لوید ریجن انگلیسی برای جلوگیری از بدنامی صوفیگری از راه دیگری درمی‌آید. او می‌خواهد به ایرانیان بفهماند دارای میراث گرانمایه‌ای از صوفیگری هستند و مبادا آن را از دست بدهند. چون کتاب «صوفیگری» کسروی را سنگ راه خواست خود می‌بیند ، آن را در کتاب بالا به انگلیسی ترجمه کرده ولی با افزودن شرحهایی می‌کوشد چنین وانماید که کسروی در نکوهش از صوفیگری و حافظ و ادبیات زهرآلود دوره‌ی مغول تندروی کرده.
همچنین وامی‌نماید که همشهریش ، ادوارد براون ، در کوششهایی که به رواج ادبیات مغول کرده ایراندوست و بیگناه بوده.

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران ـ نگاهی دیگر بگمراهیها

🔸 16ـ4) پستی اندیشه‌های مسلمانان


👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

📖 دفتر فرهنگ است یا نیرنگ؟

🖌 احمد کسروی

🔸 تکه‌ی پنج از شش


از دکتر غنی می‌گذرم. وزارت فرهنگ که این کتاب را بچاپ رسانیده پاسخده[=مسئول] نوشته‌های آنست. در این چند سال وزارت فرهنگ پیاپی کتابهای صوفیگری بچاپ رسانیده و میان مردم پراکنده. همه‌چیز بکنار ، همین داستان «کرامتهای» صوفیان چون بدانشها (و همچنان به دین) همبستگی می‌دارد ما ناچاریم آن را پی کنیم و با وزارت فرهنگ بگفتگو پردازیم :

اگر این راستست که پیران صوفی بآیین سپهر چیره درآمده کارهای بیرون از آیین (خارق‌الطبیعه) می‌کرده‌اند پس صوفیگری چیز بسیار ارجداریست و جایگاه آن والاتر از دانشهاست. پس چرا جهانیان از آن ناآگاه مانند؟. چرا در سراسر جهان بجای دانشگاهها خانقاههای صوفیگری برپا نگردد؟.

فسوسا دانشمندان پس از سیصد سال رنج و کوشش تازه بآن نتیجه رسیده‌اند که مرده‌ای را همان ساعت که مرده خون تازه‌ای در تنش جا دهند و آن را بزندگی بازگردانند. این هم چیزیست که ما از دور می‌شنویم و هنوز روشن و بیگمان نگردیده. ولی صوفیان می‌توانسته‌اند هر مرده‌ای ـ چه کهن و چه تازه ـ تنها با یک خواستن بزندگی بازگردانند. می‌توانسته‌اند کاری باین بزرگی را با آن آسانی بانجام رسانند. از چنین هنری چرا جهانیان ناآگاه مانند؟. چرا دانشمندان بسودجویی از آن نپردازند؟.. ما نمی‌دانیم وزارت فرهنگ ایران چرا سستی می‌کند؟.. چرا چنین راز ارجداری را بدانشمندان آگاهی نمی‌دهد؟.

ما بوزارت فرهنگ می‌گوییم : از دو حال بیرون نیست : یا آنچه دکتر غنی درباره‌ی صوفیگری و چیرگی آنان بسپهر و بهم زدن آیین آن نوشته راستست و یا همه دروغ می‌باشد. اگر راستست چرا همان زمینه را دنبال نمی‌کند و بسودجوییهایی از آن برای کشور و توده برنمی‌خیزد؟. چرا جهانیان را از آن آگاه نمی‌گرداند؟. اگر دروغست پس چرا کتاب او را بچاپ رسانیده؟. چرا او را بنوشتن چنان دروغهایی واداشته است؟. آیا این کار آن وزارت گذشته از همه‌چیز ، زبان ریشخند دانشمندان را باز نخواهد گردانید؟!. ما پافشاری نموده از وزارت فرهنگ نیز می‌خواهیم بما پاسخ دهد. ما می‌خواهیم بدانیم : آن وزارت فرهنگست یا وزارت نیرنگ؟

ما از وزارت فرهنگ چیزهای بسیار توانستیمی پرسید. این وزارت همانست که برای دانشکده‌ها لابراتوار و دیگر افزارها نمی‌خرد و پیاپی پولها می‌ریزد و کتابهای حافظ و سعدی و مثنوی و مانند آن را بچاپ می‌رساند. همانست که چند بیمارستانی که بدستش سپارده شده بودجه‌ی آنها را نمی‌رساند و بیماران بینوا را که پناه بسایه‌ی دولت آورده‌اند بی‌دارو و خوراک می‌گزارد و پولها بنام «حق‌التألیف» باین بدخواه و آن بدخواه می‌پردازد. همانست که اگر کتابهای سودمندی برای خریدن و یا چاپ کردن پیشنهاد شود نبودن بودجه را بهانه خواهد آورد. ولی برای چاپ کتابهای سراپا زیان هر ساله پولها بیرون می‌ریزد. از این زمینه‌ها پرسش یا ایراد بسیار می‌داریم. ولی از همه‌ی آنها چشم پوشیده در اینجا تنها به یک پرسش دانشی برخاسته‌ایم و پاسخ را نیز در همان زمینه می‌بیوسیم [1] .

کسانی که در ایران برواج صوفیگری می‌افزایند بهانه‌ای هم ساخته‌اند. بهانه‌ای که سراپا فریب ولی گیراست. می‌گویند : «این مادّیگری که اروپا را فراگرفته چاره‌ی آن جز با رواج صوفیگری نخواهد بود». صوفیگری را در ایران رواج می‌دهند که چاره‌ی مادّیگری اروپا باشد.

فروغی که سردسته‌ی این بدخواهان و فریبکاران او می‌بود روزی در زمان نخست‌وزیریش از نوشته‌های من درباره‌ی شاعران و صوفیان گله می‌کرد و همان جمله‌ها را بزبان می‌آورد.

پاسخ دادم که سخن بسیار پرتیست. زیرا مگر اروپاییان صوفی خواهند شد؟!. آیا چنین امیدی بآنان توان بست؟!. آنگاه مادّیگری را با صوفیگری چاره کردن آیا ماننده‌ی آن نیست که کسی که از افزونی خون بیمار یا دیوانه گردیده شما چندان خون ازو بگیرید که یکبار ناتوان گردد و افتد و برنخیزد؟!. یا ماننده‌ی آن نیست که کسی که می‌خواهد از آنسوی بام فروافتد شما دستش را گرفته باینسو آورید و بگویید از اینسو فرو افت.

گفتم : اگر مادّیگری برای جهان گرفتاریست صوفیگری گرفتاری دیگری خواهد بود. امروز در نتیجه‌ی مادّیگری مردم بی‌اندازه می‌کوشند و آزمندان پولها می‌اندوزند ، و فردا که بگمان شما صوفی خواهند شد همه بیکار و بی‌درد زیسته از کوشش خواهند گریخت و جهان ویران خواهد ماند.

این نتیجه‌ی صوفیگری و مانندهای اوست که ایرانیان سرزمینی را که می‌دارند و دست‌کم باید خوراک و پوشاک و نوشاک سیصد‌ملیون را بدهد روزی بیست‌ملیون را نمی‌تواند داد و چنین سرزمینی در بیشتر سالها کمیابیست. اگر اروپاییان صوفی شوند اروپا نیز چنین خواهد بود.

اینها را که گفتم با آنکه پاسخی نتوانست هیچی درو نهَنایید[=اثر نکرد] و این دلیل دیگر می‌باشد که کارهای او و همدستانش از راه بدخواهیست ، نه از روی نافهمی.


👇

روزی دیگری چنین می‌گفت : «شما به تصوف توهین می‌کنید. ولی متفکرین بر این عقیده‌اند که چاره‌ی مادّیگری اگر باشد و نباشد با تصوف خواهد بود». گفتم : این سخن شما بیاد من می‌اندازد آن را که لعلی شاعر شعرهایی از روی شوخی در زمینه‌ی پزشکی سروده و برای بسیاری از بیماریها و دردها ، درمانها و چاره‌ها یاد داده. از جمله درباره‌ی کژدم‌گزیدگی چنین می‌گوید :

خواهی ار دفع سم عقرب را بشنو این نسخه‌ی مجرب را
پنج مثقال مرگ موش بنوش تا بحدی ترا کند بیهوش
که رود سم عقرب از یادت برساند ترا باجدادت

چون یک مرد کودن می‌بود به همان پاسخ شوخی‌آمیز بس کردم. دوباره می‌گویم : اینها همه از روی فریبکاریست. نه چاره‌ی درد اروپا با صوفیگری تواند بود و نه صوفیگری در اروپا پیش تواند رفت. پس از همه‌ی اینها ما در ایران ، باید بیش از همه در اندیشه‌ی دردهای خود باشیم و بچاره‌ی آنها کوشیم. اگر چاره‌ی مادیگری اروپا صوفیگریست باشد ، آیا چاره این درماندگی و بیچارگی شرقیان چیست؟.. ما باید پیش از همه و بیش از همه در این باره بکوشیم.


پابرگی :
1ـ بیوسیدن (biusidan) = منتظر بودن


🌸

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران ـ نگاهی دیگر بگمراهیها

🔸 17ـ4) کیشها پناهگاه بدکاران

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

📖 دفتر فرهنگ است یا نیرنگ؟

🖌 احمد کسروی

🔸 تکه‌ی شش از شش


جای هیچ گفتگو نیست که مایه‌ی بدبختی ایرانیان همان بدآموزیهای صوفیان و خراباتیان و مانندهای آنهاست. در ایران کوششها باید در راه برانداختن اینها باشد. وزارت فرهنگ ، اگر برای ویرانی این کشور نبودی بایستی بوارونه‌ی آنچه امروز می‌کند نبرد با صوفیگری و خراباتیگری و مانند آنها را بزرگترین بایای خود شمارد. بایستی بجای کتابهای حافظ و سعدی و مثنوی و مانند اینها کتابهایی در بازنمودن زیانهای آنها بچاپ رساند و بمیان مردم پراکند.

کوتاه‌سخن آنکه در ایران چنین سیاست بدخواهانه‌ای هست و یک رشته‌ی بزرگ آن هواداری از گمراهیهای کهن و کوشش بآلوده گردانیدن مغزهای جوانان می‌باشد ، و یکی از زهرآلودترین گمراهیها که بدخواهان برواج آن می‌کوشند صوفیگریست که وزارت فرهنگ آن را براه دیگری انداخته و از چند راه برواج آن پرداخته.

اینست ما نیز درمیان تلاشهای خود که در برابر بدخواهان و در راه برانداختن آن گمراهیها و نادانیها می‌کنیم ، گفتارهای بسیاری هم درباره‌ی بیپایی صوفیگری و زیانمندی آن نوشته کتابی جداگانه هم بچاپ رسانیده‌ایم . ولی من بآنها بس نکرده می‌خواهم جوانان دبیرستانها و دانشکده‌ها را از دامهایی که زیر پای آنها گسترده شده آگاه گردانم و آنست که باین سخنان پرداختم.

این آزمایش نیکیست که وزارت فرهنگ شناخته گردد. آنگاه جوانان در دانشکده‌ها و دبیرستانها توانند خود نیز آزمایشهایی کنند و از چگونگی کار نیک آگاه گردند. هنگامی که درس از صوفیگریست و یا درمیان درسها سخنی از صوفیگری بمیان آورده می‌شود و شعرهای صوفیان آموخته می‌گردد ، از فرصت سود جسته از دبیر یا استاد پرسشهایی کنند : آیا صوفیگری با زندگانی سازگار است؟. آیا می‌توان با دستورهایی که صوفیان می‌دهند زندگی بسر برد؟. آیا در زمانهای گذشته ایرانیان از صوفیگری سود برده‌اند یا زیان؟. بهر چه وزارت فرهنگ هواداری از صوفیگری می‌کند و برواج آن می‌کوشد؟. بهر چه پیاپی کتابهای صوفیان را چاپ می‌کند؟. از این پرسشها بسیار توان کرد.

تنها در زمینه‌ی صوفیگری نیست. بدتر از آن شعرهای حافظ و سعدیست. جوانان توانند بدآموزیهای آنان را چه درباره‌ی جبریگری چه در دیگر زمینه‌ها برخ دبیران و استادان کشند و پرسشهایی کنند. آن دبیری که می‌آید و از گلستان درس می‌گوید و بآن بس نکرده بستایشهای دور و دراز از سعدی می‌پردازد جوانان توانند صد پرسش از او کنند. توانند باب پنجم آن کتاب را برخ دبیر کشیده بپرسند آیا کتابی با آن زشتیها جای آنست که کتاب درسی باشد !!.

این «حق طبیعی» هر جوان دانشجوییست که درسهایی را که می‌خواند سود آنها را از پیش بشناسد. بویژه در جایی که چنین بدگمانیهایی درمیان است.

این پرسشها که بشود دیده خواهد شد که بهیچ یکی پاسخ درستی درمیان نیست. درباره‌ی دبیر یا استاد از دو حال بیرون نیست : یا او کسیست باخرد و پاکدرون که با سَهِشهای جوانان همراهی خواهد کرد و او نیز بیدار خواهد گردید ، و یا کسیست آلوده‌مغز و دلیل‌نافهم که شناخته گردیده حالش روشن خواهد شد.

این بدی را که وزارت فرهنگ باین کشور می‌کند (یا بهتر گویم ، آن راه خیانتی که فروغیها و حکمتها و دیگران پیش گرفته‌اند) چیزی نیست که درخور چشم‌پوشی یا خاموشی باشد. من بدی‌ای را درباره‌ی یک توده بزرگتر از این نمی‌شناسم.

اینست جای هیچ گفتگو نیست که باید در برابر آن ایستادگی نشان داد. امروز راه همانست که ما اینها را بنویسیم و جوانان را بیدار گردانیم و خواهد رسید آن روزی که به یک کار بسیار بزرگتری برخاسته این فرهنگ را از میان برداریم و فرهنگی دیگر ـ فرهنگی بمعنی راست آن ـ بنیاد گزاریم.
امروز در ایران گفتگوی «تعلیمات اجباری» است. وزارت فرهنگ قانونی گذرانیده و روزنامه‌ها بشور افتاده‌اند و گفتارها می‌نویسند. در بودجه پولهایی برای بکار بستن آن قانون گنجانیده می‌شود.

بسیار نیک ، ما نیز همداستانیم. ما نیز شادمانیم. باید در سراسر کشور ـ چه در شهرها و چه در دیهها ـ دبستانها باشد. باید همه‌ی بچگان چه دختر و چه پسر درس خوانند ، باید همه‌ی مردم چه زن و چه مرد از فرهنگ بهره یابند. اینها همه راستست.

ولی آیا آموزاکها چه خواهد بود؟!. وزارت فرهنگ برای بچه‌های ساده‌ی روستایی چه ارمغان خواهد فرستاد؟!. اگر آموزاکهای وزارت فرهنگ اینهاست که هست وای بحال ایران اگر «تعلیمات اجباری» پا گیرد! وای بحال این توده‌ی بدبخت اگر آن قانون بکار بسته شود؟.

وزارت فرهنگ برای بچگان روستایی نیز شعرهای سعدی و حافظ و خیام را ارمغان خواهد فرستاد ، مغزهای آنها را نیز آلوده خواهد گردانید ، ‌نیروهای خدادادی آنها را نیز سست و بیکاره خواهد گردانید :

زین پیش نشان بودنیها بوده است پیوسته قلم ز نیک و بد ناسوده است
تقدیر ترا هر آنچه بایست بداد غم خوردن و کوشیدن ما بیهوده است /

بخت و دولت بکاردانی نیست جز بتأیید آسمانی نیست /

👇

بگیر طُرّه‌ی مه طلعتی و غصه نخور که سعد و نحس ز تأثیر زهره و زحل است /

صبر و ظفر هردو دوستان قدیمند کز اثر صبر نوبت ظفر آید /

دنیا پلیست رهگذر مرد آخرت اهل تمیز خانه نسازند بر پلی /

سعدی خط سبز دوست دارد نه هر الف جوالدوزی /

اگر ز کوه فروغلتد آسیا سنگی نه عارفست که از راه سنگ برخیزد /

استادان دانشکده‌ها که خود مزدوران «کمپانی خیانت»اند بروستاها نیز رفته بجوانان روستایی نیز سخن رانده شعر پست پایین را :

علم نبود غیر علم عاشقی مابقی تلبیس ابلیس شقی

بروی تخته نوشته در پیرامونش سخنها خواهند راند و برای دلسرد گردانیدن جوانان خونگرم روستایی از دانشها نکوهش کرده آنان را «بداشتن ذوق و عشق و پرداختن بشعر» خواهند برانگیخت.

آقای دکتر غنی فرصت دیگری یافته میدان بزرگتری برای رواج دادن بصوفیگری باز خواهد کرد و برای آنکه مردان روستایی را از کار کشاورزی بازدارد افسانه‌های «کرامات» صوفیان ، بویژه «مکالمه با نباتات و حیوانات و خاک را بطلا یا احجار کریمه مبدل ساختن» را بآنان یاد خواهد داد.

اینهاست نتیجه‌هایی که از «قانون تعلیمات اجباری» وزارت فرهنگ گرفته خواهد شد.

این را بچاپ می‌رسانیم و از آقای دکتر غنی و از وزارت فرهنگ پاسخ خواهیم بیوسید.

کسروی


🌸

(فرهنگ است یا نیرنگ؟ ، همبسته با نوشتار بالا)
.

📖 تو که خود را روشنفکر می‌دانی چرا این سی و چند صفحه را نمی‌خوانی؟!

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

🔸 تکه‌ی یک از سه


یکی از آشنایانم که وقت آزاد فراوان دارد به نویسندگی و شعرخوانی علاقمندست ، کلاسهایی برای نویسنده یا بهتر بگویم رُماننویس شدن هست که به آنجا می‌رود. برای شعرخوانی هم هر هفته به گفته‌ی خودش به یک «محفل حافظ‌خوانی» می‌رود. چون باور مرا به اندیشه‌های کسروی ، آن یگانه‌مرد ، می‌دانست ، روزی گفتگو از او را با پرسشی آغاز کرد.


گفت : من در عجبم حافظ چه اشکالی دارد که آقای کسروی از او خوشش نمی‌آمده؟

گفتم : انتقاد آقای کسروی از حافظ مانند گفتگو از چلوخورش قرمه‌سبزی نیست که چون همه آن را دوست دارند شما تعجب ‌کنید که چه شده فلانی دوست ندارد؟ داستان خوش آمدن و نیامدن نیست. من دوست دارم شما خودت به این پرسش فکر کنی. چرا دانشمندی همچون کسروی خود را ناچار می‌بیند درباره‌ی یک شاعری که شش قرن بیشتر از مردنش می‌گذرد کتاب بنویسد و از شعرهایش انتقاد بکند؟!

گفت : خب ، حکایت اختلاف در طبایع است. هر کسی طبعی دارد. من و خیلیها با خواندن حافظ حسابی حال می‌کنیم. می‌دانم همه مثل هم نیستند. بعضیها شاید طبعشان مثلاً با فردوسی موافقتر است. با اینحال تعجب می‌کنم یکی بگوید من از شعرهای حافظ خوشم نمی‌آید. شعر حافظ تو گویی مخمل است. نرم و لطیفست. من دوست دارم بدانم آقای کسروی به حافظ چه انتقادی دارد.

گفتم : شما حرف مرا ناشنیده گرفتید. از شما خواستم قدری در این باره فکر کنید که آیا با عقل جور درمی‌آید دانشمندی همچون کسروی با شاعری که قرنها از مردنش می‌گذرد دشمنی کند؟! ولی شما بجای آن ، حرفهای دیگری پیش می‌کشید.

آنکه می‌گویید : هر کسی «طبعی» یا آنطور که بعضیها می‌گویند «ذوقی» دارد ، این باز همان داستان خورش قرمه‌سبزی‌ است. داستان طبع یا ذوق یا خوش آمدن و بد آمدن نیست. گفتگو از سودمندی و یا زیانمندی شعرهای اوست. ولی اینکه می‌پرسید ایرادش به حافظ چیست ،‌ این پرسش بجاییست! این صحبت را به مسیر درستی می‌اندازد. کسروی با اینکه می‌دانسته کسان بسیاری هوادار حافظند و در برابر ایرادهای او به حافظ تعصب بخرج داده هیاهو می‌کنند ، سستی نکرده دشمنیها را بجان خریده و در آن باره نوشت.

گفت : «هیاهو» بی‌علت نیست. حافظ از مفاخر ملی ماست. شهرت جهانی دارد. دنیا در کار حافظ حیران مانده! آنوقت یک ایرانی که از او بد بگوید باعث هیاهو می‌شود!.

گفتم : اولاً چنانکه گفتم گفتگو از شخص نیست. گفتگو از شعرها‌ی اوست. گفتگو از سودمندی یا زیانمندی آنهاست. قصد بدگویی از یک شاعرِ درگذشته درمیان نبوده. دوست داشتم بجای آنکه من بگویم خودتان اینها را اندیشیده می‌فهمیدید. در هر حال ، آیا شما می‌خواهید بدانید که ایراد ما به حافظ ، یعنی همان شعرهای او ، چیست؟! یا می‌خواهید با مدح و ثنا از حافظ ، از همان اول ، راه را بروی منطق ببندید؟!..

گفت : البته که می‌خواهم بدانم. ولی شما هم حواستان به شهرت جهانی حافظ باشد!

گفتم : من چند نکته‌ای را خواهم گفت. ولی شما باید کتاب «حافظ چه می‌گوید؟» را بخوانید. در واقع آن یک دفتر سی و چند صفحه‌ای بیشتر نیست. باید با دقت و بدور از تعصب بخوانید ولی با همه‌ی دقتی که بکار برید ، چند ساعت یا حداکثر یک روز بیشتر وقتتان را نمی‌گیرد.

گفت : باشد. بفرمایید!

گفتم : اول می‌خواهم شما به این نکته توجه کنید که ملاک درستی و نادرستی ، خوبی یا بدی یک چیز از تعداد هوادارها یا مخالفهاش سنجیده نمی‌شود. اگر اینطور بود ما هم می‌بایست شروع می‌کردیم به گاوپرستی!. زیرا نزدیک به یک میلیارد آدم در دنیا گاوپرستند.

گفت : مثال گاوپرستی با محبوبیت حافظ از هم جداست. از حافظ بزرگان ادب جهان تعریف و ستایش کرده‌اند. من از شما می‌پرسم : کسروی بالاتر است یا گوته؟!. ...

(از این حرف او من خنده‌ام گرفت. ولی خودداری کردم.)

گفتم : این چه پرسشیست؟ از این شاخ به آن شاخ نپرید. درباره‌ی چیز دیگری گفتگو می‌کردیم! و من نباید به این گفته پاسخی بدهم. ولی همین اندازه بگویم که عقل «بالاتر» از هیاهو و تبلیغاتست. گفتگو از بالاتری و بزرگتری هنگامی بجاست که ما بدانیم «بزرگی چیست؟ ، به کی می‌توان بزرگ گفت؟». آن هم گفتگوی جداییست.

الان اگر قصد اصلی گفتگو را فراموش نکرده‌اید ، خواهشمندم بگذارید به آن بپردازیم.

گفت : بسیار خوب!


🌸

(همبسته با نوشتار بالا)