🔶 در پیرامون شعر و صوفیگری
🖌 احمد کسروی
تکه‌ی 23
در پیرامون شعر 7
گذشته از اینها ما در صحبتهای روزانه بهمین درد مبتلا و عارف و عامی بدان گرفتاریم چون می‌خواهیم با كسی اظهار خصوصیت كنیم بدون اینكه حقیقتی را در نظر بگیریم با كمال گرمی و از ته دل شروع بگفتن یك رشته عبارات و الفاظ لایعنی كرده : شهدالله من جان و مال خود را از تو مضایقه ندارم و اگر همه‌ی دارایی مرا آتش بزنید و یا بكسی بذل نمایید از مردی و مردمی بیگانه‌ام اگر چین بابرو بیاورم .......
و از طرف مقابل نیز متقابلاً مقداری الفاظ و عبارات پوچ تحویل گرفته و هر دو خوشوقت از آنیم كه با دوستی رسم صفا و وفا بجا آورده‌ایم در حالتی كه میدانیم در این گفتگو هیچگونه حقیقتی ملحوظ نبوده و بیانات طرفین فقط لقلقه‌ی لسان است كه نام آن را تعارف گذاشته‌ایم.
اگر كسی صحبتهای روزانه‌ی ما را از هم تجزیه و تفكیك كند آنچه بر زبان ما می‌گذرد در صد و[،] پنجاه از این مقوله است دور نیست در اثر همین غلو و گزافه‌بافیها و یا خود عدم پایبندی به مفهوم الفاظ و عباراتست كه غالباً ملل شرقی پیشوایان خود را بمدارج فوق الطبیعه رسانده و آنها را با صفاتی می‌ستایند كه خودشان از آن بیزارند.
و ما كه كاسه‌ی گرمتر از آشیم این غلو را دوستاری و ایمان نام گذارده‌ایم و موقع عمل خود ثابت می‌شود كه این ادعا نیز شاعرانه و عاری از حقیقت است و اینحال برای ما بطوری طبیعی و عمومی شده كه خود وجود آن را حس نتوانیم كرد مانند ماهی كه میان آب زندگی دارد و از وجود آن بی‌خبر است.
البته بد و خوب هر چیزی را در عالم با مقایسه می‌توان تشخیص داد چون ما در این مورد گفتار و كردار خودمان را با مردم دیگر ممالك شرقی مقایسه می‌كنیم البته نتیجه‌ی مطلوبه بدست نمی‌آید و این مثل آنست كه كسی شبه را با ذغال مقایسه كند چون هر دو سیاهند البته نتیجه از آن نتواند گرفت.
پس ناچار باید طرف مقایسه ما ملتی باشند كه اخلاق و عاداتشان با ما مغایر است ـ با اینكه اغراق تا اندازه‌ای فطری و صنعت طبیعی كلام بشمار است و این در السنه‌ی تمام ملل عالم كم و بیش وجود دارد.
ولی ملل اروپایی جز در مواقع كمی كه مقام اقتضا می‌كند از اغراقگویی محترز حتی در صنعت تشبیه نیز كه ما آن را غالباً بطور مبالغه‌آمیز بكار می‌بریم بطوری حدود اعتدال را مرعی می‌دارند كه در مفهوم آن گزافه‌ی بی‌ربطی محسوس نمی‌گردد اینست وقتی كه رمانهای آنها را مطالعه می‌كنیم با اینكه نویسنده به بیان حقایقی مقید نبوده و موضوع حكایتش داستانی است معهذا مطالب را طوری با جریانات طبیعی و عادیات وفق داده و مقصود خود را با یك رشته عبارات متناسب بیان كرده است كه همه مانند یك سلسله حقایق ثابته جزءً و كلاً در مقابل چشم خواننده تجسم یافته و دفیله می‌دهند و هیچگونه مبالغه كه توی ذهن بزند دیده نمی‌شود.
گرچه من بزبانهای اروپایی آشنایی ندارم ولی ترجمه‌ی رمانها و قراین دیگر كاملاً نمونه را بدست میدهد و معلوم است كه اینها در مراسلات شخصی و محاورات عادی نیز هر كلمه را كه استعمال می‌نمایند مفهوم حقیقی آن را قصد و از گزافه و اغراق بی‌ربط و تشبیهاتی كه توی ذهن بزند اجتناب دارند.
ولی ما برای این موضوع حدودی قرار نداده و كار را بجایی رسانیده‌ایم كه غالباً منویات در لفافه تشبیه و استعاره و عبارات گزافه‌آمیز مكتوم و یا مشتبه مانده و آنچه را كه نویسنده و یا گوینده قصد كرده غالباً مستمع چیزی از آن نمی‌فهمد و یا آنچه فهمیده بخلاف قصد نویسنده و یا گوینده است.
زیرا ما عادتاً الفاظ و عبارات را چنانكه گفته شد از مفهوم حقیقی خود بیگانه ساخته‌ایم و هر كسی بمیل و مذاق خود آنها را برای معنی خاصی كه قصد كرده استعمال می‌نماید مستمع كه بعضاً از قصد متكلم آگاهی ندارد و قرینه در دست نیست البته نمی‌تواند پی بحقیقت آن ببرد.
(دنباله‌ی این فردا خواهد آمد)
💐🌸🌷
🖌 احمد کسروی
تکه‌ی 23
در پیرامون شعر 7
گذشته از اینها ما در صحبتهای روزانه بهمین درد مبتلا و عارف و عامی بدان گرفتاریم چون می‌خواهیم با كسی اظهار خصوصیت كنیم بدون اینكه حقیقتی را در نظر بگیریم با كمال گرمی و از ته دل شروع بگفتن یك رشته عبارات و الفاظ لایعنی كرده : شهدالله من جان و مال خود را از تو مضایقه ندارم و اگر همه‌ی دارایی مرا آتش بزنید و یا بكسی بذل نمایید از مردی و مردمی بیگانه‌ام اگر چین بابرو بیاورم .......
و از طرف مقابل نیز متقابلاً مقداری الفاظ و عبارات پوچ تحویل گرفته و هر دو خوشوقت از آنیم كه با دوستی رسم صفا و وفا بجا آورده‌ایم در حالتی كه میدانیم در این گفتگو هیچگونه حقیقتی ملحوظ نبوده و بیانات طرفین فقط لقلقه‌ی لسان است كه نام آن را تعارف گذاشته‌ایم.
اگر كسی صحبتهای روزانه‌ی ما را از هم تجزیه و تفكیك كند آنچه بر زبان ما می‌گذرد در صد و[،] پنجاه از این مقوله است دور نیست در اثر همین غلو و گزافه‌بافیها و یا خود عدم پایبندی به مفهوم الفاظ و عباراتست كه غالباً ملل شرقی پیشوایان خود را بمدارج فوق الطبیعه رسانده و آنها را با صفاتی می‌ستایند كه خودشان از آن بیزارند.
و ما كه كاسه‌ی گرمتر از آشیم این غلو را دوستاری و ایمان نام گذارده‌ایم و موقع عمل خود ثابت می‌شود كه این ادعا نیز شاعرانه و عاری از حقیقت است و اینحال برای ما بطوری طبیعی و عمومی شده كه خود وجود آن را حس نتوانیم كرد مانند ماهی كه میان آب زندگی دارد و از وجود آن بی‌خبر است.
البته بد و خوب هر چیزی را در عالم با مقایسه می‌توان تشخیص داد چون ما در این مورد گفتار و كردار خودمان را با مردم دیگر ممالك شرقی مقایسه می‌كنیم البته نتیجه‌ی مطلوبه بدست نمی‌آید و این مثل آنست كه كسی شبه را با ذغال مقایسه كند چون هر دو سیاهند البته نتیجه از آن نتواند گرفت.
پس ناچار باید طرف مقایسه ما ملتی باشند كه اخلاق و عاداتشان با ما مغایر است ـ با اینكه اغراق تا اندازه‌ای فطری و صنعت طبیعی كلام بشمار است و این در السنه‌ی تمام ملل عالم كم و بیش وجود دارد.
ولی ملل اروپایی جز در مواقع كمی كه مقام اقتضا می‌كند از اغراقگویی محترز حتی در صنعت تشبیه نیز كه ما آن را غالباً بطور مبالغه‌آمیز بكار می‌بریم بطوری حدود اعتدال را مرعی می‌دارند كه در مفهوم آن گزافه‌ی بی‌ربطی محسوس نمی‌گردد اینست وقتی كه رمانهای آنها را مطالعه می‌كنیم با اینكه نویسنده به بیان حقایقی مقید نبوده و موضوع حكایتش داستانی است معهذا مطالب را طوری با جریانات طبیعی و عادیات وفق داده و مقصود خود را با یك رشته عبارات متناسب بیان كرده است كه همه مانند یك سلسله حقایق ثابته جزءً و كلاً در مقابل چشم خواننده تجسم یافته و دفیله می‌دهند و هیچگونه مبالغه كه توی ذهن بزند دیده نمی‌شود.
گرچه من بزبانهای اروپایی آشنایی ندارم ولی ترجمه‌ی رمانها و قراین دیگر كاملاً نمونه را بدست میدهد و معلوم است كه اینها در مراسلات شخصی و محاورات عادی نیز هر كلمه را كه استعمال می‌نمایند مفهوم حقیقی آن را قصد و از گزافه و اغراق بی‌ربط و تشبیهاتی كه توی ذهن بزند اجتناب دارند.
ولی ما برای این موضوع حدودی قرار نداده و كار را بجایی رسانیده‌ایم كه غالباً منویات در لفافه تشبیه و استعاره و عبارات گزافه‌آمیز مكتوم و یا مشتبه مانده و آنچه را كه نویسنده و یا گوینده قصد كرده غالباً مستمع چیزی از آن نمی‌فهمد و یا آنچه فهمیده بخلاف قصد نویسنده و یا گوینده است.
زیرا ما عادتاً الفاظ و عبارات را چنانكه گفته شد از مفهوم حقیقی خود بیگانه ساخته‌ایم و هر كسی بمیل و مذاق خود آنها را برای معنی خاصی كه قصد كرده استعمال می‌نماید مستمع كه بعضاً از قصد متكلم آگاهی ندارد و قرینه در دست نیست البته نمی‌تواند پی بحقیقت آن ببرد.
(دنباله‌ی این فردا خواهد آمد)
💐🌸🌷
🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»
🔸 احمد کسروی
🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (سه از سیزده)
امروز دیده می‌شود که همه‌ی گناهان را بگردن دیکتاتوری انداخته و درباره‌ی انتخابات می‌گویند در آن زمان اجباری بود و دولت کسانی را که می‌خواست بمردم تحمیل می‌نمود. می‌گویم : راست است. ولی ما نیک بیاد داریم که پیش از این رفتار ، در انتخابات دوره‌ی چهارم و پنجم ، مردم که آزادی داشتند برفتارهای بسیار بدی برخاستند. بسیاری از مردم معنی درست نمایندگی مجلس را ، که خود بار سنگینی بدوش برداشتن و در راه پیشرفت مصالح توده از جان و مال درگذشتن است ، نفهمیده و آن را یک نوعی از ریاست ، یا یک راهی از کسب و بازرگانی ، یا یکی از شغلهای دولتی دانسته ، و کسانی از جوانان ناآزموده و کمسال و از مردان بیمایه و ناآگاه ، از فلان معلم ، و بَهمان بزاز ، و فلان رستورانچی و مانند اینها ، خود را نامزد وکالت نمودند ، و با پول پراکندن و دسته بستن و هو راه انداختن به پیشرفت مقصود کوشیدند و صفحه‌های روزنامه‌ها را با نامهای خود سیاه ساختند ، و از آنسوی روزنامه‌نویسان نیز بازارِ گرمی پیدا کرده و از این و از آن پول گرفته و با مقاصد لوس و پست آنان همراهی نشان دادند.
اینها را فراموش نکرده‌ایم. فراموش نکرده‌ایم که دیهداران که در آغاز مشروطه دشمنیها با آن کرده بودند این زمان بآرزوی وکالت افتاده و روستاییان را بشهر می‌ریختند و اینان که یکمشت اسیرانی بیش نیستند بی‌آنکه معنایی از مجلس و نماینده و انتخابات در مغزهای آنان باشد ، بی‌عزم و اراده بحوزه‌ی انتخابات آمده رأی بوکالت ارباب خود می‌دادند.
اینها همه ننگین‌کاریست. اینها همه از آماده نبودن توده است. همچون ناصرالملک و دیگران نمی‌گویم مشروطه برای این توده زود است. بعکسِ آنها باید گفت : ما بسیار دیر کرده‌ایم و باید شتاب کنیم. ما می‌گوییم باید کوشید و باین ناآمادگیها چاره نمود.
بسخن بیش از این دنباله نمی‌دهم. چهار چیز را شمردم و شرح دادم. اینهاست آنچه که کشور امروز نیاز دارد. اینهاست آنچه باید مرام و مقصد هر غیرتمند باخردی باشد. اینهاست معنی آنچه می‌گوییم : «مشروطه و قانون اساسی اجرا گردد و حکومت توده بروی بنیاد استواری گزارده شود». اینها برای جلوگیری از بازگشت استبداد و دیکتاتوریست. اینها برای روان گردیدن در راه پیشرفت است. جنبش مشروطه که ناانجام ماند و بریده گردید باید آن را از سر گرفت و بانجام رسانید.
از اینسوی کسانی از جوانان و دیگران باندیشه‌های تندی گراییده‌اند ، و هر گروهی یک راه دیگری بدیده می‌گیرند. باید از اینها نیز جلو گرفت. امروز با حال کنونی برای هیچ تکانی زمینه درمیان نیست. امروز ما را بیش از همه آرامش لازم است. بیش از همه یکدلی و یکزبانی دربایست است. امروز هر اندیشه‌ی نوینی که عنوان شود بیگمان به نتیجه نخواهد رسید ، ولی بیگمان دستاویز بدست آشوبگران داده مایه‌ی هرج و مرج خواهد بود.
از این گذشته ، در کشوری که هنوز معنی حکومت ملی دانسته نشده و هنوز این اندازه که هست زمینه برایش درمیان توده آماده نگردیده بسیار بیجاست که کسانی باندیشه‌های دیگری افتند.
شما در کوششهایی که در راه کشور می‌کنید و می‌خواهید گامهایی بسوی پیش بردارید همیشه باید یک نکته را بدیده گیرید ، و آن اینکه توده را نیز با خود پیش برید. این بسیار خطاست که چند تن خود پیش افتند ولی توده فرسنگها در عقب بمانند.
شما می‌خواهید بآیین دمکراسی سر فرونیاورید (1) و این را ، در عالم بلندپروازی ، کمی[=نقص] خود می‌شمارید. ولی توده‌ای که در پشت سر شماست هنوز از تاریکیهای زمان استبداد بیرون نیامده و هنوز اندیشه‌های پست زمان مغول را از خود دور نگردانیده. این چیزیست که مایه‌ی افتخار شما نخواهد بود و هوشیاران جهان شما را یکمشت هوسبازان خام‌اندیشه شناخته بنافهمی‌تان خواهند خندید.
مَثل شما مَثل آن دسته سپاهیان ناآزموده خواهد بود که تصور کنند هرچه جلو باز است باید پیش رفت ، و این ندانند که سپاهیان باید همیشه پشت سر خود را تأمین کنند و هیچگاه از بنه و مرکز دور نیفتند.
پابرگی :
1- چنانکه در پیشگفتار گفتیم چون از پیش از جنگ جهانی دوم در برخی کشورها از جمله آلمان و شوروی بدمکراسی بی‌پرواییها می‌رفت و از آنسو اینان پیشرفتهای تندی کرده و در جنگ بلندآوازه گردیدند ، دسته‌هایی در ایران بهواخواهی آنها از دمکراسی نومیدی نشان داده برآن بودند که چون سوسیالیزم و فاشیزم تازه‌تر از دمکراسی است پس بهتر از آنست. اشاره‌ی نویسنده باینگونه دسته‌هاست.
🌸
🔸 احمد کسروی
🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (سه از سیزده)
امروز دیده می‌شود که همه‌ی گناهان را بگردن دیکتاتوری انداخته و درباره‌ی انتخابات می‌گویند در آن زمان اجباری بود و دولت کسانی را که می‌خواست بمردم تحمیل می‌نمود. می‌گویم : راست است. ولی ما نیک بیاد داریم که پیش از این رفتار ، در انتخابات دوره‌ی چهارم و پنجم ، مردم که آزادی داشتند برفتارهای بسیار بدی برخاستند. بسیاری از مردم معنی درست نمایندگی مجلس را ، که خود بار سنگینی بدوش برداشتن و در راه پیشرفت مصالح توده از جان و مال درگذشتن است ، نفهمیده و آن را یک نوعی از ریاست ، یا یک راهی از کسب و بازرگانی ، یا یکی از شغلهای دولتی دانسته ، و کسانی از جوانان ناآزموده و کمسال و از مردان بیمایه و ناآگاه ، از فلان معلم ، و بَهمان بزاز ، و فلان رستورانچی و مانند اینها ، خود را نامزد وکالت نمودند ، و با پول پراکندن و دسته بستن و هو راه انداختن به پیشرفت مقصود کوشیدند و صفحه‌های روزنامه‌ها را با نامهای خود سیاه ساختند ، و از آنسوی روزنامه‌نویسان نیز بازارِ گرمی پیدا کرده و از این و از آن پول گرفته و با مقاصد لوس و پست آنان همراهی نشان دادند.
اینها را فراموش نکرده‌ایم. فراموش نکرده‌ایم که دیهداران که در آغاز مشروطه دشمنیها با آن کرده بودند این زمان بآرزوی وکالت افتاده و روستاییان را بشهر می‌ریختند و اینان که یکمشت اسیرانی بیش نیستند بی‌آنکه معنایی از مجلس و نماینده و انتخابات در مغزهای آنان باشد ، بی‌عزم و اراده بحوزه‌ی انتخابات آمده رأی بوکالت ارباب خود می‌دادند.
اینها همه ننگین‌کاریست. اینها همه از آماده نبودن توده است. همچون ناصرالملک و دیگران نمی‌گویم مشروطه برای این توده زود است. بعکسِ آنها باید گفت : ما بسیار دیر کرده‌ایم و باید شتاب کنیم. ما می‌گوییم باید کوشید و باین ناآمادگیها چاره نمود.
بسخن بیش از این دنباله نمی‌دهم. چهار چیز را شمردم و شرح دادم. اینهاست آنچه که کشور امروز نیاز دارد. اینهاست آنچه باید مرام و مقصد هر غیرتمند باخردی باشد. اینهاست معنی آنچه می‌گوییم : «مشروطه و قانون اساسی اجرا گردد و حکومت توده بروی بنیاد استواری گزارده شود». اینها برای جلوگیری از بازگشت استبداد و دیکتاتوریست. اینها برای روان گردیدن در راه پیشرفت است. جنبش مشروطه که ناانجام ماند و بریده گردید باید آن را از سر گرفت و بانجام رسانید.
از اینسوی کسانی از جوانان و دیگران باندیشه‌های تندی گراییده‌اند ، و هر گروهی یک راه دیگری بدیده می‌گیرند. باید از اینها نیز جلو گرفت. امروز با حال کنونی برای هیچ تکانی زمینه درمیان نیست. امروز ما را بیش از همه آرامش لازم است. بیش از همه یکدلی و یکزبانی دربایست است. امروز هر اندیشه‌ی نوینی که عنوان شود بیگمان به نتیجه نخواهد رسید ، ولی بیگمان دستاویز بدست آشوبگران داده مایه‌ی هرج و مرج خواهد بود.
از این گذشته ، در کشوری که هنوز معنی حکومت ملی دانسته نشده و هنوز این اندازه که هست زمینه برایش درمیان توده آماده نگردیده بسیار بیجاست که کسانی باندیشه‌های دیگری افتند.
شما در کوششهایی که در راه کشور می‌کنید و می‌خواهید گامهایی بسوی پیش بردارید همیشه باید یک نکته را بدیده گیرید ، و آن اینکه توده را نیز با خود پیش برید. این بسیار خطاست که چند تن خود پیش افتند ولی توده فرسنگها در عقب بمانند.
شما می‌خواهید بآیین دمکراسی سر فرونیاورید (1) و این را ، در عالم بلندپروازی ، کمی[=نقص] خود می‌شمارید. ولی توده‌ای که در پشت سر شماست هنوز از تاریکیهای زمان استبداد بیرون نیامده و هنوز اندیشه‌های پست زمان مغول را از خود دور نگردانیده. این چیزیست که مایه‌ی افتخار شما نخواهد بود و هوشیاران جهان شما را یکمشت هوسبازان خام‌اندیشه شناخته بنافهمی‌تان خواهند خندید.
مَثل شما مَثل آن دسته سپاهیان ناآزموده خواهد بود که تصور کنند هرچه جلو باز است باید پیش رفت ، و این ندانند که سپاهیان باید همیشه پشت سر خود را تأمین کنند و هیچگاه از بنه و مرکز دور نیفتند.
پابرگی :
1- چنانکه در پیشگفتار گفتیم چون از پیش از جنگ جهانی دوم در برخی کشورها از جمله آلمان و شوروی بدمکراسی بی‌پرواییها می‌رفت و از آنسو اینان پیشرفتهای تندی کرده و در جنگ بلندآوازه گردیدند ، دسته‌هایی در ایران بهواخواهی آنها از دمکراسی نومیدی نشان داده برآن بودند که چون سوسیالیزم و فاشیزم تازه‌تر از دمکراسی است پس بهتر از آنست. اشاره‌ی نویسنده باینگونه دسته‌هاست.
🌸
🔶 در پیرامون شعر و صوفیگری
🖌 احمد کسروی
تکه‌ی 24
در پیرامون شعر 8
وقتی كه شما بنوكر خودتان می‌فرمایید فوراً اسب را سوار شده بتاخت رفته این پاكت را در چهار فرسخی بفلان رسانده و جوابش را تا غروب (كه سه چهار ساعت بیشتر نمانده) برای من بیاورید اگر این نوكر آشنا بطرز گفتار شما نباشد و نداند كه قصد شما از اینهمه الفاظ تاكیدآمیز فقط آنست كه در جایی معطل نشود ناچار بقدری اسب را تند خواهد راند كه در راه سقط شود.
دروغگویی كه تا این اندازه میان ما شایع و قباحتش از بین رفته و كار بجایی كشیده كه بحرف كسی نتوان باور نمود بنظر نگارنده از همین جا نشأت كرده است وقتی كه ما در محاورات روزانه همه را باستعمال الفاظ و عبارات پوچ عاری از حقیقت عادت كرده و آسمان گفته ریسمان قصد می‌كنیم و در تعارفات رسمی همه روزه یك سلسله عبارات عاری از معنی را بكار می‌بریم دیگر برای دروغ كه جز بیان خلاف حقیقت معنی دیگر ندارد مانع و اشكالی باقی نمی‌ماند و ما خود عمری در آن ورزیده شده‌ایم.
حتا تصور میكنم شیوع قسم خوردن در صحبتهای روزانه نیز از این رهگذر باشد همه میدانیم الفاظی كه بر زبان ما می‌گذرد غالباً از مفهوم حقیقی خود بیگانه و معنی آن مبنی بر قصدی است كه گوینده دارد ما محض اینكه مستمع را قانع كنیم كه قصد من همان معانی لغوی و ظاهری آنها است متوسل بقسم می‌گردیم و این خود بمنزله‌ی پاره سنگهایی است كه بروی كفه‌ی ترازوی گفتار خود می‌افزاییم تا مگر با كفه‌ی مقابل (راستگویی) توازن یابد ولی افسوس كار بقدری خرابست باز مستمع مطمئن نتواند بود كه واقعاً در الفاظ قسم معنی حقیقی قصد شده باشد و از اینرو است كه قسمها نیز مورد باور نیست.
باری دامنه‌ی سخن دراز است و آنچه ظاهراً بنظر می‌آید این است كه این رسم غلو و اغراقگویی ابتدا از شعر و شاعری برخاسته و رفته رفته بمرور زمان یكی از عادات عمومی و طبیعت ثانوی ما گردیده.
ولی از طرف دیگر وقتی كه روحیات ملل شرقی را در نظر می‌گیریم می‌بینیم كه این قوم فطرتاً در كلیه‌ی موارد و همه‌ی شئون و حالات خود در مقام افراط و یا تفریط هستند ـ اگر بگویم اغراقات كلام را از شعراء گرفته‌اند در سایر جهات كه غلو و افراط دارند چه اشخاصی را باید مسئول قرار بدهیم پس باید اعتراف كرد كه ملل شرقی فطرتاً دارای روح غلو و افراط می‌باشد كه شعراء نیز از افراد آنها هستند.
الا اینكه چون در سایر موارد مثل گفتار میدان باز و بلامانع نیست هر كسی نمی‌تواند بدلخواه خود در همه‌ی حالات تندروی كند و قدم با افراط بردارد این است در شئون دیگر باندازه‌ی گفتار غلو و افراط بنظر نمی‌رسد معهذا در مواردی كه مانع و عایقی نیست می‌بینیم تا چه اندازه كارها بافراط منجر گشته و یا لااقل طرف تفریط را اتخاذ كرده‌ایم و در هر دو حال همیشه از خط مستقیم اعتدال بر كناریم كه این خود موضوعی است جداگانه و آن را شرح بسیار باید.
ناصر روایی
(فردا پاسخ پیمان به این نوشتار شادروان روایی خواهد آمد)
🌸💐🌷🌹
🖌 احمد کسروی
تکه‌ی 24
در پیرامون شعر 8
وقتی كه شما بنوكر خودتان می‌فرمایید فوراً اسب را سوار شده بتاخت رفته این پاكت را در چهار فرسخی بفلان رسانده و جوابش را تا غروب (كه سه چهار ساعت بیشتر نمانده) برای من بیاورید اگر این نوكر آشنا بطرز گفتار شما نباشد و نداند كه قصد شما از اینهمه الفاظ تاكیدآمیز فقط آنست كه در جایی معطل نشود ناچار بقدری اسب را تند خواهد راند كه در راه سقط شود.
دروغگویی كه تا این اندازه میان ما شایع و قباحتش از بین رفته و كار بجایی كشیده كه بحرف كسی نتوان باور نمود بنظر نگارنده از همین جا نشأت كرده است وقتی كه ما در محاورات روزانه همه را باستعمال الفاظ و عبارات پوچ عاری از حقیقت عادت كرده و آسمان گفته ریسمان قصد می‌كنیم و در تعارفات رسمی همه روزه یك سلسله عبارات عاری از معنی را بكار می‌بریم دیگر برای دروغ كه جز بیان خلاف حقیقت معنی دیگر ندارد مانع و اشكالی باقی نمی‌ماند و ما خود عمری در آن ورزیده شده‌ایم.
حتا تصور میكنم شیوع قسم خوردن در صحبتهای روزانه نیز از این رهگذر باشد همه میدانیم الفاظی كه بر زبان ما می‌گذرد غالباً از مفهوم حقیقی خود بیگانه و معنی آن مبنی بر قصدی است كه گوینده دارد ما محض اینكه مستمع را قانع كنیم كه قصد من همان معانی لغوی و ظاهری آنها است متوسل بقسم می‌گردیم و این خود بمنزله‌ی پاره سنگهایی است كه بروی كفه‌ی ترازوی گفتار خود می‌افزاییم تا مگر با كفه‌ی مقابل (راستگویی) توازن یابد ولی افسوس كار بقدری خرابست باز مستمع مطمئن نتواند بود كه واقعاً در الفاظ قسم معنی حقیقی قصد شده باشد و از اینرو است كه قسمها نیز مورد باور نیست.
باری دامنه‌ی سخن دراز است و آنچه ظاهراً بنظر می‌آید این است كه این رسم غلو و اغراقگویی ابتدا از شعر و شاعری برخاسته و رفته رفته بمرور زمان یكی از عادات عمومی و طبیعت ثانوی ما گردیده.
ولی از طرف دیگر وقتی كه روحیات ملل شرقی را در نظر می‌گیریم می‌بینیم كه این قوم فطرتاً در كلیه‌ی موارد و همه‌ی شئون و حالات خود در مقام افراط و یا تفریط هستند ـ اگر بگویم اغراقات كلام را از شعراء گرفته‌اند در سایر جهات كه غلو و افراط دارند چه اشخاصی را باید مسئول قرار بدهیم پس باید اعتراف كرد كه ملل شرقی فطرتاً دارای روح غلو و افراط می‌باشد كه شعراء نیز از افراد آنها هستند.
الا اینكه چون در سایر موارد مثل گفتار میدان باز و بلامانع نیست هر كسی نمی‌تواند بدلخواه خود در همه‌ی حالات تندروی كند و قدم با افراط بردارد این است در شئون دیگر باندازه‌ی گفتار غلو و افراط بنظر نمی‌رسد معهذا در مواردی كه مانع و عایقی نیست می‌بینیم تا چه اندازه كارها بافراط منجر گشته و یا لااقل طرف تفریط را اتخاذ كرده‌ایم و در هر دو حال همیشه از خط مستقیم اعتدال بر كناریم كه این خود موضوعی است جداگانه و آن را شرح بسیار باید.
ناصر روایی
(فردا پاسخ پیمان به این نوشتار شادروان روایی خواهد آمد)
🌸💐🌷🌹
🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»
🔸 احمد کسروی
🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (چهار از سیزده)
کسانی می‌گویند : این قانون اساسی در سی و اند سال پیش نوشته شده ، و ایستادگیهای محمدعلی‌میرزا و دسته‌بندیهای ملایان در آن کارگر بوده و به هر حال بکارِ امروز نمی‌خورد. می‌گویم : ما که گفتیم قانون اساسی مقصودمان آنست که استبداد نباشد ، دیکتاتوری نباشد ، هرج و مرج نباشد. آنست که سررشته در دست برگزیدگان توده باشد.
ما هیچگاه نمی‌خواهیم از این قانون مادّه بمادّه طرفداری نماییم. نواقص قانون اساسی را ما نیز میدانیم چیزی که هست ما می‌گوییم : امروز جای چنان گفتگویی نیست. امروز باید دست بهم داد و از آشوب و هرج و مرج که هر زمان بیم آن می‌رود جلوگیری کرد ـ امروز در این هنگام آشفتگی جهان باید کوشید و کشور را نگه داشت. دوباره می‌نویسم : امروز هر عنوان نوینی که بشود به نتیجه‌ای نخواهد رسید ولی مایه‌ی آشوب خواهد گردید. امروز کشور دچار دشواریهاییست و دشواریهای نوین دیگری بمیان خواهد آمد.
از آن گذشته ، اینگونه درخواستها ، از جانب یک دسته‌ی صالحی بجاست. شما بگویید که کیستید؟ ، چهار تن که گرد هم آیند حق چنین درخواست را نخواهند داشت. اگر بناست هر چهار نفر که گرد هم آمدند حق چنین درخواستی بخود دهند هزاران چهار تنها پیدا خواهند شد ، و هزاران درخواستهای گوناگون بمیان خواهد آمد.
شما برآن نباشید که تنها سخن گویید. بر این باشید که گامهایی نیز در راهِ کار بردارید. شما تا یک دسته‌ی شایسته‌ای نباشید ، و برای خود راهی پیش نگیرید ، و سران توده و مردان ارجدار را با خود همراه نگردانید حق هیچ درخواست و پیشنهادی را نخواهید داشت.
برخی از اینان مقصود خود را بقالب دیگری ریخته می‌گویند : «مشروطه یا قانون اساسی در سی و اند سال پیش گرفته شده و هست. تنها مانع دیکتاتوری بود که آن هم از میان رفت». می‌گویند : «ما باید در طلب چیزهایی که نیست باشیم و هر زمان یک قدم پیش رویم». می‌گویند : «مشروطه یا حکومت دمکراسی کهنه شده و امروز اکثر ملل از آن اعراض کرده‌اند و ما نباید از آنان عقبتر مانیم».
می‌گوییم : بسیار دور افتاده‌اید و میانه‌ی شما با حقایق فرسنگها فاصله است ما باید یکایک خطاهای شما را توضیح دهیم :
می‌گویید : مشروطه و قانون اساسی گرفته شده و هست. این سخن کجا راست است؟! در ایران جنبش مشروطه پیش آمد و خود یک جنبش بسیار نیکی بود. ولی چنانکه گفتیم آن ناانجام ماند ، و امروز در ایران از مشروطه و قانون اساسی تنها نامهای آنها درمیانست.
می‌گویید : تنها مانع دیکتاتوری بود که آن هم از میان رفت. این نیز نه راست است. در ایران مانعهای بزرگ دیگری درمیانست که بزرگترین آنها ناآمادگی توده است. اما دیکتاتوری ، اگرچه از میان رفته ولی عللی که باعث تولید آن شده بود هنوز درمیانست ، که اگر از ریشه کنده نشود باز تولید دیکتاتوری خواهد کرد. در پیشامدها همیشه باید سرچشمه و انگیزه‌ی آن را بدیده گرفت ، و اگر چاره کردنیست چاره را از ریشه آغاز نمود. شما خودِ دیکتاتوری را می‌دیدید ، ولی ما نگاهمان بریشه و سرچشمه‌ی آن می‌باشد.
می‌گویید : همیشه باید یک قدم پیش رویم. این راست است ، ولی پیشرفت ، جستجوی چیزهای تازه کردن نیست. شما اگر طالب پیشرفتید ما راه آن را بشما نشان خواهیم داد.
می‌گویید : مشروطه یا دمکراسی کهنه شده. این جمله بسیار بی‌معنی است. در این زمینه که ماییم و سخن از رستگاری توده‌ها می‌رانیم جایی برای گفتگو از تازگی و کهنگی نیست. آن در عالم تفنن و بازیچه و هوسبازیست که بتازگی یا کهنگی وقعی گزارند و یک چیز چون کهنه گردید از آن سیری نموده درپی عوض کردنش باشند. آن بچگانند که یک بازیچه را با پافشاری و اشک‌ریزی خواهند و چون بدست آورده و چند روزی بازی کردند دورش اندازند. آن زنان خودآرایند که رختی را باصرار و اوقات‌تلخی درخواست کنند و چون خریدند و چند زمانی به تن کردند دیگر آن را نپسندند.
این خود هوسبازیست که شما بگویید مشروطه کهنه شده. این با زندگانی یک توده بازی کردنست. ما باید در این راه تنها درپی حقایق باشیم و جز دربند مصلحت کشور و توده نباشیم. حقایق همیشه تازه است و کهنه نخواهد بود.
می‌گویید : اکثر ملل از آن اعراض کرده‌اند. این نیز دلیل بیجاست. ما را با دیگران چه کار است؟! ما باید خود فهم و خرد بکار انداخته یک راهی برای زندگانی پیش گیریم ـ راهی که ما را برستگاری و فیروزی تواند رسانْد. این بسیار نادانیست که مردمی چشم بسوی دیگران دوزند و کورکورانه پیروی از ایشان کنند.
🌸
🔸 احمد کسروی
🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (چهار از سیزده)
کسانی می‌گویند : این قانون اساسی در سی و اند سال پیش نوشته شده ، و ایستادگیهای محمدعلی‌میرزا و دسته‌بندیهای ملایان در آن کارگر بوده و به هر حال بکارِ امروز نمی‌خورد. می‌گویم : ما که گفتیم قانون اساسی مقصودمان آنست که استبداد نباشد ، دیکتاتوری نباشد ، هرج و مرج نباشد. آنست که سررشته در دست برگزیدگان توده باشد.
ما هیچگاه نمی‌خواهیم از این قانون مادّه بمادّه طرفداری نماییم. نواقص قانون اساسی را ما نیز میدانیم چیزی که هست ما می‌گوییم : امروز جای چنان گفتگویی نیست. امروز باید دست بهم داد و از آشوب و هرج و مرج که هر زمان بیم آن می‌رود جلوگیری کرد ـ امروز در این هنگام آشفتگی جهان باید کوشید و کشور را نگه داشت. دوباره می‌نویسم : امروز هر عنوان نوینی که بشود به نتیجه‌ای نخواهد رسید ولی مایه‌ی آشوب خواهد گردید. امروز کشور دچار دشواریهاییست و دشواریهای نوین دیگری بمیان خواهد آمد.
از آن گذشته ، اینگونه درخواستها ، از جانب یک دسته‌ی صالحی بجاست. شما بگویید که کیستید؟ ، چهار تن که گرد هم آیند حق چنین درخواست را نخواهند داشت. اگر بناست هر چهار نفر که گرد هم آمدند حق چنین درخواستی بخود دهند هزاران چهار تنها پیدا خواهند شد ، و هزاران درخواستهای گوناگون بمیان خواهد آمد.
شما برآن نباشید که تنها سخن گویید. بر این باشید که گامهایی نیز در راهِ کار بردارید. شما تا یک دسته‌ی شایسته‌ای نباشید ، و برای خود راهی پیش نگیرید ، و سران توده و مردان ارجدار را با خود همراه نگردانید حق هیچ درخواست و پیشنهادی را نخواهید داشت.
برخی از اینان مقصود خود را بقالب دیگری ریخته می‌گویند : «مشروطه یا قانون اساسی در سی و اند سال پیش گرفته شده و هست. تنها مانع دیکتاتوری بود که آن هم از میان رفت». می‌گویند : «ما باید در طلب چیزهایی که نیست باشیم و هر زمان یک قدم پیش رویم». می‌گویند : «مشروطه یا حکومت دمکراسی کهنه شده و امروز اکثر ملل از آن اعراض کرده‌اند و ما نباید از آنان عقبتر مانیم».
می‌گوییم : بسیار دور افتاده‌اید و میانه‌ی شما با حقایق فرسنگها فاصله است ما باید یکایک خطاهای شما را توضیح دهیم :
می‌گویید : مشروطه و قانون اساسی گرفته شده و هست. این سخن کجا راست است؟! در ایران جنبش مشروطه پیش آمد و خود یک جنبش بسیار نیکی بود. ولی چنانکه گفتیم آن ناانجام ماند ، و امروز در ایران از مشروطه و قانون اساسی تنها نامهای آنها درمیانست.
می‌گویید : تنها مانع دیکتاتوری بود که آن هم از میان رفت. این نیز نه راست است. در ایران مانعهای بزرگ دیگری درمیانست که بزرگترین آنها ناآمادگی توده است. اما دیکتاتوری ، اگرچه از میان رفته ولی عللی که باعث تولید آن شده بود هنوز درمیانست ، که اگر از ریشه کنده نشود باز تولید دیکتاتوری خواهد کرد. در پیشامدها همیشه باید سرچشمه و انگیزه‌ی آن را بدیده گرفت ، و اگر چاره کردنیست چاره را از ریشه آغاز نمود. شما خودِ دیکتاتوری را می‌دیدید ، ولی ما نگاهمان بریشه و سرچشمه‌ی آن می‌باشد.
می‌گویید : همیشه باید یک قدم پیش رویم. این راست است ، ولی پیشرفت ، جستجوی چیزهای تازه کردن نیست. شما اگر طالب پیشرفتید ما راه آن را بشما نشان خواهیم داد.
می‌گویید : مشروطه یا دمکراسی کهنه شده. این جمله بسیار بی‌معنی است. در این زمینه که ماییم و سخن از رستگاری توده‌ها می‌رانیم جایی برای گفتگو از تازگی و کهنگی نیست. آن در عالم تفنن و بازیچه و هوسبازیست که بتازگی یا کهنگی وقعی گزارند و یک چیز چون کهنه گردید از آن سیری نموده درپی عوض کردنش باشند. آن بچگانند که یک بازیچه را با پافشاری و اشک‌ریزی خواهند و چون بدست آورده و چند روزی بازی کردند دورش اندازند. آن زنان خودآرایند که رختی را باصرار و اوقات‌تلخی درخواست کنند و چون خریدند و چند زمانی به تن کردند دیگر آن را نپسندند.
این خود هوسبازیست که شما بگویید مشروطه کهنه شده. این با زندگانی یک توده بازی کردنست. ما باید در این راه تنها درپی حقایق باشیم و جز دربند مصلحت کشور و توده نباشیم. حقایق همیشه تازه است و کهنه نخواهد بود.
می‌گویید : اکثر ملل از آن اعراض کرده‌اند. این نیز دلیل بیجاست. ما را با دیگران چه کار است؟! ما باید خود فهم و خرد بکار انداخته یک راهی برای زندگانی پیش گیریم ـ راهی که ما را برستگاری و فیروزی تواند رسانْد. این بسیار نادانیست که مردمی چشم بسوی دیگران دوزند و کورکورانه پیروی از ایشان کنند.
🌸
🔶 در پیرامون شعر و صوفیگری
🖌 احمد کسروی
تکه‌ی 25
در پیرامون شعر 9
پیمان : مقدمه‌ی این مقاله‌ی آقای روایی را در شماره‌ی پیش چاپ کرده بودیم و در این شماره همه‌ی آن را چاپ نمودیم. خوانندگان تصدیق خواهند کرد که این مرد پاکدل با آنکه خود او از شعراست با چه زبان انصافی سخنرانی نموده‌اند و می‌توان گفت که این مقاله‌ی ایشان از شاهکارهای نویسندگی است. اما نسبت افراط و تفریط که آقای روایی بمردم شرق داده‌اند ما در این باره با ایشان همداستان نمی‌باشیم و چون دارنده‌ی پیمان در جای دیگری (1) از این موضوع سخن رانده گفته‌های ایشان را در اینجا تکرار نمی‌نماییم. آنچه در اینجا باید گفت اینست که توده چه در شرق و چه در غرب فهمی از خود ندارد بلکه همیشه باید بزرگان و پیشوایانی پیدا شده و آنان را براه رستگاری برسانند و جای فسوس است که در شرق از قرنها خردمندان زبان بسته و بکنجی نشسته و میدان را به بدآموزان و کج‌اندیشان باز گزارده‌اند و اینست که اینهمه عیبها پیدا شده وگرنه توده‌ی شرقی بویژه مردم ایران سخن‌شنوترین و میانه‌روترین مردمان می‌باشند. در همین موضوع شعر که پس از قرنها نخستین بار ما این سخنها را در پیمان می‌نویسیم خواهیم دید که باندک زمانی کمتر نشانی از غزلهای بیهوده باز نخواهد ماند و خود همان شعرای غزلسرای بیاری ما برخاسته در نکوهش غزل شعر خواهند سرود.
(1) : آیین [بخش] دوم دیده شود. ــ پیمان
.
🖌 احمد کسروی
تکه‌ی 25
در پیرامون شعر 9
پیمان : مقدمه‌ی این مقاله‌ی آقای روایی را در شماره‌ی پیش چاپ کرده بودیم و در این شماره همه‌ی آن را چاپ نمودیم. خوانندگان تصدیق خواهند کرد که این مرد پاکدل با آنکه خود او از شعراست با چه زبان انصافی سخنرانی نموده‌اند و می‌توان گفت که این مقاله‌ی ایشان از شاهکارهای نویسندگی است. اما نسبت افراط و تفریط که آقای روایی بمردم شرق داده‌اند ما در این باره با ایشان همداستان نمی‌باشیم و چون دارنده‌ی پیمان در جای دیگری (1) از این موضوع سخن رانده گفته‌های ایشان را در اینجا تکرار نمی‌نماییم. آنچه در اینجا باید گفت اینست که توده چه در شرق و چه در غرب فهمی از خود ندارد بلکه همیشه باید بزرگان و پیشوایانی پیدا شده و آنان را براه رستگاری برسانند و جای فسوس است که در شرق از قرنها خردمندان زبان بسته و بکنجی نشسته و میدان را به بدآموزان و کج‌اندیشان باز گزارده‌اند و اینست که اینهمه عیبها پیدا شده وگرنه توده‌ی شرقی بویژه مردم ایران سخن‌شنوترین و میانه‌روترین مردمان می‌باشند. در همین موضوع شعر که پس از قرنها نخستین بار ما این سخنها را در پیمان می‌نویسیم خواهیم دید که باندک زمانی کمتر نشانی از غزلهای بیهوده باز نخواهد ماند و خود همان شعرای غزلسرای بیاری ما برخاسته در نکوهش غزل شعر خواهند سرود.
(1) : آیین [بخش] دوم دیده شود. ــ پیمان
.
🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»
🔸 احمد کسروی
🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (پنج از سیزده)
شما اگر نیک اندیشید بهترین اصول سررشته‌داری یا حکومت همان مشورت می‌باشد ، و استبداد چه از سوی یک تن و چه از سوی یک دسته استبداد است. ما هوادار اصول مشورتیم ، چیزی که هست یک شرط صلاحیتی بآن خواهیم افزود.
ما زندگانی توده‌ای را معنی کرده گفتیم یک مردمی بیست یا سی‌ملیون یا بیشتر یا کمتر که در یک جا می‌زیند درمیان ایشان پیمان وَرجاوَندی[مقدس] هست. پیمانِ آنکه در سود و زیان و اندوه و خوشی شریک باشند و در جلوگیری از دشمن و نگهداری کشور و دیگر کوششها همدستی نمایند. حکومت یا سررشته‌داری را نیز معنی کرده گفتیم همان مصالح عمومی توده است که چون همگی بآن نتوانند پرداخت نمایندگانی از میان خود برگزیده باین کار می‌گمارند. کنون می‌گوییم : کسانی حق دخالت در مصالح عمومی و در برگزیدن نمایندگان دارند که بآن پیمان ورجاوند داخل باشند. کسانی این حق را دارند که بکشور و توده از درون دل علاقه داشته و خود را مؤظف بکوشش و جانفشانی در راه آن شناسند. کسانی که در این کشور می‌زیند ولی از معنی حکومت توده‌ای آگاه نیستند و یا اگر آگاهند ایمان بآن ندارند و وظیفه‌ای برای خود در قبال کشور و توده نمی‌شناسند ، و یا با کشور و توده کارشکنی و دشمنی می‌نمایند ـ چنین کسانی را چه حق دخالتی در کار سررشته‌داری (چه از راه برگزیدن و چه از راه برگزیده شدن) تواند بود؟!.. اینان در این کشور می‌زیند ولی با آن بیگانه‌اند. باید این بیگانگان را کنار گرفت. (1)
امروز در ایران باید کسانی که بکشور و توده علاقمندند جدا گردند و دوباره پیمان ـ پیمان نگهداری کشور و جانفشانی در راه پیشرفت آن ـ تازه گردانند ، و یک دسته‌ی بزرگ و نیرومندی پدید آورده خود سررشته‌ی کارها را بدست گیرند ، و از دیگران کسانی را که این می‌پذیرند و براه می‌آیند با خود همدست گردانند ، و آنان که نمی‌پذیرند و همچنان گردنکشی کرده می‌خواهند جز درپی هوسها و گمراهیهای خود نباشند بیکبار کنارشان گردانند و جز رفتار بیگانگان با ایشان ننمایند ، اینست کاری که باید کرد. اینست شرط صلاحیتی که ما می‌افزاییم.
برای یک توده سرفرازیست که رشته‌ی کارها را خود در دست دارند ، و یکایک ایشان در پیش بردن کارها شرکت کنند ، و از درون دل علاقه‌مند بکشور و پیشرفت آن باشند ، و در هر دو سال یا چهار سال مردان کارآزموده و جانفشانی را از میان خود برگزینند ، و باداره کردن کشور واداشته خود ناظر و پشتیبان آنان باشند ، و همگی افراد از جریان کارها آگاهی پیدا کنند ، و هر کس از روستایی و شهری و از توانگر و کمچیز راه رسیدن بنمایندگی توده و کارهای بالاتر از آن را بروی خود بازیابد و در سایه‌ی جانفشانیهایی که می‌نماید امید هر گونه پیشرفت در دل پرورد.
من نمی‌دانم شما بکجای این ایراد می‌کنید؟!.. اگر توده‌هایی در اروپا ـ بجهتهایی که خاص کشورهای خودشان بوده ـ از این اعراض کرده‌اند دلیل است که شما نیز اعراض کنید؟!.. این خود خطای بس بزرگیست که هرچه اروپاییان می‌کنند شما بخواهید پیروی از آنان کنید. بلکه اروپاییان یک روزی باستبداد بازگشتند ـ آیا شما نیز بازخواهید گشت؟!..
کسانی می‌پندارند راههای نوینی که در سالهای آخر در اروپا پیدا شده یک گامی بسوی ترقی بوده و اینست تصور می‌کنند اگر ما در ایران پیروی از ایشان ننماییم در عقب خواهیم ماند. اینان در دلهای خود درجه‌بندی میانه‌ی مسلکهای معروف کرده‌اند و چنین می‌دانند که سوسیالیسم بالاتر از دمکرات و فاشیسم بالاتر از سوسیالیسم می‌باشد. این ناآگاهی عامیانه را با هوسبازی بهم می‌آمیزند و نتیجه آن می‌شود که در چنین هنگام گرفتاری کشور ، همه چیز را فراموش ساخته ، بآرزوهای بسیار بیجایی می‌افتند.
این حال یک دسته است. باید از دسته‌های دیگری نیز سخن رانیم. این داستانهایی که رخ داده ، می‌بینیم کسانی بجنب و جوش افتاده‌اند و چون بهم می‌رسند چنین می‌گویند : «حالا وقت کار است». می‌بینیم کسانی گرد هم آمده و هر چند تنی نامی بروی خود گزارده و چند جمله‌ای بهم بافته حزبسازی می‌کنند ، و همچون سی سال پیش باز بازار حزبسازی گرمی پیدا می‌کند. باید تا زود است از این نیز جلو گرفت.
اینگونه حزبسازی در سی سال پیش نیک آزموده گردید و نتیجه‌هایی که باید دهد دانسته شد ، و این بسیار خامیست که کسانی بخواهند دوباره بآزمایش پردازند.
پابرگی :
1ـ در این باره ویراینده را یادداشتی هست که پس از این گفتار خواهد آمد.
🌸
🔸 احمد کسروی
🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (پنج از سیزده)
شما اگر نیک اندیشید بهترین اصول سررشته‌داری یا حکومت همان مشورت می‌باشد ، و استبداد چه از سوی یک تن و چه از سوی یک دسته استبداد است. ما هوادار اصول مشورتیم ، چیزی که هست یک شرط صلاحیتی بآن خواهیم افزود.
ما زندگانی توده‌ای را معنی کرده گفتیم یک مردمی بیست یا سی‌ملیون یا بیشتر یا کمتر که در یک جا می‌زیند درمیان ایشان پیمان وَرجاوَندی[مقدس] هست. پیمانِ آنکه در سود و زیان و اندوه و خوشی شریک باشند و در جلوگیری از دشمن و نگهداری کشور و دیگر کوششها همدستی نمایند. حکومت یا سررشته‌داری را نیز معنی کرده گفتیم همان مصالح عمومی توده است که چون همگی بآن نتوانند پرداخت نمایندگانی از میان خود برگزیده باین کار می‌گمارند. کنون می‌گوییم : کسانی حق دخالت در مصالح عمومی و در برگزیدن نمایندگان دارند که بآن پیمان ورجاوند داخل باشند. کسانی این حق را دارند که بکشور و توده از درون دل علاقه داشته و خود را مؤظف بکوشش و جانفشانی در راه آن شناسند. کسانی که در این کشور می‌زیند ولی از معنی حکومت توده‌ای آگاه نیستند و یا اگر آگاهند ایمان بآن ندارند و وظیفه‌ای برای خود در قبال کشور و توده نمی‌شناسند ، و یا با کشور و توده کارشکنی و دشمنی می‌نمایند ـ چنین کسانی را چه حق دخالتی در کار سررشته‌داری (چه از راه برگزیدن و چه از راه برگزیده شدن) تواند بود؟!.. اینان در این کشور می‌زیند ولی با آن بیگانه‌اند. باید این بیگانگان را کنار گرفت. (1)
امروز در ایران باید کسانی که بکشور و توده علاقمندند جدا گردند و دوباره پیمان ـ پیمان نگهداری کشور و جانفشانی در راه پیشرفت آن ـ تازه گردانند ، و یک دسته‌ی بزرگ و نیرومندی پدید آورده خود سررشته‌ی کارها را بدست گیرند ، و از دیگران کسانی را که این می‌پذیرند و براه می‌آیند با خود همدست گردانند ، و آنان که نمی‌پذیرند و همچنان گردنکشی کرده می‌خواهند جز درپی هوسها و گمراهیهای خود نباشند بیکبار کنارشان گردانند و جز رفتار بیگانگان با ایشان ننمایند ، اینست کاری که باید کرد. اینست شرط صلاحیتی که ما می‌افزاییم.
برای یک توده سرفرازیست که رشته‌ی کارها را خود در دست دارند ، و یکایک ایشان در پیش بردن کارها شرکت کنند ، و از درون دل علاقه‌مند بکشور و پیشرفت آن باشند ، و در هر دو سال یا چهار سال مردان کارآزموده و جانفشانی را از میان خود برگزینند ، و باداره کردن کشور واداشته خود ناظر و پشتیبان آنان باشند ، و همگی افراد از جریان کارها آگاهی پیدا کنند ، و هر کس از روستایی و شهری و از توانگر و کمچیز راه رسیدن بنمایندگی توده و کارهای بالاتر از آن را بروی خود بازیابد و در سایه‌ی جانفشانیهایی که می‌نماید امید هر گونه پیشرفت در دل پرورد.
من نمی‌دانم شما بکجای این ایراد می‌کنید؟!.. اگر توده‌هایی در اروپا ـ بجهتهایی که خاص کشورهای خودشان بوده ـ از این اعراض کرده‌اند دلیل است که شما نیز اعراض کنید؟!.. این خود خطای بس بزرگیست که هرچه اروپاییان می‌کنند شما بخواهید پیروی از آنان کنید. بلکه اروپاییان یک روزی باستبداد بازگشتند ـ آیا شما نیز بازخواهید گشت؟!..
کسانی می‌پندارند راههای نوینی که در سالهای آخر در اروپا پیدا شده یک گامی بسوی ترقی بوده و اینست تصور می‌کنند اگر ما در ایران پیروی از ایشان ننماییم در عقب خواهیم ماند. اینان در دلهای خود درجه‌بندی میانه‌ی مسلکهای معروف کرده‌اند و چنین می‌دانند که سوسیالیسم بالاتر از دمکرات و فاشیسم بالاتر از سوسیالیسم می‌باشد. این ناآگاهی عامیانه را با هوسبازی بهم می‌آمیزند و نتیجه آن می‌شود که در چنین هنگام گرفتاری کشور ، همه چیز را فراموش ساخته ، بآرزوهای بسیار بیجایی می‌افتند.
این حال یک دسته است. باید از دسته‌های دیگری نیز سخن رانیم. این داستانهایی که رخ داده ، می‌بینیم کسانی بجنب و جوش افتاده‌اند و چون بهم می‌رسند چنین می‌گویند : «حالا وقت کار است». می‌بینیم کسانی گرد هم آمده و هر چند تنی نامی بروی خود گزارده و چند جمله‌ای بهم بافته حزبسازی می‌کنند ، و همچون سی سال پیش باز بازار حزبسازی گرمی پیدا می‌کند. باید تا زود است از این نیز جلو گرفت.
اینگونه حزبسازی در سی سال پیش نیک آزموده گردید و نتیجه‌هایی که باید دهد دانسته شد ، و این بسیار خامیست که کسانی بخواهند دوباره بآزمایش پردازند.
پابرگی :
1ـ در این باره ویراینده را یادداشتی هست که پس از این گفتار خواهد آمد.
🌸
📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🖌 احمد کسروی
🔸 دلبر پنداری ـ تکه‌ی یک از پنج
صورت شگفتی را که در شماره‌ی پیش آورده بودیم و اینک در این شماره دوباره می‌آوریم باید دانست که این صورت یادگار و شاهکار میرزا علی‌اکبر صابر شاعر مشهور قفقاز است. صابر که اکنون در باکو تندیس (مجسمه) برای او بر پا کرده‌اند از آغاز جوانی گرفتار شعرهای بیهوده بوده و سالها آن راه گمراهی را می‌پیموده تا سپس خطای خود را دریافته از آن راه برمی‌گردد و این زمان شعرهای پرمغزی با زبان ساده‌ی ترکی در زمینه‌ی خرده‌گیری بر عادتهای ناپسند و کارهای نازیبا می‌سرود و در روزنامه‌ی مشهور ملا نصرالدین چاپ می‌کرد که می‌توان گفت : سودمندترین بخش ملا نصرالدین شعرهای او بود. نیز می‌توان گفت که آن شعرها بهترین اثر را بمردم می‌نمود.
نسیم شمال تهران بسیاری از شعرهای صائب (1) را ترجمه می‌کرد ولی باید گفت این کجا و آن کجا. کسانی اگر زبان ترکی قفقازی را می‌فهمند می‌دانند که شعرهای صائب (2)2 ارج و اثر دیگری را داراست.
یکی از کارهای شاعر قفقاز همین است که غزلی به پیروی شعرای ایران سروده و در آن بیشتر تشبیه‌ها را که شعرای ما معمول دارند گرد آورده و سپس از رویهم‌رفته‌ی آن تشبیه‌ها صورتی با قلم نقاشی پدید آورده که از شگفتترین صورتهاست و آن همین است که ما از دیوان صائب (3) برداشته و در پیمان چاپ می‌نماییم.
غرض ما از این کار دو چیز بود : یکی آنکه ذوق خوانندگان را بسنجیم دیگری آنکه بآقایان شعرای غزلسرا نشان بدهیم که این کار ایشان پررسوا شده و خود مایه‌ی ریشخند دور و نزدیک گردیده و خواستار شویم که این رشته را رها کرده و قدر آن جُربُزه‌ی[استعداد] خدادادی را دانسته در زمینه‌های سودمند سخنوری کنند. ...
نخست شعرهای خود صابر سپس شعرهای آقای منصور و ادیب توسی و سپس این نگارشها را می‌آوریم :
1ـ گفته‌ی صابر :
ای آلنک آی یوزون گونش ای قاشلارک کمان!
جیران گوزک قارشقه خطک کاکلک ایلان!
آلما چنه‌ک چنه‌کده زنخدان درین قویو
کپریکلرک قامش دوداقک بال تنک کتان
بوینوک صراحی بوی بوخونک براوجا چنار
اندامک آق گوموش یگاقک قرمزی انار
خالک یوزکده بوغدا باشکده ساچک غراب
قاه... قاه... غریبه گولمه لی سن خانمان خراب!
2ـ سروده‌ی آقای منصور : (باصل ترکی بسیار نزدیک رفته)
آن صورتی که بود به پیمان راستان آن صورتست دلبر موهوم شاعران
نادیده ناشناخته توصیف کرده‌اند این خلقت عجیب بصد منطق و بیان
از بهر آنکه خوب شناسیم چیست او اشعار ذیل شرح کند رمز داستان /
خورشید روی ماه جبین ابروان کمان آهو دو چشم مور خط و مار گیسوان
سیب است چانه و بزنخدانش چاه ژرف مژگان چو تیر لب عسل و جسم چون کتان
گردن صراحی قامت و بالای وی چنار گونه چو نار سرخی و اندام سیم دان
خالش بروی گندم و زلفش بسر چو زاغ آخ آخ چه مضحک است خود این یار دل‌ستان /
آیا نگشته وقت که گویندگان ما زین گفته‌های پوچ نیارند بر زبان؟
تقلید نحس را بنمایند پایمال پیدا کنند یکسره عنوان شایگان
طبع بلند موهبت کردگار پاک اشعار نغز آرد و گفتار بخردان
تبریز ، منصور
پابرگیها :
1 و 2ـ لغزشی رخ داده ، «صابر» درست است.
3ـ پابرگی بالا.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 دلبر پنداری ـ تکه‌ی یک از پنج
صورت شگفتی را که در شماره‌ی پیش آورده بودیم و اینک در این شماره دوباره می‌آوریم باید دانست که این صورت یادگار و شاهکار میرزا علی‌اکبر صابر شاعر مشهور قفقاز است. صابر که اکنون در باکو تندیس (مجسمه) برای او بر پا کرده‌اند از آغاز جوانی گرفتار شعرهای بیهوده بوده و سالها آن راه گمراهی را می‌پیموده تا سپس خطای خود را دریافته از آن راه برمی‌گردد و این زمان شعرهای پرمغزی با زبان ساده‌ی ترکی در زمینه‌ی خرده‌گیری بر عادتهای ناپسند و کارهای نازیبا می‌سرود و در روزنامه‌ی مشهور ملا نصرالدین چاپ می‌کرد که می‌توان گفت : سودمندترین بخش ملا نصرالدین شعرهای او بود. نیز می‌توان گفت که آن شعرها بهترین اثر را بمردم می‌نمود.
نسیم شمال تهران بسیاری از شعرهای صائب (1) را ترجمه می‌کرد ولی باید گفت این کجا و آن کجا. کسانی اگر زبان ترکی قفقازی را می‌فهمند می‌دانند که شعرهای صائب (2)2 ارج و اثر دیگری را داراست.
یکی از کارهای شاعر قفقاز همین است که غزلی به پیروی شعرای ایران سروده و در آن بیشتر تشبیه‌ها را که شعرای ما معمول دارند گرد آورده و سپس از رویهم‌رفته‌ی آن تشبیه‌ها صورتی با قلم نقاشی پدید آورده که از شگفتترین صورتهاست و آن همین است که ما از دیوان صائب (3) برداشته و در پیمان چاپ می‌نماییم.
غرض ما از این کار دو چیز بود : یکی آنکه ذوق خوانندگان را بسنجیم دیگری آنکه بآقایان شعرای غزلسرا نشان بدهیم که این کار ایشان پررسوا شده و خود مایه‌ی ریشخند دور و نزدیک گردیده و خواستار شویم که این رشته را رها کرده و قدر آن جُربُزه‌ی[استعداد] خدادادی را دانسته در زمینه‌های سودمند سخنوری کنند. ...
نخست شعرهای خود صابر سپس شعرهای آقای منصور و ادیب توسی و سپس این نگارشها را می‌آوریم :
1ـ گفته‌ی صابر :
ای آلنک آی یوزون گونش ای قاشلارک کمان!
جیران گوزک قارشقه خطک کاکلک ایلان!
آلما چنه‌ک چنه‌کده زنخدان درین قویو
کپریکلرک قامش دوداقک بال تنک کتان
بوینوک صراحی بوی بوخونک براوجا چنار
اندامک آق گوموش یگاقک قرمزی انار
خالک یوزکده بوغدا باشکده ساچک غراب
قاه... قاه... غریبه گولمه لی سن خانمان خراب!
2ـ سروده‌ی آقای منصور : (باصل ترکی بسیار نزدیک رفته)
آن صورتی که بود به پیمان راستان آن صورتست دلبر موهوم شاعران
نادیده ناشناخته توصیف کرده‌اند این خلقت عجیب بصد منطق و بیان
از بهر آنکه خوب شناسیم چیست او اشعار ذیل شرح کند رمز داستان /
خورشید روی ماه جبین ابروان کمان آهو دو چشم مور خط و مار گیسوان
سیب است چانه و بزنخدانش چاه ژرف مژگان چو تیر لب عسل و جسم چون کتان
گردن صراحی قامت و بالای وی چنار گونه چو نار سرخی و اندام سیم دان
خالش بروی گندم و زلفش بسر چو زاغ آخ آخ چه مضحک است خود این یار دل‌ستان /
آیا نگشته وقت که گویندگان ما زین گفته‌های پوچ نیارند بر زبان؟
تقلید نحس را بنمایند پایمال پیدا کنند یکسره عنوان شایگان
طبع بلند موهبت کردگار پاک اشعار نغز آرد و گفتار بخردان
تبریز ، منصور
پابرگیها :
1 و 2ـ لغزشی رخ داده ، «صابر» درست است.
3ـ پابرگی بالا.
🌸
🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»
🔸 احمد کسروی
🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (شش از سیزده)
من می‌توانم تاریخچه‌ی حزبهای سیاسی را در ایران برای شما به اجمال یاد کنم : در ایران چون جنبش مشروطه برخاست برای نخستین بار در تبریز چند تن از پیشروانِ جنبش دسته‌ی مجاهدان را برپا کردند.
در آن هنگام بچنین دستهای نیاز سختی بود. زیرا مشروطه تازه آغاز شده و هنوز دربار ایستادگی داشت و یک دسته می‌بایست که آن ایستادگی را بشکند و بمشروطه پیشرفت دهد ، و این کار را مجاهدان کردند. باید گفت این دسته طبیعی‌ترین حزبی بود که در ایران ، در آن دوره‌ی جنبش ، پدید آمد ، و خود نتیجه‌ی پیدایش این دسته بود که پس از بمباران مجلس و از میان رفتن مشروطه ، تبریز یازده ماه در برابر اردوهای محمدعلی‌میرزا ایستادگی کرد و مشروطه را دوباره به ایران بازگردانید. نتیجه‌ی پیدایش این دسته بود که تهران فتح گردید و محمدعلی‌میرزا از تخت و تاج چشم پوشید. چون یک حزب طبیعی ، و برای کوشش و کار پدید آمده بود این نتیجه‌های گرانبها را داد و از میان آن مردان دلیری برخاسته و نامهای خود را در تاریخ بیادگار گزاردند.
پس از آن ، در سال چهارم مشروطه (پس از فتح تهران) ، دسته‌ی دمکرات برپا گردید. کسانی که این حزب را بنیاد نهادند حسن نیت نداشتند. آنان با دستهای دیگری می‌جنبیدند و غرضشان آن بود که با پدید آوردن این حزب ، دسته‌ی مجاهدان را که این زمان یک دسته‌ی بسیار نیرومندی گردیده و در سایه‌ی شرکت بانقلاب آبرویی درمیان مردم پیدا کرده بودند ، از اعتبار اندازند (1) ، و به هر حال با حزبسازی اختلاف و کشاکش درمیانه‌ی آزادیخواهان پدید آورند. ولی با این سوءنیت بنیادگزاران ، چون بیشتر کسانی که در آن ابتداء باین حزب درآمدند از پیشروان آزادیخواهان و خود مردان خونگرم و غیرتمندی بودند این حزب نیز رونق و آبروی بسیاری پیدا کرد و در سالهای 1328 و 1329[قمری ، 1289 و 1290 خورشیدی] مرکزیتی باندیشه‌ها داد و در برابر «اعتدالیان» که بیشترشان همان درباریان پیشین بودند و بیش از همه به کند گردانیدن گردش چرخ انقلاب می‌کوشیدند ایستادگی خوبی نمودند ، و در پیشامد بازگشت محمدعلی‌میرزا و در جنگها و نبردهایی که برخاست شایستگی از خود نشان دادند.
اینها تا سال1330[=1290 خورشیدی] بود. پس از آن چون داستان التماتوم پیش آمد و مجلس بسته گردیده بجای آزادی ، فشار و ستم فرمان راند ، چند سالی درمیان فترت رو داد تا جنگ جهانگیر اروپا برخاست و بار دیگر تکانی در ایران پدید آمد. این زمان باز آزادیخواهان بکار افتادند. ولی این بار آن حسن‌نیت و جانفشانی نمانده و حزب ، بیش از همه برای سودجویی و دسته‌بندی بود و از اینرو سیاهکاریهایی بمیان آمد.
این زمان ، صد یک مردم نمی‌دانستند حزب برای چیست و چه نتیجه‌ای را از آن باید خواست و از چه راهی باید پیش رفت. شما اگر پرسشی در این زمینه‌ها از ایشان می‌کردید پاسخی نمی‌توانستند داد. تنها چون شنیده بودند در اروپا حزبهایی هست و از آنسوی حزب دمکرات را که بازمانده از زمان پیش بود می‌دیدند ، بتقلید آنها حزبها می‌ساختند.
مثلاً در تبریز چون دمکراتها بودند (پس از شورش (2) روسیه دوباره برپا شده بود) یک دسته‌ی دیگری خود را «سوسیال» خواندند ، باز گروهی نام «دیمکرات نصرت» روی خود گزاردند. شنیدنیست که اسماعیل‌آقا یا سیمقو ، کرد معروف از این حزب بوده است و من نامه‌های او را که بکمیته‌ی حزب در تبریز نوشته در دست می‌دارم.
خواهند پرسید : این حزبها که تشکیل می‌یافت به چه کار می‌پرداختند؟.. می‌گویم : جز باین نمی‌پرداختند که با حزبهای دیگر همچشمی و دشمنی نمایند و در نشستهای خود یا در روزنامه‌ها بدگویی از یکدیگر نمایند ، و اگر توانستند خود و بستگانشان را در ادارات جا دهند ، و گاهی یک ورق «بیاننامه» نشر کنند ، یا در جایی گرد آمده «میتینغ» [امروز : میتینگ = گردهم‌آیی] دهند ، بیایند و بروند ، هفته‌ای دو سه روز گرد هم آیند و نشست برپا کرده بگویند و بشنوند ، و بر سر چیزهای بیهوده باهم مجادله نمایند ، و بدینسان چند ماهی بسر برده ، و از بی‌مقصدی و بیکاری کم‌کم سست گردیده رو بتفرقه گزارند ، و از حزب جز تابلوی سیاهش بازنماند. اینهاست کارهایی که احزاب سیاسی بآن می‌پرداختند.
اینان آنچه هیچگاه نمی‌اندیشیدند و بدیده نمی‌گرفتند نیازمندیهای کشور بود. شما ببینید در ایران «سوسیالیسم» چه تناسب داشت؟!.. در کشوری که نه کارخانه‌ها بود و نه گروههای کارگران ، مرام «سوسیالیسم» چه پیشرفت توانستی کرد؟!.. شگفتتر از همه آنست که در این حزب سوسیال چند تن از دیهداران عضویت داشتند. اینان از دمکراتها رنجیده و باین حزب که در برابر آن برپا شده بود گراییده و مرامنامه‌اش را که آشکاره بزیانشان بود نخوانده بودند.
👇
🔸 احمد کسروی
🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (شش از سیزده)
من می‌توانم تاریخچه‌ی حزبهای سیاسی را در ایران برای شما به اجمال یاد کنم : در ایران چون جنبش مشروطه برخاست برای نخستین بار در تبریز چند تن از پیشروانِ جنبش دسته‌ی مجاهدان را برپا کردند.
در آن هنگام بچنین دستهای نیاز سختی بود. زیرا مشروطه تازه آغاز شده و هنوز دربار ایستادگی داشت و یک دسته می‌بایست که آن ایستادگی را بشکند و بمشروطه پیشرفت دهد ، و این کار را مجاهدان کردند. باید گفت این دسته طبیعی‌ترین حزبی بود که در ایران ، در آن دوره‌ی جنبش ، پدید آمد ، و خود نتیجه‌ی پیدایش این دسته بود که پس از بمباران مجلس و از میان رفتن مشروطه ، تبریز یازده ماه در برابر اردوهای محمدعلی‌میرزا ایستادگی کرد و مشروطه را دوباره به ایران بازگردانید. نتیجه‌ی پیدایش این دسته بود که تهران فتح گردید و محمدعلی‌میرزا از تخت و تاج چشم پوشید. چون یک حزب طبیعی ، و برای کوشش و کار پدید آمده بود این نتیجه‌های گرانبها را داد و از میان آن مردان دلیری برخاسته و نامهای خود را در تاریخ بیادگار گزاردند.
پس از آن ، در سال چهارم مشروطه (پس از فتح تهران) ، دسته‌ی دمکرات برپا گردید. کسانی که این حزب را بنیاد نهادند حسن نیت نداشتند. آنان با دستهای دیگری می‌جنبیدند و غرضشان آن بود که با پدید آوردن این حزب ، دسته‌ی مجاهدان را که این زمان یک دسته‌ی بسیار نیرومندی گردیده و در سایه‌ی شرکت بانقلاب آبرویی درمیان مردم پیدا کرده بودند ، از اعتبار اندازند (1) ، و به هر حال با حزبسازی اختلاف و کشاکش درمیانه‌ی آزادیخواهان پدید آورند. ولی با این سوءنیت بنیادگزاران ، چون بیشتر کسانی که در آن ابتداء باین حزب درآمدند از پیشروان آزادیخواهان و خود مردان خونگرم و غیرتمندی بودند این حزب نیز رونق و آبروی بسیاری پیدا کرد و در سالهای 1328 و 1329[قمری ، 1289 و 1290 خورشیدی] مرکزیتی باندیشه‌ها داد و در برابر «اعتدالیان» که بیشترشان همان درباریان پیشین بودند و بیش از همه به کند گردانیدن گردش چرخ انقلاب می‌کوشیدند ایستادگی خوبی نمودند ، و در پیشامد بازگشت محمدعلی‌میرزا و در جنگها و نبردهایی که برخاست شایستگی از خود نشان دادند.
اینها تا سال1330[=1290 خورشیدی] بود. پس از آن چون داستان التماتوم پیش آمد و مجلس بسته گردیده بجای آزادی ، فشار و ستم فرمان راند ، چند سالی درمیان فترت رو داد تا جنگ جهانگیر اروپا برخاست و بار دیگر تکانی در ایران پدید آمد. این زمان باز آزادیخواهان بکار افتادند. ولی این بار آن حسن‌نیت و جانفشانی نمانده و حزب ، بیش از همه برای سودجویی و دسته‌بندی بود و از اینرو سیاهکاریهایی بمیان آمد.
این زمان ، صد یک مردم نمی‌دانستند حزب برای چیست و چه نتیجه‌ای را از آن باید خواست و از چه راهی باید پیش رفت. شما اگر پرسشی در این زمینه‌ها از ایشان می‌کردید پاسخی نمی‌توانستند داد. تنها چون شنیده بودند در اروپا حزبهایی هست و از آنسوی حزب دمکرات را که بازمانده از زمان پیش بود می‌دیدند ، بتقلید آنها حزبها می‌ساختند.
مثلاً در تبریز چون دمکراتها بودند (پس از شورش (2) روسیه دوباره برپا شده بود) یک دسته‌ی دیگری خود را «سوسیال» خواندند ، باز گروهی نام «دیمکرات نصرت» روی خود گزاردند. شنیدنیست که اسماعیل‌آقا یا سیمقو ، کرد معروف از این حزب بوده است و من نامه‌های او را که بکمیته‌ی حزب در تبریز نوشته در دست می‌دارم.
خواهند پرسید : این حزبها که تشکیل می‌یافت به چه کار می‌پرداختند؟.. می‌گویم : جز باین نمی‌پرداختند که با حزبهای دیگر همچشمی و دشمنی نمایند و در نشستهای خود یا در روزنامه‌ها بدگویی از یکدیگر نمایند ، و اگر توانستند خود و بستگانشان را در ادارات جا دهند ، و گاهی یک ورق «بیاننامه» نشر کنند ، یا در جایی گرد آمده «میتینغ» [امروز : میتینگ = گردهم‌آیی] دهند ، بیایند و بروند ، هفته‌ای دو سه روز گرد هم آیند و نشست برپا کرده بگویند و بشنوند ، و بر سر چیزهای بیهوده باهم مجادله نمایند ، و بدینسان چند ماهی بسر برده ، و از بی‌مقصدی و بیکاری کم‌کم سست گردیده رو بتفرقه گزارند ، و از حزب جز تابلوی سیاهش بازنماند. اینهاست کارهایی که احزاب سیاسی بآن می‌پرداختند.
اینان آنچه هیچگاه نمی‌اندیشیدند و بدیده نمی‌گرفتند نیازمندیهای کشور بود. شما ببینید در ایران «سوسیالیسم» چه تناسب داشت؟!.. در کشوری که نه کارخانه‌ها بود و نه گروههای کارگران ، مرام «سوسیالیسم» چه پیشرفت توانستی کرد؟!.. شگفتتر از همه آنست که در این حزب سوسیال چند تن از دیهداران عضویت داشتند. اینان از دمکراتها رنجیده و باین حزب که در برابر آن برپا شده بود گراییده و مرامنامه‌اش را که آشکاره بزیانشان بود نخوانده بودند.
👇
در این حزبها کسی را با مرامنامه کار نبود و کمتر کسی آن را می‌خواند. هر کسی بخیال دیگری باینها می‌پیوست و هر کسی جز سود خود را نمی‌جست. مثلاً اسماعیل‌آقا که به «دیمُکرات نصرت» پیوسته برای آن بوده که با دست این دسته و با دادن ششصد تومان پول نشانی و لقبی از محمدحسن‌میرزای ولیعهد بگیرد و باین مقصود خود نیز نایل گردیده. از اینسوی این دسته که او را پذیرفته‌اند کاری با اندیشه‌ی او نداشتند و تنها این می‌خواسته‌اند که بنام «اسماعیل‌آقا» تفاخر کنند.
چند سال ایران گرفتار این حزبها بود. تهران که مرکز کشور است مرکز این سیاهکاریها نیز گردید. در این شهر بزرگ دسته‌بندی و هوچیگری بیرون از اندازه شد و براستی دست و پای دولت را بست.
فلان روضه‌خوان و بهمان ساعتساز ، و فلان پنبه‌زن و بهمان شاعر ، میدانی پیدا کرده می‌رفتند و می‌آمدند ، و می‌نشستند و می‌گفتند ، و از اینکه «سیاستمدار» شده‌اند و با این وزیر و آن وزیر روبرو می‌نشینند بخود می‌بالیدند و لذت بی‌اندازه می‌بردند ، و کلمه‌های تاکتیک ، پرنسیب ، دیسیپلین ، ایده‌آل ، دمکراسی ، سوسیالیزم ، آنارشی ، اولیگارشی و مانند اینها را سرمایه‌ی دانشی برای خود گرفته پیاپی بزبان می‌راندند. کوتاه سخن : یکمشت بدنهادان از بینوایی توده بنوایی رسیده و بهیچ وجه دست از کارهای خود برنمی‌داشتند.
پابرگیها :
1ـ کارگردانان اصلی این حزب سید حسن تقیزاده ، حسینقلی نواب و وحید‌الملک شیبانی بودند.
2ـ شورش = انقلاب ، و خواست از آن شورش بزرگ 1917 روسیه است. کسانی شورش را بغلط بمعنی آشوب بکار می‌برند.
🌸
چند سال ایران گرفتار این حزبها بود. تهران که مرکز کشور است مرکز این سیاهکاریها نیز گردید. در این شهر بزرگ دسته‌بندی و هوچیگری بیرون از اندازه شد و براستی دست و پای دولت را بست.
فلان روضه‌خوان و بهمان ساعتساز ، و فلان پنبه‌زن و بهمان شاعر ، میدانی پیدا کرده می‌رفتند و می‌آمدند ، و می‌نشستند و می‌گفتند ، و از اینکه «سیاستمدار» شده‌اند و با این وزیر و آن وزیر روبرو می‌نشینند بخود می‌بالیدند و لذت بی‌اندازه می‌بردند ، و کلمه‌های تاکتیک ، پرنسیب ، دیسیپلین ، ایده‌آل ، دمکراسی ، سوسیالیزم ، آنارشی ، اولیگارشی و مانند اینها را سرمایه‌ی دانشی برای خود گرفته پیاپی بزبان می‌راندند. کوتاه سخن : یکمشت بدنهادان از بینوایی توده بنوایی رسیده و بهیچ وجه دست از کارهای خود برنمی‌داشتند.
پابرگیها :
1ـ کارگردانان اصلی این حزب سید حسن تقیزاده ، حسینقلی نواب و وحید‌الملک شیبانی بودند.
2ـ شورش = انقلاب ، و خواست از آن شورش بزرگ 1917 روسیه است. کسانی شورش را بغلط بمعنی آشوب بکار می‌برند.
🌸
📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🖌 احمد کسروی
🔸 دلبر پنداری ـ تکه‌ی دو از پنج
3ـ آقای ادیب توسی می‌فرماید :
گفت با من ز شاعران یک تن کی تو را ملک شاعری درخور
چونکه در راه شاعری نبود چاره از عشق یار سیمین‌بر
من برآنم که دل دهم به بتی با قد سرو و طلعت چو قمر
روی او ماه رفته بر سر سرو قد او سرو داده ماه ثمر
زلفکانش چنانکه زاغ سیاه فکند سایه‌ی ماه را بر سر
گیسویش فی‌المثل چنان ماری که برون گشته زاغ را از پر
واندر اطراف سر و قامت او حلقه‌زن گشته تا میان کمر
چشمش از ابروان کشیده کمان وندران راست کرده تیر نظر
وان دو گونه چنان دو حقه‌ی نار بدل مرد و زن فکنده شرر
لب لعلش بسان غنچه‌ی گل که از آن خورده خلق خون جگر
هم ز اطراف غنچه‌ی لب او قند ریزد بر آبگین ساغر
ساغر آبگینه‌اش گردن که بود درمیان سرو و قمر
الغرض دلبری چنین باید که دهم دل بدین چنین دلبر
لیک دل هرچه جستجو کرده است زین چنین دلبری نجسته اثر
گفتمش ای سفیه لایعلم ای گرفتار وهم مُستَنکَر
دلبری این چنین که می‌طلبی از جهان وجود نامده بر
جز که اندر مجله‌ی پیمان نقش او کرده‌اند و رو بنگر
...
در اینجا نکته‌ای هست که باید هم آن را بازنمود. بویژه که ما می‌خواهیم گفتگو از شعر را در این شماره بپایان رسانیده در شماره‌های دیگر بگفتگوهای دیگر بپردازیم. و آن نکته ایرادیست که می‌دانم برای گفته‌های صابر و ما خواهند گرفت و چون آقای صفیر پیش از دیگران بآن ایراد مبادرت جسته و درمیان ایرادهای دیگر خود یکی هم این ایراد را آورده اینست که می‌خواهیم پاسخ آن را در اینجا بدهیم. ولی نخست خود عبارتهای زمخت و درشت آقای صفیر را می‌آوریم :
«و اینکه سخن کوته‌نظر قفقازی مردی بگواهی یاد کنی که : اگر یاری چنین (سرو قد. کمان ابرو. و دیگر) که غزلسرایان صفت کنند یافت شدی زشتتر صورتی بودی ، گویم : وی نیز بسان تو علم ذیشأن بیان ندیده و بحث تشبیه وی نشنیده که همی گویند زید کالاسد (زید مشبه. کاف آلت تشبیه. اسد مشبهٌ به. و شجاعت وجه شباهت است) و مراد نه آنست که زید گنده‌دم و دارنده‌ی دم نیز هست پس چون گویند (سرو قد) دلدارشان سر بر آسمان نسوده و تنها وجه شبه راستی بالای او بوده و چون گویند کمان ابرو تنها وجه شبه کژی اوست و چون خدای تعالی فرماید وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ (1) هم تنها وجه شبه کژی اوست وگرنه از قمر بسان همگی عرجون قدیم جز بزیر دیگ سوختن کاری ساخته نیست».
این بیچاره می‌پندارد تنها علم ذیشأن بیان را او خوانده یا اینکه علم ذیشأن بیان چاره‌ی بیهوده‌گوییهای پاره‌ای شعرا را خواهد کرد. این ایراد بر شعراست که چرا قاعده‌های علمی را رعایت نمی‌کنند. تشبیه‌هایی که این دسته شعرای غزلسرا دارند در برخی از آنها هیچ گونه وجه شبه منظور نیست و منظور نمی‌تواند بود. تشبیه گودی زنخ به چاه وجه شبه آن چیست؟ آیا گودی بیست و سی و چهل ذرعی آن؟.. آیا تاریکی و بیمناکی آن؟! آیا تری و پر از گل و لجن بودن آن؟! نادان آن کسی که از دیدن گودی زنخ بآن قشنگی و دلربایی بیاد چاه بآن بیمناکی و ترسناکی بیفتد!
پابرگی :
1ـ سوره‌ی یس ، آیه‌ی 39 : و براى ماه منزلهایى معین کرده‌ایم تا چون شاخک خشک خوشه‌ی خرما برگردد. (العرجون القدیم = شاخه‌های خشک خرما)
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 دلبر پنداری ـ تکه‌ی دو از پنج
3ـ آقای ادیب توسی می‌فرماید :
گفت با من ز شاعران یک تن کی تو را ملک شاعری درخور
چونکه در راه شاعری نبود چاره از عشق یار سیمین‌بر
من برآنم که دل دهم به بتی با قد سرو و طلعت چو قمر
روی او ماه رفته بر سر سرو قد او سرو داده ماه ثمر
زلفکانش چنانکه زاغ سیاه فکند سایه‌ی ماه را بر سر
گیسویش فی‌المثل چنان ماری که برون گشته زاغ را از پر
واندر اطراف سر و قامت او حلقه‌زن گشته تا میان کمر
چشمش از ابروان کشیده کمان وندران راست کرده تیر نظر
وان دو گونه چنان دو حقه‌ی نار بدل مرد و زن فکنده شرر
لب لعلش بسان غنچه‌ی گل که از آن خورده خلق خون جگر
هم ز اطراف غنچه‌ی لب او قند ریزد بر آبگین ساغر
ساغر آبگینه‌اش گردن که بود درمیان سرو و قمر
الغرض دلبری چنین باید که دهم دل بدین چنین دلبر
لیک دل هرچه جستجو کرده است زین چنین دلبری نجسته اثر
گفتمش ای سفیه لایعلم ای گرفتار وهم مُستَنکَر
دلبری این چنین که می‌طلبی از جهان وجود نامده بر
جز که اندر مجله‌ی پیمان نقش او کرده‌اند و رو بنگر
...
در اینجا نکته‌ای هست که باید هم آن را بازنمود. بویژه که ما می‌خواهیم گفتگو از شعر را در این شماره بپایان رسانیده در شماره‌های دیگر بگفتگوهای دیگر بپردازیم. و آن نکته ایرادیست که می‌دانم برای گفته‌های صابر و ما خواهند گرفت و چون آقای صفیر پیش از دیگران بآن ایراد مبادرت جسته و درمیان ایرادهای دیگر خود یکی هم این ایراد را آورده اینست که می‌خواهیم پاسخ آن را در اینجا بدهیم. ولی نخست خود عبارتهای زمخت و درشت آقای صفیر را می‌آوریم :
«و اینکه سخن کوته‌نظر قفقازی مردی بگواهی یاد کنی که : اگر یاری چنین (سرو قد. کمان ابرو. و دیگر) که غزلسرایان صفت کنند یافت شدی زشتتر صورتی بودی ، گویم : وی نیز بسان تو علم ذیشأن بیان ندیده و بحث تشبیه وی نشنیده که همی گویند زید کالاسد (زید مشبه. کاف آلت تشبیه. اسد مشبهٌ به. و شجاعت وجه شباهت است) و مراد نه آنست که زید گنده‌دم و دارنده‌ی دم نیز هست پس چون گویند (سرو قد) دلدارشان سر بر آسمان نسوده و تنها وجه شبه راستی بالای او بوده و چون گویند کمان ابرو تنها وجه شبه کژی اوست و چون خدای تعالی فرماید وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ (1) هم تنها وجه شبه کژی اوست وگرنه از قمر بسان همگی عرجون قدیم جز بزیر دیگ سوختن کاری ساخته نیست».
این بیچاره می‌پندارد تنها علم ذیشأن بیان را او خوانده یا اینکه علم ذیشأن بیان چاره‌ی بیهوده‌گوییهای پاره‌ای شعرا را خواهد کرد. این ایراد بر شعراست که چرا قاعده‌های علمی را رعایت نمی‌کنند. تشبیه‌هایی که این دسته شعرای غزلسرا دارند در برخی از آنها هیچ گونه وجه شبه منظور نیست و منظور نمی‌تواند بود. تشبیه گودی زنخ به چاه وجه شبه آن چیست؟ آیا گودی بیست و سی و چهل ذرعی آن؟.. آیا تاریکی و بیمناکی آن؟! آیا تری و پر از گل و لجن بودن آن؟! نادان آن کسی که از دیدن گودی زنخ بآن قشنگی و دلربایی بیاد چاه بآن بیمناکی و ترسناکی بیفتد!
پابرگی :
1ـ سوره‌ی یس ، آیه‌ی 39 : و براى ماه منزلهایى معین کرده‌ایم تا چون شاخک خشک خوشه‌ی خرما برگردد. (العرجون القدیم = شاخه‌های خشک خرما)
🌸
🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»
🔸 احمد کسروی
🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (هفت از سیزده)
در سالهای 1336 و 1337[=1296 و 1297 خ] ، بهنگامی که رشته‌ی ایمنی در سراسر کشور از هم گسیخته و راهزنان بنامی ، از نایب‌حسین کاشانی و پسرش ماشاءالله‌خان ، رضا جوزانی ، جعفر قلیخان ، رجبعلی ، خلیل ، رمضان باصری و دیگران پیدا شده و هر یکی برای خود دستگاه کامرانی چیده بودند ، در پایتخت کشور نیز این حزبسازان و هوچیان مجال آسایشی برای مردم نگزارده و با جست و خیزهایی که جز سیاهکاری نتوان نامید روز می‌گزاردند.
همینها در ایران دیکتاتوری پدید آورد. همین زشتکاریها باعث شد که مردم از آزادی نفرت نمودند و چشم براه دیکتاتوری دوختند.
با این آزمایش تلخ آیا جای شگفت نیست که باز کسانی بآن بازیها برخیزند و باز هر چند تنی گرد هم آیند ، و چند جمله‌ای بهم بافته بنام «مرامنامه» بچاپ رسانند ، و یک نامی از فلان و بهمان بروی خود گزارند و بهوسبازیها و خودنماییها پردازند؟!.
یک بیچارگی در ایرانیان اینست که هیچ کس نمی‌خواهد بگناه خود پی بَرد ، و آن را بگردن گیرد. همیشه می‌خواهند یکی را پیدا کنند و گناهها را بگردن او انداخته خود را آسوده گردانند. این یک ضعف نفس و یک بیچارگی بسیار زیانمندیست که برای شرح آن یک کتاب جداگانه می‌خواهد.
آن شاهِ گذشته که از میان رفته همه‌ی گناهها بگردن او می‌افتد. شما بگردید : درمیان بیست ملیون نفوس ایران یک تن بدکار نیست. همه‌ی بدیها را او یک تن می‌کرده که از میان رفته. می‌نشینند و می‌گویند و دلهای خود را سرد می‌گردانند و پی هوسبازیهای خود می‌روند.
ولی آیا حقیقت نیز دیگر خواهد شد؟!.. آیا تاریخ نیز از میان خواهد رفت؟!.. شما پیش از آن شاه صد ناشایستگی از خود نشان دادید. شما بنام حزبسازی کشاکشها پدید آوردید و کشور را دچار آشوب گردانیدید.
شما بدخواه کشور خود هستید و دلیل آن این بس که همینکه فرصت یافته‌اید باز هر یکی در گوشه‌ی دیگری بحزبسازی برخاسته‌اید. این بس که بی‌آنکه نیاز کشور را بدیده گیرید و یک آرمانی را دنبال کنید تنها بنام دسته‌بندی مردم را بسر خود گرد می‌آورید.
من می‌پرسم : شما درپی چه هستید؟!.. نیک اندیشید که چه می‌خواهید؟!.. اگر درپی هوسبازی هستید و کنون که میدانی پیدا کرده‌اید بیکار نشستن نتوانسته همی‌خواهید چند زمانی باز بنشینید و برخیزید ، و بگویید و بشنوید ، و عبارتهایی را که از روزنامه‌ها فراگرفته‌اید بکار برید و به چَخِش[=مجادله] پردازید ، و خود را بیکدیگر نمایید و بدینسان هوس بکار برید ، یا اگر پی سودجویی می‌باشید و همی‌خواهید سردستگی پیدا کنید و پول گرد آورید و زندگی رنگین گردانید ، خدا را از این راه برگردید و زندگانی بیست‌ملیون مردم را فدای هوسبازی و سودجویی خود نسازید. خدا را بیش از این مایه‌ی بدبختی این توده نباشید.
فلسفه‌ی حزب ، گرد هم آمدن ، و پاکدلانه دست بهم دادن ، و از یک راه به پیشرفت کارهای توده کوشیدنست. شما اگر این معنی را می‌پذیرید باید اعتراف کنید که هر کشوری نیازمندیهای دیگری دارد و برای پیشرفت خود راه دیگری می‌خواهد ، و به هر حال از تقلید حزبهای اروپا هیچ نتیجه نتواند بود. (1) باید اعتراف کنید که چنان مقصودی از آن دسته‌بندیهای هوسبازانه یا سودجویانه‌ی شما برنیاید. باید اعتراف کنید که در چنان کار بزرگی شرط نخست پاکدل بودن و خود را فراموش نمودن ، و شرط دوم نیازمندیهای کشور را بدیده گرفتن و یک راهی از روی فهم و خرد پیدا کردنست.
شما اگر راستی را بکوششی در راه توده برخاسته‌اید باید آن سنگها را از دامن بریزید و پاکدلانه گام پیش گزارید. ما بدینسان نیازمندیهای کشور را شرح کرده راهی را باین روشنی و راستی نشان می‌دهیم و همه‌ی «آزادگان» را به «همراهی» در آن می‌خوانیم. شما بیندیشید و بدانید و پاکدلانه بما پیوندید. بما پیوندید که یک «باهَماد»[=جمعیت] بزرگی باشیم و برادرانه در راه کشور و توده بکوشش پردازیم.
شاید برخی جوانان از ناآزمودگی باین کار برخاسته‌اند ، و یا کسانی با حسن‌نیت چنان حزبی پدید آورده‌اند. ما را باینان نکوهش نیست. همه را نتوان بیکسان شناخت و بهمه نتوان بدگمان بود. ما از اینان برادرانه می‌خواهیم که این گفته‌ها را نیک اندیشند و با ما همراهی نمایند.
شاید کسانی خواهند گفت : چرا دیگران پیش افتند و ما بآنان پیوندیم. این همان خوی زیانکار خودخواهیست. همین خوی بنوبت خود آسیب بسیار به ایران رسانیده. اگر علل بدبختی ایرانیان را ده چیز شماریم یکی از آنها اینست. از اینرو می‌گویم : اگر کسی را چنین خویی در دلست نخست بچاره‌ی آن کوشد و خود را از یک گرفتاری رها گرداند. نخستین گامش در راه کوشش و جانفشانی کشتن این خوی زیانکار باشد.
ما کنون در آغاز کاریم و همه‌ی آزادگان و غیرتمندان را بهمراهی دعوت می‌کنیم ، و بهر حال در این راه هر که بیشتر کوشد پیشتر خواهد بود. دیر آمدن و زود آمدن را تأثیری نخواهد بود.
👇
🔸 احمد کسروی
🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (هفت از سیزده)
در سالهای 1336 و 1337[=1296 و 1297 خ] ، بهنگامی که رشته‌ی ایمنی در سراسر کشور از هم گسیخته و راهزنان بنامی ، از نایب‌حسین کاشانی و پسرش ماشاءالله‌خان ، رضا جوزانی ، جعفر قلیخان ، رجبعلی ، خلیل ، رمضان باصری و دیگران پیدا شده و هر یکی برای خود دستگاه کامرانی چیده بودند ، در پایتخت کشور نیز این حزبسازان و هوچیان مجال آسایشی برای مردم نگزارده و با جست و خیزهایی که جز سیاهکاری نتوان نامید روز می‌گزاردند.
همینها در ایران دیکتاتوری پدید آورد. همین زشتکاریها باعث شد که مردم از آزادی نفرت نمودند و چشم براه دیکتاتوری دوختند.
با این آزمایش تلخ آیا جای شگفت نیست که باز کسانی بآن بازیها برخیزند و باز هر چند تنی گرد هم آیند ، و چند جمله‌ای بهم بافته بنام «مرامنامه» بچاپ رسانند ، و یک نامی از فلان و بهمان بروی خود گزارند و بهوسبازیها و خودنماییها پردازند؟!.
یک بیچارگی در ایرانیان اینست که هیچ کس نمی‌خواهد بگناه خود پی بَرد ، و آن را بگردن گیرد. همیشه می‌خواهند یکی را پیدا کنند و گناهها را بگردن او انداخته خود را آسوده گردانند. این یک ضعف نفس و یک بیچارگی بسیار زیانمندیست که برای شرح آن یک کتاب جداگانه می‌خواهد.
آن شاهِ گذشته که از میان رفته همه‌ی گناهها بگردن او می‌افتد. شما بگردید : درمیان بیست ملیون نفوس ایران یک تن بدکار نیست. همه‌ی بدیها را او یک تن می‌کرده که از میان رفته. می‌نشینند و می‌گویند و دلهای خود را سرد می‌گردانند و پی هوسبازیهای خود می‌روند.
ولی آیا حقیقت نیز دیگر خواهد شد؟!.. آیا تاریخ نیز از میان خواهد رفت؟!.. شما پیش از آن شاه صد ناشایستگی از خود نشان دادید. شما بنام حزبسازی کشاکشها پدید آوردید و کشور را دچار آشوب گردانیدید.
شما بدخواه کشور خود هستید و دلیل آن این بس که همینکه فرصت یافته‌اید باز هر یکی در گوشه‌ی دیگری بحزبسازی برخاسته‌اید. این بس که بی‌آنکه نیاز کشور را بدیده گیرید و یک آرمانی را دنبال کنید تنها بنام دسته‌بندی مردم را بسر خود گرد می‌آورید.
من می‌پرسم : شما درپی چه هستید؟!.. نیک اندیشید که چه می‌خواهید؟!.. اگر درپی هوسبازی هستید و کنون که میدانی پیدا کرده‌اید بیکار نشستن نتوانسته همی‌خواهید چند زمانی باز بنشینید و برخیزید ، و بگویید و بشنوید ، و عبارتهایی را که از روزنامه‌ها فراگرفته‌اید بکار برید و به چَخِش[=مجادله] پردازید ، و خود را بیکدیگر نمایید و بدینسان هوس بکار برید ، یا اگر پی سودجویی می‌باشید و همی‌خواهید سردستگی پیدا کنید و پول گرد آورید و زندگی رنگین گردانید ، خدا را از این راه برگردید و زندگانی بیست‌ملیون مردم را فدای هوسبازی و سودجویی خود نسازید. خدا را بیش از این مایه‌ی بدبختی این توده نباشید.
فلسفه‌ی حزب ، گرد هم آمدن ، و پاکدلانه دست بهم دادن ، و از یک راه به پیشرفت کارهای توده کوشیدنست. شما اگر این معنی را می‌پذیرید باید اعتراف کنید که هر کشوری نیازمندیهای دیگری دارد و برای پیشرفت خود راه دیگری می‌خواهد ، و به هر حال از تقلید حزبهای اروپا هیچ نتیجه نتواند بود. (1) باید اعتراف کنید که چنان مقصودی از آن دسته‌بندیهای هوسبازانه یا سودجویانه‌ی شما برنیاید. باید اعتراف کنید که در چنان کار بزرگی شرط نخست پاکدل بودن و خود را فراموش نمودن ، و شرط دوم نیازمندیهای کشور را بدیده گرفتن و یک راهی از روی فهم و خرد پیدا کردنست.
شما اگر راستی را بکوششی در راه توده برخاسته‌اید باید آن سنگها را از دامن بریزید و پاکدلانه گام پیش گزارید. ما بدینسان نیازمندیهای کشور را شرح کرده راهی را باین روشنی و راستی نشان می‌دهیم و همه‌ی «آزادگان» را به «همراهی» در آن می‌خوانیم. شما بیندیشید و بدانید و پاکدلانه بما پیوندید. بما پیوندید که یک «باهَماد»[=جمعیت] بزرگی باشیم و برادرانه در راه کشور و توده بکوشش پردازیم.
شاید برخی جوانان از ناآزمودگی باین کار برخاسته‌اند ، و یا کسانی با حسن‌نیت چنان حزبی پدید آورده‌اند. ما را باینان نکوهش نیست. همه را نتوان بیکسان شناخت و بهمه نتوان بدگمان بود. ما از اینان برادرانه می‌خواهیم که این گفته‌ها را نیک اندیشند و با ما همراهی نمایند.
شاید کسانی خواهند گفت : چرا دیگران پیش افتند و ما بآنان پیوندیم. این همان خوی زیانکار خودخواهیست. همین خوی بنوبت خود آسیب بسیار به ایران رسانیده. اگر علل بدبختی ایرانیان را ده چیز شماریم یکی از آنها اینست. از اینرو می‌گویم : اگر کسی را چنین خویی در دلست نخست بچاره‌ی آن کوشد و خود را از یک گرفتاری رها گرداند. نخستین گامش در راه کوشش و جانفشانی کشتن این خوی زیانکار باشد.
ما کنون در آغاز کاریم و همه‌ی آزادگان و غیرتمندان را بهمراهی دعوت می‌کنیم ، و بهر حال در این راه هر که بیشتر کوشد پیشتر خواهد بود. دیر آمدن و زود آمدن را تأثیری نخواهد بود.
👇