📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🖌 احمد کسروی
🔸 دلبر پنداری ـ تکه‌ی پنج از پنج
می‌گویند : مادری به بچه‌ی خود گفت : «قربان چشمهای بادامی تو برم» ، بچه پا بزمین کوبید که : بادام می‌خواهم. این شعرا نیز همینکه یک عبارتی را شنیده‌اند بمضمون‌بافی برخاسته‌اند و داد بیهوده‌گویی داده‌اند.
پس پیداست که آن که علم ذیشأن بیان را نخوانده این دسته شعرای گزافه‌باف و یاوه‌گوست و آن کسی که ناسنجیده و نااندیشیده با عبارتهای ناتراشیده بهواداری آنان برمی‌خیزد.
من در چندی پیش در یکی از روزنامه‌ها خواندم که جوانی در زنجان بشاعری برخاسته و غزلهایی سروده و چون یک غزل او را خواندم مضمون یک بیت این بود : «ای دل اگر دلبر آمد که تو را ببرد با او مرو که آن قاتل من است». در شعر دیگری از غزل دیگر گفته بود : «دیشب من از شام تا صبح می‌گریستم و مردم از ناله‌ی من نخوابیدند. آری در شب بارانی مردم نمی‌خوابند». از خواندن این شعرها آه از دل برآوردم که چگونه هوش و جربزه‌ی جوانان ایران با این سرسامها هدر می‌گردد.
جوانی که از آغاز عمر باینگونه سرسامها آشنا شود و شب و روز خود را با آنها بسر دهد آیا چه سودی بخاندان خود و بکشور خود خواهد داشت؟!
ولی دیدم گناه او نیست. گناه آن کسانیست که پیش ازو این درها را بروی ایرانیان باز کرده‌اند. گناه این روزنامه‌هاییست که اینگونه اشعار را چاپ کرده گمراه را گمراهتر می‌سازند.
گناه آن خردمندانیست که زیان این بیهوده‌گوییها را می‌دانند ولی خود را بگوشه‌ای کشیده و خاموش نشسته‌اند. گناه آقای صفیر و مانندگان اوست که اگر کسی زبان بنکوهش این سفاهتها باز کرد با زبان درشت و زمخت همه بر وی می‌تازند. پس از همه گناه من است که برای جلوگیری برنمی‌خیزم و این بود که بنگارش این یک رشته مقاله‌ها پرداختم.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 دلبر پنداری ـ تکه‌ی پنج از پنج
می‌گویند : مادری به بچه‌ی خود گفت : «قربان چشمهای بادامی تو برم» ، بچه پا بزمین کوبید که : بادام می‌خواهم. این شعرا نیز همینکه یک عبارتی را شنیده‌اند بمضمون‌بافی برخاسته‌اند و داد بیهوده‌گویی داده‌اند.
پس پیداست که آن که علم ذیشأن بیان را نخوانده این دسته شعرای گزافه‌باف و یاوه‌گوست و آن کسی که ناسنجیده و نااندیشیده با عبارتهای ناتراشیده بهواداری آنان برمی‌خیزد.
من در چندی پیش در یکی از روزنامه‌ها خواندم که جوانی در زنجان بشاعری برخاسته و غزلهایی سروده و چون یک غزل او را خواندم مضمون یک بیت این بود : «ای دل اگر دلبر آمد که تو را ببرد با او مرو که آن قاتل من است». در شعر دیگری از غزل دیگر گفته بود : «دیشب من از شام تا صبح می‌گریستم و مردم از ناله‌ی من نخوابیدند. آری در شب بارانی مردم نمی‌خوابند». از خواندن این شعرها آه از دل برآوردم که چگونه هوش و جربزه‌ی جوانان ایران با این سرسامها هدر می‌گردد.
جوانی که از آغاز عمر باینگونه سرسامها آشنا شود و شب و روز خود را با آنها بسر دهد آیا چه سودی بخاندان خود و بکشور خود خواهد داشت؟!
ولی دیدم گناه او نیست. گناه آن کسانیست که پیش ازو این درها را بروی ایرانیان باز کرده‌اند. گناه این روزنامه‌هاییست که اینگونه اشعار را چاپ کرده گمراه را گمراهتر می‌سازند.
گناه آن خردمندانیست که زیان این بیهوده‌گوییها را می‌دانند ولی خود را بگوشه‌ای کشیده و خاموش نشسته‌اند. گناه آقای صفیر و مانندگان اوست که اگر کسی زبان بنکوهش این سفاهتها باز کرد با زبان درشت و زمخت همه بر وی می‌تازند. پس از همه گناه من است که برای جلوگیری برنمی‌خیزم و این بود که بنگارش این یک رشته مقاله‌ها پرداختم.
🌸
🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»
🔸 احمد کسروی
🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (ده از سیزده)
ببینید : یک دسته سپاهی که بمیدان جنگ می‌روند با دلهای پر از احساس و امید راه پیمایند ، و همگی فرمانبرداری از سرکردگان نمایند ، نظم و ترتیب را رعایت کنند ، با یکدیگر مهربان باشند ، سرها را بالا گرفته گام بردارند. ولی همان سپاه ، اگر شکست خوردند و توپها و تانکهای خود را از دست داده باز‌گردیدند ، این زمان از هم پراکنده باشند ، هر چند تنی از سوی دیگری روانه گردند ، از سرکردگان فرمان نبرده درشتی نمایند ، با همدیگر بنزاع و مجادله پرداخته گناه را بگردن هم اندازند ، جنگجویی و دلیری و جانبازی و دیگر صفات سربازی را فراموش ساخته هر یکی تنها در اندیشه‌ی خود باشند ، کسانی از ضعف نفس بخیال خیانت افتاده نقشه‌ی پیوستن بدشمن کشند ، اگر در سر راه بکشتزاری رسیدند آن را لگدمال سازند ، اگر به دیهی درآمدند از تاراج چشم نپوشند. اینها نتیجه‌ی آن شکستی است که دچار گردیده‌اند.
در این هنگام اگر چند تنی از سرکردگان یا از دیگران فراهم آیند ، و در یک جایی ایستاده جلو گریختگان را گیرند ، و آواز بهم انداخته همه را بسوی خود خوانند : بیایید ای گریختگان ، بیایید ای سپاهیان ، بیایید و دوباره باهم باشید ، بیایید و دوباره کار را از سر گیرید ـ با اندک تلاش و کوششی ، بیشتری از ایشان را بسر خود گرد آورند ، و باز نظم و ترتیب را اعاده دهند ، و باز سپاهی ساخته رو بسوی دشمن آورند. شکست هر قدر بزرگ باشد از این راه جلوگیری توان کرد. تاریخ داستانهایی از اینگونه بسیار دارد.
امروز حال ایرانیان همینست : در سی و اند سال پیش بیک جنبش پربهایی (1) برخاسته و با دلهای پرامید کوششها کردند و جانفشانیها نمودند. ولی بموانع سختی برخورده شکست یافتند ، و بسیاری اسلحه‌ی خود را (که حسن نیت و همت و اخلاق ستوده باشد) از دست دادند ، و با یک حال نومیدی و پراکندگی رو ببازگشت آوردند. اکنون ما فراهم آییم و آواز بآواز یکدیگر انداخته همه را بسوی خود خوانیم و بهمه امید و دلداری دهیم ، و دوباره همه را باهم گردانیده براهشان اندازیم.
دوباره می‌گویم : باید هر یکی از ما آموزگار باشیم و به هر که رسیدیم باین راه خوانیم. باید با بی‌پروایی‌ای [بی‌اعتنایی] که کسانی از خود می‌نمایند نبرد کنیم ، با پندارهای بیهوده‌ای که در دلها جا گرفته و مانع میهن‌پرستی است در جنگ باشیم. باید بمردم یاد دهیم که هر کسی باید در اندیشه‌ی خود و خاندان خود باشد و برای آسایش و نگهداری فرزندان خود کوشش دریغ نگوید. این وظیفه‌ی مردانگی هر کسیست.
بدینسان ما از یکسو در افراد نیروهایی تولید گردانیده و از یکسو آنها را رویهم آوریم ، و از این راه نیروی توده را بسیار گردانیم.
در اینجا نکته‌ی دیگری هست و آن اینکه افراد معنی مشروطه و سررشته‌داری توده را هرچه بهتر فهمند و لذت آزادی و قیمت استقلال را هرچه بیشتر دریابند نیروی ایشان ـ که همان دلبستگی بکشور و آمادگی برای جانفشانیست ـ فزونتر خواهد گردید و چه‌بسا که به ده برابر خواهد رسید. در تاریخ بارها رخ داده که یک دسته سپاهی بدشمنی که ده برابر ایشان بوده چیره درآمده‌اند. مردم فرانسه در زمان انقلاب بیش از 25 ملیون نبودند ولی در سایه‌ی احساسات نیروشان ده برابر و بلکه بیشتر گردیده ، و با این کمی با چند دولت بزرگی ـ از پروس و اتریش و ایتالیا و فلمنگ و انگلیس ـ جنگیده بهمگی فیروز درآمدند. در شورش مشروطه در ایران همین آزمایش تکرار یافت. اگر کسانی جنگهای آن زمان را بیاد می‌دارند نیک می‌دانند که همیشه مجاهدان با دسته‌ی کمی بجنگ می‌رفتند و در سایه‌ی نیروی عزم همیشه فیروز درمی‌آمدند.
پس ما باید تنها دربند فزونی هم‌اندیشگان نبوده بروشنی اندیشه‌ها و بیداری احساسات هم کوشش کنیم و بدینسان از یک راه دیگری نیز بفزونی نیروی توده کمک نماییم.
این آرمانست که باید همگی درپِیش باشیم و همگی بحصولش کوشیم. کنون بر سر اقتصاد و اجتماع و خاندان بیاییم. درباره‌ی هر یکی از اینها سخن بسیاری توان راند. ولی چون فرصت کمست من از هر یکی بچند سخن بس خواهم کرد.
پابرگی :
1ـ خواست جنبش مشروطه است.
🌸
🔸 احمد کسروی
🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (ده از سیزده)
ببینید : یک دسته سپاهی که بمیدان جنگ می‌روند با دلهای پر از احساس و امید راه پیمایند ، و همگی فرمانبرداری از سرکردگان نمایند ، نظم و ترتیب را رعایت کنند ، با یکدیگر مهربان باشند ، سرها را بالا گرفته گام بردارند. ولی همان سپاه ، اگر شکست خوردند و توپها و تانکهای خود را از دست داده باز‌گردیدند ، این زمان از هم پراکنده باشند ، هر چند تنی از سوی دیگری روانه گردند ، از سرکردگان فرمان نبرده درشتی نمایند ، با همدیگر بنزاع و مجادله پرداخته گناه را بگردن هم اندازند ، جنگجویی و دلیری و جانبازی و دیگر صفات سربازی را فراموش ساخته هر یکی تنها در اندیشه‌ی خود باشند ، کسانی از ضعف نفس بخیال خیانت افتاده نقشه‌ی پیوستن بدشمن کشند ، اگر در سر راه بکشتزاری رسیدند آن را لگدمال سازند ، اگر به دیهی درآمدند از تاراج چشم نپوشند. اینها نتیجه‌ی آن شکستی است که دچار گردیده‌اند.
در این هنگام اگر چند تنی از سرکردگان یا از دیگران فراهم آیند ، و در یک جایی ایستاده جلو گریختگان را گیرند ، و آواز بهم انداخته همه را بسوی خود خوانند : بیایید ای گریختگان ، بیایید ای سپاهیان ، بیایید و دوباره باهم باشید ، بیایید و دوباره کار را از سر گیرید ـ با اندک تلاش و کوششی ، بیشتری از ایشان را بسر خود گرد آورند ، و باز نظم و ترتیب را اعاده دهند ، و باز سپاهی ساخته رو بسوی دشمن آورند. شکست هر قدر بزرگ باشد از این راه جلوگیری توان کرد. تاریخ داستانهایی از اینگونه بسیار دارد.
امروز حال ایرانیان همینست : در سی و اند سال پیش بیک جنبش پربهایی (1) برخاسته و با دلهای پرامید کوششها کردند و جانفشانیها نمودند. ولی بموانع سختی برخورده شکست یافتند ، و بسیاری اسلحه‌ی خود را (که حسن نیت و همت و اخلاق ستوده باشد) از دست دادند ، و با یک حال نومیدی و پراکندگی رو ببازگشت آوردند. اکنون ما فراهم آییم و آواز بآواز یکدیگر انداخته همه را بسوی خود خوانیم و بهمه امید و دلداری دهیم ، و دوباره همه را باهم گردانیده براهشان اندازیم.
دوباره می‌گویم : باید هر یکی از ما آموزگار باشیم و به هر که رسیدیم باین راه خوانیم. باید با بی‌پروایی‌ای [بی‌اعتنایی] که کسانی از خود می‌نمایند نبرد کنیم ، با پندارهای بیهوده‌ای که در دلها جا گرفته و مانع میهن‌پرستی است در جنگ باشیم. باید بمردم یاد دهیم که هر کسی باید در اندیشه‌ی خود و خاندان خود باشد و برای آسایش و نگهداری فرزندان خود کوشش دریغ نگوید. این وظیفه‌ی مردانگی هر کسیست.
بدینسان ما از یکسو در افراد نیروهایی تولید گردانیده و از یکسو آنها را رویهم آوریم ، و از این راه نیروی توده را بسیار گردانیم.
در اینجا نکته‌ی دیگری هست و آن اینکه افراد معنی مشروطه و سررشته‌داری توده را هرچه بهتر فهمند و لذت آزادی و قیمت استقلال را هرچه بیشتر دریابند نیروی ایشان ـ که همان دلبستگی بکشور و آمادگی برای جانفشانیست ـ فزونتر خواهد گردید و چه‌بسا که به ده برابر خواهد رسید. در تاریخ بارها رخ داده که یک دسته سپاهی بدشمنی که ده برابر ایشان بوده چیره درآمده‌اند. مردم فرانسه در زمان انقلاب بیش از 25 ملیون نبودند ولی در سایه‌ی احساسات نیروشان ده برابر و بلکه بیشتر گردیده ، و با این کمی با چند دولت بزرگی ـ از پروس و اتریش و ایتالیا و فلمنگ و انگلیس ـ جنگیده بهمگی فیروز درآمدند. در شورش مشروطه در ایران همین آزمایش تکرار یافت. اگر کسانی جنگهای آن زمان را بیاد می‌دارند نیک می‌دانند که همیشه مجاهدان با دسته‌ی کمی بجنگ می‌رفتند و در سایه‌ی نیروی عزم همیشه فیروز درمی‌آمدند.
پس ما باید تنها دربند فزونی هم‌اندیشگان نبوده بروشنی اندیشه‌ها و بیداری احساسات هم کوشش کنیم و بدینسان از یک راه دیگری نیز بفزونی نیروی توده کمک نماییم.
این آرمانست که باید همگی درپِیش باشیم و همگی بحصولش کوشیم. کنون بر سر اقتصاد و اجتماع و خاندان بیاییم. درباره‌ی هر یکی از اینها سخن بسیاری توان راند. ولی چون فرصت کمست من از هر یکی بچند سخن بس خواهم کرد.
پابرگی :
1ـ خواست جنبش مشروطه است.
🌸
📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🖌 احمد کسروی
🔸 پیام ... ـ تکه‌ی یک از هفت
اگر کسی در انجمن نابینایان بلاف برخاسته چنین گوید : «من چهره‌ام همچون آفتاب می‌درخشد و نور از سرم بآسمان بالا می‌رود» چه کوران این لاف را باور نمایند و چه ننمایند باری بر لاف‌زن راه عذری باز است. ولی اگر کسی چنین لافی را در انجمن بینایان بزند آیا چه عذری در دست خواهد داشت؟..
اگر کسی در زنگبار یا حبشه یا جزیره‌ی یام‌یام زبان بگزاف‌بافی گشاده بگوید : «شعرای ایران مردمانی فوق‌العاده هستند از قبیل انبیاء و اولیاء که گلزار خاطرشان از سرچشمه‌ی فیض آب می‌خورد ... طبیعت این گروه را حالات و کیفیاتی ظاهر می‌شود که باید اسم آن را روحانیت گذاشت زیرا در این حال از قالب لفظ و صورت بیرون می‌آیند و در فضای باز معنی و حقیقت پر و بال گشاده پرواز می‌کنند. در این موقع چیزهایی می‌بینند که ما نمی‌بینیم و اسرار و حقایقی بر آنان مکشوف می‌شود که بر ما مستور و پوشیده است. آن وقت است که پای لفظ لنگ می‌گردد و قامت رسای معنی را جامه‌ی لفظ کوتاه می‌آید. شاعر می‌خواهد که تندباران حقیقت را که بر ساحت قلب او می‌بارد همه را در ظروف لفظ نگه دارد و تسلیم تشنه‌لبان وادی طلب فرماید ..»
در آن جایگاه دور از ایران درمیان آن مردمان بیخبر چنین سخنانی شگفت نخواهد بود و بر گوینده چندان ایرادی نیست. «فرصتی جسته و گزافهایی بهم بافته» اگر هم کسی باور نکرد نکرده باشد. ولی بسیار شگفت خواهد بود اگر یکی این سخنان را در خود ایران راند و از انجام چنین گزافبافی اندیشه ننماید!
زیرا ما که شعرای ایران را از نزدیک می‌شناسیم و از چگونگی شعرسرایی آنان آگاهی درستی داریم آیا بر آن گزافها با چه دیده‌ای خواهیم نگریست و گوینده را چگونه کسی خواهیم شناخت؟! آیا با چنان دعوای پا درهوای بی‌بنیادی حقیقت بر خود ما نیز مشتبه می‌گردد؟.
در ایران ما همه می‌دانیم که پاره‌ای شعرا جربزه‌ی خدادادی ندارند و شعر با صد گونه سختی می‌سرایند و اینان نه اینکه «در فضای باز معانی» پرواز نمی‌توانند همیشه در سنگلاخ الفاظ آواره می‌باشند.
پاره‌ای دیگر که جربزه‌ی خدادادی دارند اینان هم پس از چندین سال رنج و ریاضت که ورزیده می‌شوند باز اختیارشان بیش از همه در دست قافیه و وزن می‌باشد و کمتر روی می‌دهد که یک معنی را تغییر نداده برشته‌ی نظم بکشند.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 پیام ... ـ تکه‌ی یک از هفت
اگر کسی در انجمن نابینایان بلاف برخاسته چنین گوید : «من چهره‌ام همچون آفتاب می‌درخشد و نور از سرم بآسمان بالا می‌رود» چه کوران این لاف را باور نمایند و چه ننمایند باری بر لاف‌زن راه عذری باز است. ولی اگر کسی چنین لافی را در انجمن بینایان بزند آیا چه عذری در دست خواهد داشت؟..
اگر کسی در زنگبار یا حبشه یا جزیره‌ی یام‌یام زبان بگزاف‌بافی گشاده بگوید : «شعرای ایران مردمانی فوق‌العاده هستند از قبیل انبیاء و اولیاء که گلزار خاطرشان از سرچشمه‌ی فیض آب می‌خورد ... طبیعت این گروه را حالات و کیفیاتی ظاهر می‌شود که باید اسم آن را روحانیت گذاشت زیرا در این حال از قالب لفظ و صورت بیرون می‌آیند و در فضای باز معنی و حقیقت پر و بال گشاده پرواز می‌کنند. در این موقع چیزهایی می‌بینند که ما نمی‌بینیم و اسرار و حقایقی بر آنان مکشوف می‌شود که بر ما مستور و پوشیده است. آن وقت است که پای لفظ لنگ می‌گردد و قامت رسای معنی را جامه‌ی لفظ کوتاه می‌آید. شاعر می‌خواهد که تندباران حقیقت را که بر ساحت قلب او می‌بارد همه را در ظروف لفظ نگه دارد و تسلیم تشنه‌لبان وادی طلب فرماید ..»
در آن جایگاه دور از ایران درمیان آن مردمان بیخبر چنین سخنانی شگفت نخواهد بود و بر گوینده چندان ایرادی نیست. «فرصتی جسته و گزافهایی بهم بافته» اگر هم کسی باور نکرد نکرده باشد. ولی بسیار شگفت خواهد بود اگر یکی این سخنان را در خود ایران راند و از انجام چنین گزافبافی اندیشه ننماید!
زیرا ما که شعرای ایران را از نزدیک می‌شناسیم و از چگونگی شعرسرایی آنان آگاهی درستی داریم آیا بر آن گزافها با چه دیده‌ای خواهیم نگریست و گوینده را چگونه کسی خواهیم شناخت؟! آیا با چنان دعوای پا درهوای بی‌بنیادی حقیقت بر خود ما نیز مشتبه می‌گردد؟.
در ایران ما همه می‌دانیم که پاره‌ای شعرا جربزه‌ی خدادادی ندارند و شعر با صد گونه سختی می‌سرایند و اینان نه اینکه «در فضای باز معانی» پرواز نمی‌توانند همیشه در سنگلاخ الفاظ آواره می‌باشند.
پاره‌ای دیگر که جربزه‌ی خدادادی دارند اینان هم پس از چندین سال رنج و ریاضت که ورزیده می‌شوند باز اختیارشان بیش از همه در دست قافیه و وزن می‌باشد و کمتر روی می‌دهد که یک معنی را تغییر نداده برشته‌ی نظم بکشند.
🌸
🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»
🔸 احمد کسروی
🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (یازده از سیزده)
درباره‌ی اقتصاد نخستین نکته آنست که معنی درست ثروت یا دارایی دانسته شود. انبوه مردم دارایی را پول می‌شناسند ، و اینست توانگر را پولدار ، و پولدار را توانگر می‌نامند. لیکن راستی را پول یک فلزی بیش نیست. پول در واقع افزار مبادله است. ما چون نمی‌خواهیم کالا را با کالا مبادله کنیم پول را افزار مبادله قرار داده‌ایم و شما می‌بینید که امروز همان استفاده را از کاغذ (اسکناس) می‌کنند.
یک دسته‌ی دیگر دارایی را کالای بازرگانی و طلا و نقره و جواهر و محصولات کارخانه‌ها می‌شمارند و باینها قیمت بسیار می‌دهند. این نیز چندان درست نیست.
دارایی زمین و آب و هوا و تابش آفتابست. زیرا اینهاست که مایه‌ی زندگانی ما می‌باشد. آفریدگار ما را آفریده و آنچه برای زیستن نیازمندیم در اینها ودیعه نهاده. باید دارایی اینها را شمرد. (1) باید قدر اینها را دانست.
شما بارها در روزنامه‌ها می‌خوانید : «ملت فقیر ایران». نویسندگانی آن شهرهای آراسته‌ی اروپا ، و آن کارخانه‌های بزرگ ، و آن بانکهای پولدار ، و آن ذخیره‌های طلا و نقره را دیده و یا شنیده‌اند ، و از اینسو چون نظایر آنها را در ایران نمی‌بینند این کشور را نادارا پنداشته و باین جمله‌ی بسیار بی‌معنایی زبان باز می‌کنند.
ولی باید گفت : مردم ایران از داراترین مردمان جهانند. خروارها طلا و نقره و جواهر معادل یک گوشه‌ی این سرزمین پربرکت نیست. این زمین بارده ، و این آبهای روان ، و این هوای صاف ، و این آفتاب درخشان ، خود ثروت بیمانندیست. با داشتن اینها ، ما چیزی از وسایل زندگی کم نخواهیم داشت.
بتازگی در روزنامه‌ها گفتگو از جواهرات می‌رفت (2) و کسانی دلبستگی بسیاری بآنها نشان می‌دادند. باید صد برابر آن ، دلبستگی باین سرزمین پربرکت نشان دهیم. باید قدر این دارایی خداداده را نیک شناسیم و برای نگهداری آن نیک آماده گردیم.
از آنسوی باید بکشاورزی بسیار بیشتر از این ارج گزاریم و بسیار بیشتر از این کوشیم. ما از این زمینهای خود صد برابر امروز بهره توانیم برداشت. باید شهرها را کوچک و دیه[ها] را بزرگ گردانیم.
خواهند گفت : از چه راه؟! می‌گویم باید راه آن را در یک سخنرانی دیگری بیان نمایم. صنعت را فراموش نخواهیم کرد. بآن نیز نیاز بسیار می‌داریم ، لیکن کشاورزی را در درجه‌ی اول خواهیم گرفت.
نکته‌ی دیگر اینست که محصولات این سرزمین برای برخورداری مردم خود آن بکار رود. امروز این نکته رعایت نمی‌شود و بسیاری از محصولات این کشور برای برخورداری دیگرانست ، و خود مردم را از آنها بهره‌ای نیست.
بادام و سبزه (3) و زردآلو که با فراوانی و انواع گوناگون از این سرزمین بدست می‌آید همه خوراک دیگران می‌شود و مردم را از آنها بهره‌ای نیست. پرتقال و لیمو هر سالی که راهش باز است باید برای دیگران فرستاده شود. فرشهای قشنگ کرمان و کاشان و جوشقان که با صد ناخن ریزی بافته می‌شود آرایش سالنهای اروپا و آمریکا می‌گردد.
بازرگانان چنین می‌دانند که هر آنچه پول درمی‌آورد باید بار کنند و به اروپا فرستند. از «اقتصاد» جز همین را نمی‌شناسند. بارها دیده‌ام چون گفتگو می‌شود چنین می‌گویند : «آقا می‌رود و برای مملکت پول می‌آورد». اینان دارایی را پول می‌شناسند.
ما می‌گوییم : محصولات برای فروختن و فلز گرد آوردن نیست ، برای برخورداری مردم است. می‌گوییم : «باید آنچه می‌داریم و نیاز نمی‌داریم بدیگران بفروشیم و آنچه نمی‌داریم و نیاز می‌داریم از دیگران بخریم». اینست قاعده‌ای که باید برای داد و ستد با بیگانگان پیش گیریم.
پابرگیها :
1ـ اینها داراییهای «پایدار» و ماندگار است که با جنگ و دیگر بلاها از میان نرود و خود سرچشمه‌ی دیگر داراییها می‌باشد.
2ـ اینجا اشاره بجواهرات سلطنتی است. چگونگی آنکه درپی پیشامدهای شهریور1320همینکه سخن از کناره‌گیری رضاشاه بمیان آمد ، دو نماینده‌ی مجلس به تکاپو افتادند که مبادا رضاشاه در کار بیرون بردن جواهراتی از کشور باشد و چون آن را ثروت بیکرانی ازآنِ کشور می‌پنداشتند با یک آب و تابی حسابش را از وزیر دارایی و نخست‌وزیر می‌پرسیدند. شنیدنی آن بود که پیش از مجلس دوره‌ی هفتم ، رضاشاه بیکبار بمجلس چیره گردید و نمایندگان مجلس تا دوره‌ی سیزدهم بسفارش دربار برگزیده می‌شدند و اینبود صدای مخالفی دیگر از مجلس برنخاست. برگزیده شدن آن دو نماینده نیز راهی جز سفارش دربار نداشت. با اینهمه از دو روز پیش از استعفای رضاشاه همان «سفارش شدگانِ» لال و خاموش بیکباره بسخن درآمده جواهرات را بهانه کرده در مجلس جامه چاک می‌کردند. این مضمون بدست روزنامه‌ها افتاده بوده که هیاهوی برده شدن جواهرات را راه اندازند.
3ـ کشمش سبز.
🌸
🔸 احمد کسروی
🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (یازده از سیزده)
درباره‌ی اقتصاد نخستین نکته آنست که معنی درست ثروت یا دارایی دانسته شود. انبوه مردم دارایی را پول می‌شناسند ، و اینست توانگر را پولدار ، و پولدار را توانگر می‌نامند. لیکن راستی را پول یک فلزی بیش نیست. پول در واقع افزار مبادله است. ما چون نمی‌خواهیم کالا را با کالا مبادله کنیم پول را افزار مبادله قرار داده‌ایم و شما می‌بینید که امروز همان استفاده را از کاغذ (اسکناس) می‌کنند.
یک دسته‌ی دیگر دارایی را کالای بازرگانی و طلا و نقره و جواهر و محصولات کارخانه‌ها می‌شمارند و باینها قیمت بسیار می‌دهند. این نیز چندان درست نیست.
دارایی زمین و آب و هوا و تابش آفتابست. زیرا اینهاست که مایه‌ی زندگانی ما می‌باشد. آفریدگار ما را آفریده و آنچه برای زیستن نیازمندیم در اینها ودیعه نهاده. باید دارایی اینها را شمرد. (1) باید قدر اینها را دانست.
شما بارها در روزنامه‌ها می‌خوانید : «ملت فقیر ایران». نویسندگانی آن شهرهای آراسته‌ی اروپا ، و آن کارخانه‌های بزرگ ، و آن بانکهای پولدار ، و آن ذخیره‌های طلا و نقره را دیده و یا شنیده‌اند ، و از اینسو چون نظایر آنها را در ایران نمی‌بینند این کشور را نادارا پنداشته و باین جمله‌ی بسیار بی‌معنایی زبان باز می‌کنند.
ولی باید گفت : مردم ایران از داراترین مردمان جهانند. خروارها طلا و نقره و جواهر معادل یک گوشه‌ی این سرزمین پربرکت نیست. این زمین بارده ، و این آبهای روان ، و این هوای صاف ، و این آفتاب درخشان ، خود ثروت بیمانندیست. با داشتن اینها ، ما چیزی از وسایل زندگی کم نخواهیم داشت.
بتازگی در روزنامه‌ها گفتگو از جواهرات می‌رفت (2) و کسانی دلبستگی بسیاری بآنها نشان می‌دادند. باید صد برابر آن ، دلبستگی باین سرزمین پربرکت نشان دهیم. باید قدر این دارایی خداداده را نیک شناسیم و برای نگهداری آن نیک آماده گردیم.
از آنسوی باید بکشاورزی بسیار بیشتر از این ارج گزاریم و بسیار بیشتر از این کوشیم. ما از این زمینهای خود صد برابر امروز بهره توانیم برداشت. باید شهرها را کوچک و دیه[ها] را بزرگ گردانیم.
خواهند گفت : از چه راه؟! می‌گویم باید راه آن را در یک سخنرانی دیگری بیان نمایم. صنعت را فراموش نخواهیم کرد. بآن نیز نیاز بسیار می‌داریم ، لیکن کشاورزی را در درجه‌ی اول خواهیم گرفت.
نکته‌ی دیگر اینست که محصولات این سرزمین برای برخورداری مردم خود آن بکار رود. امروز این نکته رعایت نمی‌شود و بسیاری از محصولات این کشور برای برخورداری دیگرانست ، و خود مردم را از آنها بهره‌ای نیست.
بادام و سبزه (3) و زردآلو که با فراوانی و انواع گوناگون از این سرزمین بدست می‌آید همه خوراک دیگران می‌شود و مردم را از آنها بهره‌ای نیست. پرتقال و لیمو هر سالی که راهش باز است باید برای دیگران فرستاده شود. فرشهای قشنگ کرمان و کاشان و جوشقان که با صد ناخن ریزی بافته می‌شود آرایش سالنهای اروپا و آمریکا می‌گردد.
بازرگانان چنین می‌دانند که هر آنچه پول درمی‌آورد باید بار کنند و به اروپا فرستند. از «اقتصاد» جز همین را نمی‌شناسند. بارها دیده‌ام چون گفتگو می‌شود چنین می‌گویند : «آقا می‌رود و برای مملکت پول می‌آورد». اینان دارایی را پول می‌شناسند.
ما می‌گوییم : محصولات برای فروختن و فلز گرد آوردن نیست ، برای برخورداری مردم است. می‌گوییم : «باید آنچه می‌داریم و نیاز نمی‌داریم بدیگران بفروشیم و آنچه نمی‌داریم و نیاز می‌داریم از دیگران بخریم». اینست قاعده‌ای که باید برای داد و ستد با بیگانگان پیش گیریم.
پابرگیها :
1ـ اینها داراییهای «پایدار» و ماندگار است که با جنگ و دیگر بلاها از میان نرود و خود سرچشمه‌ی دیگر داراییها می‌باشد.
2ـ اینجا اشاره بجواهرات سلطنتی است. چگونگی آنکه درپی پیشامدهای شهریور1320همینکه سخن از کناره‌گیری رضاشاه بمیان آمد ، دو نماینده‌ی مجلس به تکاپو افتادند که مبادا رضاشاه در کار بیرون بردن جواهراتی از کشور باشد و چون آن را ثروت بیکرانی ازآنِ کشور می‌پنداشتند با یک آب و تابی حسابش را از وزیر دارایی و نخست‌وزیر می‌پرسیدند. شنیدنی آن بود که پیش از مجلس دوره‌ی هفتم ، رضاشاه بیکبار بمجلس چیره گردید و نمایندگان مجلس تا دوره‌ی سیزدهم بسفارش دربار برگزیده می‌شدند و اینبود صدای مخالفی دیگر از مجلس برنخاست. برگزیده شدن آن دو نماینده نیز راهی جز سفارش دربار نداشت. با اینهمه از دو روز پیش از استعفای رضاشاه همان «سفارش شدگانِ» لال و خاموش بیکباره بسخن درآمده جواهرات را بهانه کرده در مجلس جامه چاک می‌کردند. این مضمون بدست روزنامه‌ها افتاده بوده که هیاهوی برده شدن جواهرات را راه اندازند.
3ـ کشمش سبز.
🌸
📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🖌 احمد کسروی
🔸 پیام ... ـ تکه‌ی دو از هفت
دلیل بهتر این مطلب آن شیوه‌ایست که بیشتر شعرا در غزل بلکه در «قصیده و قطعه» نیز دارند و به تناسب سخن پایبندی نمی‌نمایند. بدینسان که در یک غزل در هر یک بیت موضوع جداگانه‌ای را می‌آورند و از عشقبازی بموعظه و از موعظه بفلسفه و از فلسفه بباده‌پرستی می‌گذرند. این شیوه بسیار ناپسند است و شعرا از ناچاری بآن گراییده‌اند چرا که رشته‌ی اختیار را نه در دست اندیشه و فهم خود بلکه در دست قافیه و وزن دارند.
کسی در تابستان پوستین خریده و بر دوش کرده بود. یکی ایراد گرفته جهت را پرسید. او پاسخ داده گفت : «در نسیه‌فروش عبا نبود». مقصود آنکه چون پول در کیسه و اختیار در دست خود نداشته بلکه اختیار در دست نسیه‌فروش بوده و او هم عبا نداشته با همه‌ی گرمی هوا پوستین به وی پوشانیده.
همین است حال بسیاری از شعرا که چون اختیار سخن را در دست خود ندارند از اینجا تناسب در سخنان ایشان پیدا نیست «مگر تناسب قافیه».
بهمین جهت بزرگان و دانایان از شعر پرهیز می‌جویند چرا که نمی‌خواهند رشته‌ی اختیار خود را بدست وزن [و] قافیه بسپارند.
زبان ترجمان دل باید بود (1) و سخن جز اندیشه را نباید نمود. ولی در شعرسرایی این ترتیب بهم می‌خورد و دل و اندیشه از حکمروایی بازمی‌مانند.
پابرگی :
1ـ باید بود (bud) سبک شده‌ی باید بودن است.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 پیام ... ـ تکه‌ی دو از هفت
دلیل بهتر این مطلب آن شیوه‌ایست که بیشتر شعرا در غزل بلکه در «قصیده و قطعه» نیز دارند و به تناسب سخن پایبندی نمی‌نمایند. بدینسان که در یک غزل در هر یک بیت موضوع جداگانه‌ای را می‌آورند و از عشقبازی بموعظه و از موعظه بفلسفه و از فلسفه بباده‌پرستی می‌گذرند. این شیوه بسیار ناپسند است و شعرا از ناچاری بآن گراییده‌اند چرا که رشته‌ی اختیار را نه در دست اندیشه و فهم خود بلکه در دست قافیه و وزن دارند.
کسی در تابستان پوستین خریده و بر دوش کرده بود. یکی ایراد گرفته جهت را پرسید. او پاسخ داده گفت : «در نسیه‌فروش عبا نبود». مقصود آنکه چون پول در کیسه و اختیار در دست خود نداشته بلکه اختیار در دست نسیه‌فروش بوده و او هم عبا نداشته با همه‌ی گرمی هوا پوستین به وی پوشانیده.
همین است حال بسیاری از شعرا که چون اختیار سخن را در دست خود ندارند از اینجا تناسب در سخنان ایشان پیدا نیست «مگر تناسب قافیه».
بهمین جهت بزرگان و دانایان از شعر پرهیز می‌جویند چرا که نمی‌خواهند رشته‌ی اختیار خود را بدست وزن [و] قافیه بسپارند.
زبان ترجمان دل باید بود (1) و سخن جز اندیشه را نباید نمود. ولی در شعرسرایی این ترتیب بهم می‌خورد و دل و اندیشه از حکمروایی بازمی‌مانند.
پابرگی :
1ـ باید بود (bud) سبک شده‌ی باید بودن است.
🌸
🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»
🔸 احمد کسروی
🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (دوازده از سیزده)
راست است که ما امروز به اروپا نیازمندیم و باید از آنجا ماشین‌آلات و بسیاری از افزارهای دیگر وارد کنیم و در برابر این نیازمندی ناگزیریم هرچه از ما بخواهند برایشان بفرستیم. امروز این ناچاریست و ما هم ایراد باین نداریم. چیزی که هست ما می‌گوییم :
نخست ، باید باین اندازه بس کنند و آن نباشد که بادام و کشمش و زردآلو را که مایه‌ی برخورداری توده‌ی انبوه است به اروپا فرستند و در برابر پودر و ماتیک برای زنهای خودآرای آورند ، یا پارچه‌های زرعی هفتصد ریال برای توانگران وارد کنند.
دوم ، این حال ادامه نباید یافت. (1) ما باید بکوشیم و ماشین‌افزار و چیزهای دیگر را نیز ، تا آنجا که بتوانیم ، خودمان تهیه کنیم و ناگزیر نباشیم که محصولات بهادار کشور خود را که برای برخورداری این مردم است بدیگران فرستیم.
از نظر بازرگانان بچنین کوششی نیاز نیست. آنان می‌گویند : ما کالامان بادام و سبزه و فرش و مواد خامست و آنان کالاشان پارچه و ماشین‌آلات و دیگر چیزهاست ما باید اینها را بفرستیم و آنها در عوض کالاهای خود را فرستند.
می‌گویند : ما اگر اینها را نفرستیم و از آنها چیزی نخواهیم تجارت بیکبار خواهد خوابید. ما می‌گوییم : خود تجارت یک مقصدی نیست. چه تجارت و چه دیگر کارها همه برای آسایش مردم است. روشنتر گویم : تجارت برای ماست ما برای تجارت نیستیم. درباره‌ی صناعت و ماشین نیز همین سخن را می‌گوییم. باید هر آنچه ما نیازمندیم ماشینها آماده کنند. نه آنکه هرچه ماشینها آماده کردند ما ناگزیر شده بکار بریم.
درباره‌ی پیشه‌ها و کارها و اندازه‌ی بهره‌مندی هر خاندانی از محصولات زندگانی بسخن بس درازی نیاز هست ولی چون فرصت نیست تنها به یک جمله بس می‌کنم و شرح آن را نیز بهنگام دیگری نگه می‌دارم. آن جمله اینست :
«هر کسی باید باندازه‌ی شایستگی و کوشش خود از زندگی بهره یابد». این یک قانون ورجاوندِ خداییست ، و برای اجرای آن تنها دو چیز لازم است : یکی آنکه جلو مفتخواری گرفته شود و کسی تا نکوشد نان نخورد. دیگری اینکه برخی شغلهای بیهوده‌ای که کسانی برای خود درست کرده‌اند ـ شغلهایی که در پیشرفت زندگی نیازی بآنها نیست ـ از میان برخیزد. در زمینه‌ی مفتخواری و معنای آن ، و همچنین درباره‌ی این شغلهای بیهوده بشرح مفصلی نیاز است که در اینجا نتواند بود. (2)
پابرگی :
1ـ نباید یافت = نباید یافتن.
2ـ جُستارهای اقتصادی‌ای را که در این گفتار مجال باز شدن نیافته خوانندگان در کتاب «کار و پیشه و پول» توانند خواند.
🌸
🔸 احمد کسروی
🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (دوازده از سیزده)
راست است که ما امروز به اروپا نیازمندیم و باید از آنجا ماشین‌آلات و بسیاری از افزارهای دیگر وارد کنیم و در برابر این نیازمندی ناگزیریم هرچه از ما بخواهند برایشان بفرستیم. امروز این ناچاریست و ما هم ایراد باین نداریم. چیزی که هست ما می‌گوییم :
نخست ، باید باین اندازه بس کنند و آن نباشد که بادام و کشمش و زردآلو را که مایه‌ی برخورداری توده‌ی انبوه است به اروپا فرستند و در برابر پودر و ماتیک برای زنهای خودآرای آورند ، یا پارچه‌های زرعی هفتصد ریال برای توانگران وارد کنند.
دوم ، این حال ادامه نباید یافت. (1) ما باید بکوشیم و ماشین‌افزار و چیزهای دیگر را نیز ، تا آنجا که بتوانیم ، خودمان تهیه کنیم و ناگزیر نباشیم که محصولات بهادار کشور خود را که برای برخورداری این مردم است بدیگران فرستیم.
از نظر بازرگانان بچنین کوششی نیاز نیست. آنان می‌گویند : ما کالامان بادام و سبزه و فرش و مواد خامست و آنان کالاشان پارچه و ماشین‌آلات و دیگر چیزهاست ما باید اینها را بفرستیم و آنها در عوض کالاهای خود را فرستند.
می‌گویند : ما اگر اینها را نفرستیم و از آنها چیزی نخواهیم تجارت بیکبار خواهد خوابید. ما می‌گوییم : خود تجارت یک مقصدی نیست. چه تجارت و چه دیگر کارها همه برای آسایش مردم است. روشنتر گویم : تجارت برای ماست ما برای تجارت نیستیم. درباره‌ی صناعت و ماشین نیز همین سخن را می‌گوییم. باید هر آنچه ما نیازمندیم ماشینها آماده کنند. نه آنکه هرچه ماشینها آماده کردند ما ناگزیر شده بکار بریم.
درباره‌ی پیشه‌ها و کارها و اندازه‌ی بهره‌مندی هر خاندانی از محصولات زندگانی بسخن بس درازی نیاز هست ولی چون فرصت نیست تنها به یک جمله بس می‌کنم و شرح آن را نیز بهنگام دیگری نگه می‌دارم. آن جمله اینست :
«هر کسی باید باندازه‌ی شایستگی و کوشش خود از زندگی بهره یابد». این یک قانون ورجاوندِ خداییست ، و برای اجرای آن تنها دو چیز لازم است : یکی آنکه جلو مفتخواری گرفته شود و کسی تا نکوشد نان نخورد. دیگری اینکه برخی شغلهای بیهوده‌ای که کسانی برای خود درست کرده‌اند ـ شغلهایی که در پیشرفت زندگی نیازی بآنها نیست ـ از میان برخیزد. در زمینه‌ی مفتخواری و معنای آن ، و همچنین درباره‌ی این شغلهای بیهوده بشرح مفصلی نیاز است که در اینجا نتواند بود. (2)
پابرگی :
1ـ نباید یافت = نباید یافتن.
2ـ جُستارهای اقتصادی‌ای را که در این گفتار مجال باز شدن نیافته خوانندگان در کتاب «کار و پیشه و پول» توانند خواند.
🌸
📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🖌 احمد کسروی
🔸 پیام ... ـ تکه‌ی سه از هفت
در اینجا می‌توان سخن را بجامه و اندیشه را بتن تشبیه نمود. جامه برای نگهداری تن می‌باشد و در این میانه باید بپاکیزگی و خوش‌نمودی آن کوشید. ولی اگر کسانی رخت را تنها برای آرایش در تن کنند و جز بخوش‌نمودی آن نکوشند چه‌بسا که در تابستان رختهای سنگین و بیجایی را دربر کنند و از آسایش تن بکاهند یا در هنگام زمستان با پارچه‌های نازک خود را بیارایند و بدینسان تن را از سرما رنجور دارند.
کوتاه سخن : جای تردید نیست که شعرا هیچ گونه برتری بر دیگران ندارند و شعر با نثر جز این یک فرق را ندارد که این یکی ساده است و ناسنجیده و آن یکی سنجیده است و تکلف‌آمیز.
سنایی در سرودن حدیقه همان حال را داشته که خواجه نصیر در تألیف اخلاق ناصری. انوری در بهم بستن قصیده‌های تکلف‌آمیز خود بدانسان بوده که حمیدی در نگارش مقامات خود. سعدی در پرداختن بوستان و گلستان جز به یک حال نبوده. حاج ملا احمد نراقی در پیوستن اشعار طاقدیس بحالی بوده که همو در نگارش معراج‌السعاده. عبید زاکانی در سرودن نظمهای هجوآمیز و در پرداختن نثرهای شوخی‌انگیز جز یک عبید نبوده. همچنین است داستان دیگران با دیگران ـ نیکان با نیکان ، بدان با بدان.
این سخن که شعرا بهنگام شعرسرایی حال دیگری پیدا می‌کنند و درهای معانی بروی آنان باز می‌شود جز دروغ آشکار نیست ـ دروغی رسواتر از داستان عوج بن عُنُق و افسانه‌ی کرکرة بن صرصره! من نمی‌دانم شما چگونه باین دروغ برخاسته‌اید؟!
دریغا ! از همه‌ی شعرای ایران که شماره‌شان بهزارها می‌رسد بجز از فردوسی که شاهکاری پدید آورده و بنیادی برای زبان فارسی گزارده از دیگران کسی که یک هنر فوق‌العاده‌ای از خود نماید ما سراغ نداریم.
ناگفته پیداست که شعرا نیک و بد را توأم دارند. ولی نیکان جز یک رشته کارهای عادی را (از مثنوی سرودن و سخنان حکیمانه دیگران را برشته‌ی نظم کشیدن و بهاریه ساختن و مانند اینها) انجام نداده‌اند. ولی بدان بدستاویز شعر زشتکاری و زشتی را از اندازه گذرانیده‌اند. با اینحال چگونه کسی اینان را از شمار انبیاء و اولیاء می‌شمارد؟!
من هم باری یک تن ایرانیم و سرفرازی ایرانیان را خواهانم. من هم آرزومندم که کاش شعرایی که از ایران برخاسته‌اند همگی مردان بزرگواری بودند و هر یکی از راه دیگری بنیکی توده‌ی ایران می‌کوشیدند ولی چه باید کرد که چنین نبوده‌اند و اگر چند تن از ایشان باندازه‌ی عادی نیک بوده‌اند انبوه دیگران بی‌اندازه بدی داشته‌اند. کنون هم با گزافبافی چاره‌ی کار نمی‌شود و آن زشتیها و پستیها از میان دیوانها و تذکره‌ها بیرون نمی‌رود!
مگر یک راه چاره در پیش است و آن اینکه بدی بدان گذشته را بگوییم و پستیها و زشتیهای آنان را بازنماییم تا از این سپس بدان پیدا نشوند و نیکان هم نیکتر و بهتر گردند و برای همین منظور است که زبان باین نکوهشها باز کرده‌ام. وگرنه بدگویی از چامه‌سرایان برای من هنری نیست ، من کارهای بسیار مهمتر از آن دارم.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 پیام ... ـ تکه‌ی سه از هفت
در اینجا می‌توان سخن را بجامه و اندیشه را بتن تشبیه نمود. جامه برای نگهداری تن می‌باشد و در این میانه باید بپاکیزگی و خوش‌نمودی آن کوشید. ولی اگر کسانی رخت را تنها برای آرایش در تن کنند و جز بخوش‌نمودی آن نکوشند چه‌بسا که در تابستان رختهای سنگین و بیجایی را دربر کنند و از آسایش تن بکاهند یا در هنگام زمستان با پارچه‌های نازک خود را بیارایند و بدینسان تن را از سرما رنجور دارند.
کوتاه سخن : جای تردید نیست که شعرا هیچ گونه برتری بر دیگران ندارند و شعر با نثر جز این یک فرق را ندارد که این یکی ساده است و ناسنجیده و آن یکی سنجیده است و تکلف‌آمیز.
سنایی در سرودن حدیقه همان حال را داشته که خواجه نصیر در تألیف اخلاق ناصری. انوری در بهم بستن قصیده‌های تکلف‌آمیز خود بدانسان بوده که حمیدی در نگارش مقامات خود. سعدی در پرداختن بوستان و گلستان جز به یک حال نبوده. حاج ملا احمد نراقی در پیوستن اشعار طاقدیس بحالی بوده که همو در نگارش معراج‌السعاده. عبید زاکانی در سرودن نظمهای هجوآمیز و در پرداختن نثرهای شوخی‌انگیز جز یک عبید نبوده. همچنین است داستان دیگران با دیگران ـ نیکان با نیکان ، بدان با بدان.
این سخن که شعرا بهنگام شعرسرایی حال دیگری پیدا می‌کنند و درهای معانی بروی آنان باز می‌شود جز دروغ آشکار نیست ـ دروغی رسواتر از داستان عوج بن عُنُق و افسانه‌ی کرکرة بن صرصره! من نمی‌دانم شما چگونه باین دروغ برخاسته‌اید؟!
دریغا ! از همه‌ی شعرای ایران که شماره‌شان بهزارها می‌رسد بجز از فردوسی که شاهکاری پدید آورده و بنیادی برای زبان فارسی گزارده از دیگران کسی که یک هنر فوق‌العاده‌ای از خود نماید ما سراغ نداریم.
ناگفته پیداست که شعرا نیک و بد را توأم دارند. ولی نیکان جز یک رشته کارهای عادی را (از مثنوی سرودن و سخنان حکیمانه دیگران را برشته‌ی نظم کشیدن و بهاریه ساختن و مانند اینها) انجام نداده‌اند. ولی بدان بدستاویز شعر زشتکاری و زشتی را از اندازه گذرانیده‌اند. با اینحال چگونه کسی اینان را از شمار انبیاء و اولیاء می‌شمارد؟!
من هم باری یک تن ایرانیم و سرفرازی ایرانیان را خواهانم. من هم آرزومندم که کاش شعرایی که از ایران برخاسته‌اند همگی مردان بزرگواری بودند و هر یکی از راه دیگری بنیکی توده‌ی ایران می‌کوشیدند ولی چه باید کرد که چنین نبوده‌اند و اگر چند تن از ایشان باندازه‌ی عادی نیک بوده‌اند انبوه دیگران بی‌اندازه بدی داشته‌اند. کنون هم با گزافبافی چاره‌ی کار نمی‌شود و آن زشتیها و پستیها از میان دیوانها و تذکره‌ها بیرون نمی‌رود!
مگر یک راه چاره در پیش است و آن اینکه بدی بدان گذشته را بگوییم و پستیها و زشتیهای آنان را بازنماییم تا از این سپس بدان پیدا نشوند و نیکان هم نیکتر و بهتر گردند و برای همین منظور است که زبان باین نکوهشها باز کرده‌ام. وگرنه بدگویی از چامه‌سرایان برای من هنری نیست ، من کارهای بسیار مهمتر از آن دارم.
🌸
🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»
🔸 احمد کسروی
🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (سیزده از سیزده)
درباره‌ی اجتماع ما را سخنانی بسیار هست ، ولی در اینجا تنها بیک چیز بس می‌کنم ، و آن اینکه اندیشه‌ها یکی گردد. امروز در ایران ، شمرده‌ایم چهارده مذهب است. یعنی چهارده آرمان ، چهارده سیاست ، چهارده کشور. شما باینها اهمیت نمی‌دهید ولی بسیار مهم است (1) . فلان پیشوای مذهب با چند هزار پیروان ، خود را از توده جدا می‌گیرد. از پیروان خود مالیات (زکات) می‌گیرد و بر آنان فرمان می‌راند و همیشه تخم دشمنی دولت و کشور و قوانین را در دلهای آنان می‌کارد. اینان در این کشور می‌زیند و از امنیتی که پدید می‌آید استفاده می‌کنند و از تأسیساتی که برای آسایش توده بنیاد می‌یابد بهره می‌برند ، ولی وظیفه‌ای برای خود در قبال کشور نمی‌شناسند. اگر مالیاتی می‌دهند از روی ناچاریست و تا می‌توانند گردن می‌کشند. امروز سی و اند سال از آغاز مشروطه می‌گذرد و هنوز اینان زبان از ریشخند و بدگویی بازنمی‌دارند. از قوانین مشروطه استفاده می‌کنند و به بنیادگزاران آن دشنام می‌دهند. ببهانه‌های بسیار پستی (از قبیل آنکه چرا سنگ قبرها را کندید یا چرا روهای زنان را باز کردید) ، آشکاره با استقلال کشور دشمنی می‌نمایند.
این چیزیست که باید چاره کرد ، و برای این ، ما می‌توانیم یک کنگره‌ی مذهبی برپا کنیم. باین معنی که از همه‌ی پیشوایان دعوت کنیم بیایند و مذهب خود را شرح دهند و دلیلهاش بگویند تا دیده شود کدام حقست و با خرد و دانش درست می‌آید. از هر راهیست باید باین گرفتاری چاره کنیم.
هیچ تردیدی نیست که جهان باید با دین زندگی کند. ولی باید دین را هم معنی کرد. معنی درست دین شناختن معنی جهان و زندگانی ، و پی بردن بگوهر آدمیگری و زیستن با یک آیین بخردانه است. چنین دینیست که باید جهان را اداره کند. چنین دینیست که ولتر (2) و دیگران در آرزویش بوده‌اند.
درباره‌ی خاندانها باید دو چیز را بدیده گیریم و دنبالش کنیم : یکی آنکه زناشویی ناگزیری باشد. هر جوانی چون به بیست‌وپنج سال رسیده آزاد نباشد بی‌زن زید. خدا شماره‌ی زنان را با مردان یکسان گردانیده. اینست چون یک جوانی زن نمی‌گیرد مایه‌ی بدبختی یک دختری گردیده بتوده‌ی خود خیانت می‌کند. دیگری اینکه بفزونی نفوس علاقمند باشیم (3) و خاندانهایی را که بچه دارند محترمتر شماریم و به تنگدستان ایشان کمکهایی نماییم.
درباره‌ی خاندانها یک کار دیگری هست ، و آن اینکه معنی مشروطه و سررشته‌داری توده‌ای و نتیجه‌ی استقلال و مانند اینها را به زنها نیز یاد دهیم و آنان را در این اندیشه‌ها همراه و در علاقمندی بکشور و توده همباز[=شریکِ] خود گردانیم. این فایده‌اش چند چیز است : نخست در خانه برای خود همسخن تهیه کرده‌ایم که چون شبها فراهم می‌نشینیم بجای گله‌گزاریهای بیجا باین گفتگو خواهیم پرداخت. دوم زنان را بکشور و توده علاقمند گردانیده بشماره‌ی «همراهان» خواهیم افزود. نیز باین وسیله آنان را از اندیشه‌ی خودآرایی و مدپرستی بیرون آورده رنج و زیان خود را کمتر خواهیم گردانید.
من بارها می‌شنوم کسانی از همسران خود گله کرده از سختگیریهای ایشان درباره‌ی رخت و کفش و کلاه می‌نالند. می‌گویم : زنی که رشته‌ی اختیارش از یکسو در دست فلان روضه‌خوان و بهمان فالگیر و از یکسو در چنگ مادام شومر و بارون آرمناک باشد بهتر از این نتواند بود. (4) این گناه شماست که رشته‌ی اندیشه‌های آنان را بدست نمی‌گیرید.
شما برای زنان خود جز از این رمانهای عفت‌برباددِه و جز از آن گفتارهای لوس روزنامه‌ها چه خواندنی تهیه کرده‌اید؟!.. (5) زنی که از جهان بیخبر است چه توقعی از آن توان داشت؟!..
باز می‌گویم : یک کار مهم اینست که زنان را با این اندیشه‌ها آشنا و بکشور و توده علاقمند گردانیم و برای ایشان نیز نشستها برپا کنیم. این گفتار که در اینجا بپایان می‌رسد بچاپ نیز خواهد رسید. من آرزومندم در هر خانه‌ای یک نسخه از این باشد و «خواهران و دختران ما» هر یکی آن را بخوانند. آرزومندم این اندیشه‌ها بدلهای حساس آنان نیز راه یابد. (6)
👇
🔸 احمد کسروی
🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (سیزده از سیزده)
درباره‌ی اجتماع ما را سخنانی بسیار هست ، ولی در اینجا تنها بیک چیز بس می‌کنم ، و آن اینکه اندیشه‌ها یکی گردد. امروز در ایران ، شمرده‌ایم چهارده مذهب است. یعنی چهارده آرمان ، چهارده سیاست ، چهارده کشور. شما باینها اهمیت نمی‌دهید ولی بسیار مهم است (1) . فلان پیشوای مذهب با چند هزار پیروان ، خود را از توده جدا می‌گیرد. از پیروان خود مالیات (زکات) می‌گیرد و بر آنان فرمان می‌راند و همیشه تخم دشمنی دولت و کشور و قوانین را در دلهای آنان می‌کارد. اینان در این کشور می‌زیند و از امنیتی که پدید می‌آید استفاده می‌کنند و از تأسیساتی که برای آسایش توده بنیاد می‌یابد بهره می‌برند ، ولی وظیفه‌ای برای خود در قبال کشور نمی‌شناسند. اگر مالیاتی می‌دهند از روی ناچاریست و تا می‌توانند گردن می‌کشند. امروز سی و اند سال از آغاز مشروطه می‌گذرد و هنوز اینان زبان از ریشخند و بدگویی بازنمی‌دارند. از قوانین مشروطه استفاده می‌کنند و به بنیادگزاران آن دشنام می‌دهند. ببهانه‌های بسیار پستی (از قبیل آنکه چرا سنگ قبرها را کندید یا چرا روهای زنان را باز کردید) ، آشکاره با استقلال کشور دشمنی می‌نمایند.
این چیزیست که باید چاره کرد ، و برای این ، ما می‌توانیم یک کنگره‌ی مذهبی برپا کنیم. باین معنی که از همه‌ی پیشوایان دعوت کنیم بیایند و مذهب خود را شرح دهند و دلیلهاش بگویند تا دیده شود کدام حقست و با خرد و دانش درست می‌آید. از هر راهیست باید باین گرفتاری چاره کنیم.
هیچ تردیدی نیست که جهان باید با دین زندگی کند. ولی باید دین را هم معنی کرد. معنی درست دین شناختن معنی جهان و زندگانی ، و پی بردن بگوهر آدمیگری و زیستن با یک آیین بخردانه است. چنین دینیست که باید جهان را اداره کند. چنین دینیست که ولتر (2) و دیگران در آرزویش بوده‌اند.
درباره‌ی خاندانها باید دو چیز را بدیده گیریم و دنبالش کنیم : یکی آنکه زناشویی ناگزیری باشد. هر جوانی چون به بیست‌وپنج سال رسیده آزاد نباشد بی‌زن زید. خدا شماره‌ی زنان را با مردان یکسان گردانیده. اینست چون یک جوانی زن نمی‌گیرد مایه‌ی بدبختی یک دختری گردیده بتوده‌ی خود خیانت می‌کند. دیگری اینکه بفزونی نفوس علاقمند باشیم (3) و خاندانهایی را که بچه دارند محترمتر شماریم و به تنگدستان ایشان کمکهایی نماییم.
درباره‌ی خاندانها یک کار دیگری هست ، و آن اینکه معنی مشروطه و سررشته‌داری توده‌ای و نتیجه‌ی استقلال و مانند اینها را به زنها نیز یاد دهیم و آنان را در این اندیشه‌ها همراه و در علاقمندی بکشور و توده همباز[=شریکِ] خود گردانیم. این فایده‌اش چند چیز است : نخست در خانه برای خود همسخن تهیه کرده‌ایم که چون شبها فراهم می‌نشینیم بجای گله‌گزاریهای بیجا باین گفتگو خواهیم پرداخت. دوم زنان را بکشور و توده علاقمند گردانیده بشماره‌ی «همراهان» خواهیم افزود. نیز باین وسیله آنان را از اندیشه‌ی خودآرایی و مدپرستی بیرون آورده رنج و زیان خود را کمتر خواهیم گردانید.
من بارها می‌شنوم کسانی از همسران خود گله کرده از سختگیریهای ایشان درباره‌ی رخت و کفش و کلاه می‌نالند. می‌گویم : زنی که رشته‌ی اختیارش از یکسو در دست فلان روضه‌خوان و بهمان فالگیر و از یکسو در چنگ مادام شومر و بارون آرمناک باشد بهتر از این نتواند بود. (4) این گناه شماست که رشته‌ی اندیشه‌های آنان را بدست نمی‌گیرید.
شما برای زنان خود جز از این رمانهای عفت‌برباددِه و جز از آن گفتارهای لوس روزنامه‌ها چه خواندنی تهیه کرده‌اید؟!.. (5) زنی که از جهان بیخبر است چه توقعی از آن توان داشت؟!..
باز می‌گویم : یک کار مهم اینست که زنان را با این اندیشه‌ها آشنا و بکشور و توده علاقمند گردانیم و برای ایشان نیز نشستها برپا کنیم. این گفتار که در اینجا بپایان می‌رسد بچاپ نیز خواهد رسید. من آرزومندم در هر خانه‌ای یک نسخه از این باشد و «خواهران و دختران ما» هر یکی آن را بخوانند. آرزومندم این اندیشه‌ها بدلهای حساس آنان نیز راه یابد. (6)
👇
پابرگیها :
1ـ در سالهای اخیر با پیشامدهای افسوس‌انگیزی که در پاکستان ، عراق ، سوریه ، مصر و دیگر کشورهای شرقی رخ داده ، اهمیت این قضیه محسوستر گردیده است.
2ـ کسروی درباره‌ی آرزوی فیلسوفان اروپایی درباره‌ی دین چنین می‌گوید :
«... ما درباره‌ی آنان داوری خود را نموده‌ایم : آنان با دروغها جنگیده‌اند ولی براستیها نرسیده‌اند. آنان در برابر زورگوییهای کشیشان و حاخامان ایستاده و مردانه جنگیده‌اند و از نیروی آنها کاسته‌اند و این کارشان نیک و سودمند بوده ، ولی خود به یک راستی نرسیده و در سرگردانی بسر برده‌اند. ماننده‌ی ایشان بوده‌اند در ایران میرزا آقاخان کرمانی و شیخ احمد روحی که بچند کیش درآمده‌اند و هر یکی از آنها را نپسندیده و زبان بخرده‌گیریها باز کرده‌اند ، و با اینهمه کوششها خود بیدین زیسته‌اند.
ولتر که بنامتر از نیتچه و دیگران می‌باشد با آن جنگهایی که با دین کرده این می‌دانسته که در پشت سر آن زورگوییهای کشیشان و این پرده‌دریهای اینان ، یک رشته راستیهایی هست. این می‌دانسته که باید جهان را دینی باشد و اینست همیشه آرزومند یک «دین طبیعی» می‌بوده. همیشه آرزومند می‌بوده ولی بآن نمی‌رسیده و با افسوس روز می‌گزارده.
در شورش فرانسه که تخمهای افشانده‌ی ولتر و منتسکیو و دیگران روییدن گرفته خشم مردم بکلیسا و کشیش بیش از اندازه شد یک دسته دین مسیح را برانداخته و خود دینی بنام «دین راست» پدید آوردند. سپس روبسپیر آن را برانداخته خود دین دیگری بنیاد نهاد. ولی هیچ یکی از اینها راه براستیها نداشت و هر یکی پس از اندکی خوار گردیده از میان رفت.
اینست می‌گوییم آنان با دروغها جنگیدند ولی براستیها نرسیدند. لیکن ما براستیها رسیده‌ایم و آنها را روشن گردانیده‌ایم. آن دین طبیعی که ولتر در آرزویش می‌بوده ، و آن دین راست که شورشیان فرانسه جستجو می‌کرده‌اند ، آن راه رستگاری که هر پاکدل بخردی باید در طلبش باشد همینست که ما می‌نماییم. این دین که ما می‌گوییم سراپا راستی و سراپا پاکیست. شما می‌خواهید از راه دانشها پیش آیید ، می‌خواهید خرد را بداوری گمارید ، می‌خواهید در ترازوی «اجتماع» بسنجید ، یک ایرادی در گفته‌های ما نخواهید یافت.» (مهنامه‌ی پیمان ، سال هفتم ، ش5 ، ص303)
کسانی اگر می‌خواهند از معنی دین بیشتر آگاه گردند این کتابها را بخوانند : ورجاوندْبنیاد ، راه رستگاری ، دین و جهان ، خدا با ماست.
3ـ جمعیت ایران در آن زمان میان 17 تا 20 میلیون تن بوده.
4ـ اشاره است بفال قهوه و احضار روح و اینگونه پندارهای اروپایی که بدست این مادام و آن مسیو درمیان توده رواج داده می‌شد.
5ـ امروز بدتر از گذشته هم شده : فیلمهای ماهواره که سودی جز بدآموزیهای بسیار بیمناک ندارد تماشا می‌کنند. اگرهم کلاسی می‌روند در آنها جز آموزاکهای (تعلیمات) صوفیانه یا شاعرانه نمی‌یابند.
6ـ این گفتار در نشستی که در 19 مهرماه[1320] از «آزادگان»[=اندامان باهَماد آزادگان] و ایرانخواهان برپا گردیده بود خوانده شده و اینست زبان آن جز از زبان پیمان می‌باشد. (کسروی)
🌸
1ـ در سالهای اخیر با پیشامدهای افسوس‌انگیزی که در پاکستان ، عراق ، سوریه ، مصر و دیگر کشورهای شرقی رخ داده ، اهمیت این قضیه محسوستر گردیده است.
2ـ کسروی درباره‌ی آرزوی فیلسوفان اروپایی درباره‌ی دین چنین می‌گوید :
«... ما درباره‌ی آنان داوری خود را نموده‌ایم : آنان با دروغها جنگیده‌اند ولی براستیها نرسیده‌اند. آنان در برابر زورگوییهای کشیشان و حاخامان ایستاده و مردانه جنگیده‌اند و از نیروی آنها کاسته‌اند و این کارشان نیک و سودمند بوده ، ولی خود به یک راستی نرسیده و در سرگردانی بسر برده‌اند. ماننده‌ی ایشان بوده‌اند در ایران میرزا آقاخان کرمانی و شیخ احمد روحی که بچند کیش درآمده‌اند و هر یکی از آنها را نپسندیده و زبان بخرده‌گیریها باز کرده‌اند ، و با اینهمه کوششها خود بیدین زیسته‌اند.
ولتر که بنامتر از نیتچه و دیگران می‌باشد با آن جنگهایی که با دین کرده این می‌دانسته که در پشت سر آن زورگوییهای کشیشان و این پرده‌دریهای اینان ، یک رشته راستیهایی هست. این می‌دانسته که باید جهان را دینی باشد و اینست همیشه آرزومند یک «دین طبیعی» می‌بوده. همیشه آرزومند می‌بوده ولی بآن نمی‌رسیده و با افسوس روز می‌گزارده.
در شورش فرانسه که تخمهای افشانده‌ی ولتر و منتسکیو و دیگران روییدن گرفته خشم مردم بکلیسا و کشیش بیش از اندازه شد یک دسته دین مسیح را برانداخته و خود دینی بنام «دین راست» پدید آوردند. سپس روبسپیر آن را برانداخته خود دین دیگری بنیاد نهاد. ولی هیچ یکی از اینها راه براستیها نداشت و هر یکی پس از اندکی خوار گردیده از میان رفت.
اینست می‌گوییم آنان با دروغها جنگیدند ولی براستیها نرسیدند. لیکن ما براستیها رسیده‌ایم و آنها را روشن گردانیده‌ایم. آن دین طبیعی که ولتر در آرزویش می‌بوده ، و آن دین راست که شورشیان فرانسه جستجو می‌کرده‌اند ، آن راه رستگاری که هر پاکدل بخردی باید در طلبش باشد همینست که ما می‌نماییم. این دین که ما می‌گوییم سراپا راستی و سراپا پاکیست. شما می‌خواهید از راه دانشها پیش آیید ، می‌خواهید خرد را بداوری گمارید ، می‌خواهید در ترازوی «اجتماع» بسنجید ، یک ایرادی در گفته‌های ما نخواهید یافت.» (مهنامه‌ی پیمان ، سال هفتم ، ش5 ، ص303)
کسانی اگر می‌خواهند از معنی دین بیشتر آگاه گردند این کتابها را بخوانند : ورجاوندْبنیاد ، راه رستگاری ، دین و جهان ، خدا با ماست.
3ـ جمعیت ایران در آن زمان میان 17 تا 20 میلیون تن بوده.
4ـ اشاره است بفال قهوه و احضار روح و اینگونه پندارهای اروپایی که بدست این مادام و آن مسیو درمیان توده رواج داده می‌شد.
5ـ امروز بدتر از گذشته هم شده : فیلمهای ماهواره که سودی جز بدآموزیهای بسیار بیمناک ندارد تماشا می‌کنند. اگرهم کلاسی می‌روند در آنها جز آموزاکهای (تعلیمات) صوفیانه یا شاعرانه نمی‌یابند.
6ـ این گفتار در نشستی که در 19 مهرماه[1320] از «آزادگان»[=اندامان باهَماد آزادگان] و ایرانخواهان برپا گردیده بود خوانده شده و اینست زبان آن جز از زبان پیمان می‌باشد. (کسروی)
🌸
📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🖌 احمد کسروی
🔸 پیام ... ـ تکه‌ی چهار از هفت
شعر در ایران از دربارهای استبدادی برخاسته و در میخانه‌ها پرورش یافته و اینست که بیشتر ابزار دست یاوه‌بافان و بیهوده‌گویان بوده. کنون در این زمان ما هم بیشتر شعرا جز بیهوده‌گویی نمی‌کنند و از این راه ریشه‌ی هوش و خرد خود و دیگران را می‌کنند.
درخت را از میوه‌اش باید شناخت. اگر آنهمه شعرای ایران «گلزار خاطرشان آب از سرچشمه‌ی فیض می‌خورده» پس چگونه اینهمه عیبها و بدیها درمیان توده پیداست؟!
مردمی که هزاران نبی و ولی از میان آنان برخاسته چرا باید حالش آن باشد که هست؟!
وانگاه شعرای ایران بمردم چه یاد داده‌اند؟.. مگر دیوانهای آنان در دسترس ما نیست که می‌بینیم همه سخن از ستایش پادشاهان ترک و مغول و از عشقبازی با یاران پنداری و گفتگو از ساده و باده و طعن بر خدا و پیغمبران و غلو درباره‌ی آنان ، هجو و دشنام بیکدیگر و مانند اینهاست؟ آیا اینان تند باران حقیقت بر ساحت دلشان می‌باریده؟!
اگر بگویی : مولوی مثنوی را سروده. می‌گویم : سودش چیست؟! آیا آن پندارهای بی‌سر و ته صوفیان که خود گوینده نیز سر درنمی‌آورده چه سودی جز زیان می‌تواند داد؟!
یا اگر بگویی : شعرا در غزلهای خود هم اندرزهای بسیاری را برشته‌ی نظم کشیده‌اند. می‌گویم : اندرزی که با دهن می‌آلوده بسرایند جز گردنکشی نتیجه بیرون نمی‌دهد. مگر اندرزشنو نمی‌بیند که خود شاعر در یک بیت پیش از آن چه گفته و چه کرده و با اینحال چه اثری بر اندرز او بار می‌کند؟!
شما اگر بانجمنی درآمده نخست دستگاه باده‌خواری درچینید سپس چند دهان آوازه بخوانید و «یار! یار!» بگویید و پس از آن چند دست نرد و شطرنج بازی کنید و پس از همه منبری بگزارند و شما بالا رفته بمردم موعظه کنید ـ آیا این موعظه‌ی شما چه اثری خواهد داشت جز آنکه مردم را بدتر از بد گرداند؟!
حاج تاج واعظ خراسانی معروف همین حال را داشت و اینبود که موعظه‌های او جز بدرد مسخره‌بازی اعیان تیره‌درون استبداد نمی‌خورد. کنون این اندرزهای شعرا را نیز «موعظه‌ی حاج تاجی» باید نامید.
هر گروه همین که جلوی بدیهای آنان گرفته نشد روز بروز بر بدی می‌افزایند و از نیکی می‌کاهند و سرانجام نیکان نیز بدنام می‌گردند.
در ایران سادات حرمت بی‌اندازه داشتند و از پارساترین و پاکدامن‌ترین مردمان بشمار می‌رفتند ولی در سایه‌ی آنکه کسی جلوگیری از بدان ایشان نمی‌کرد آخر کار بآنجا رسید که دسته‌هایی از آنان بقلدری برخاسته سر راه بر حاجیان می‌گرفتند و زشتیهای بسیار از آنان سر می‌زد و نتیجه آن شد که نیک و بد همگی حرمت خود را از دست دادند. همچنین دسته‌های دیگر.
شعرا نیز چون کسی بد آنان را نگفته و زبان بخرده‌گیری نگشاده اینست توده‌ی انبوه ایشان با هر بنیادی بستیز برخاسته و به هر آیینی پشت پا زده‌اند.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 پیام ... ـ تکه‌ی چهار از هفت
شعر در ایران از دربارهای استبدادی برخاسته و در میخانه‌ها پرورش یافته و اینست که بیشتر ابزار دست یاوه‌بافان و بیهوده‌گویان بوده. کنون در این زمان ما هم بیشتر شعرا جز بیهوده‌گویی نمی‌کنند و از این راه ریشه‌ی هوش و خرد خود و دیگران را می‌کنند.
درخت را از میوه‌اش باید شناخت. اگر آنهمه شعرای ایران «گلزار خاطرشان آب از سرچشمه‌ی فیض می‌خورده» پس چگونه اینهمه عیبها و بدیها درمیان توده پیداست؟!
مردمی که هزاران نبی و ولی از میان آنان برخاسته چرا باید حالش آن باشد که هست؟!
وانگاه شعرای ایران بمردم چه یاد داده‌اند؟.. مگر دیوانهای آنان در دسترس ما نیست که می‌بینیم همه سخن از ستایش پادشاهان ترک و مغول و از عشقبازی با یاران پنداری و گفتگو از ساده و باده و طعن بر خدا و پیغمبران و غلو درباره‌ی آنان ، هجو و دشنام بیکدیگر و مانند اینهاست؟ آیا اینان تند باران حقیقت بر ساحت دلشان می‌باریده؟!
اگر بگویی : مولوی مثنوی را سروده. می‌گویم : سودش چیست؟! آیا آن پندارهای بی‌سر و ته صوفیان که خود گوینده نیز سر درنمی‌آورده چه سودی جز زیان می‌تواند داد؟!
یا اگر بگویی : شعرا در غزلهای خود هم اندرزهای بسیاری را برشته‌ی نظم کشیده‌اند. می‌گویم : اندرزی که با دهن می‌آلوده بسرایند جز گردنکشی نتیجه بیرون نمی‌دهد. مگر اندرزشنو نمی‌بیند که خود شاعر در یک بیت پیش از آن چه گفته و چه کرده و با اینحال چه اثری بر اندرز او بار می‌کند؟!
شما اگر بانجمنی درآمده نخست دستگاه باده‌خواری درچینید سپس چند دهان آوازه بخوانید و «یار! یار!» بگویید و پس از آن چند دست نرد و شطرنج بازی کنید و پس از همه منبری بگزارند و شما بالا رفته بمردم موعظه کنید ـ آیا این موعظه‌ی شما چه اثری خواهد داشت جز آنکه مردم را بدتر از بد گرداند؟!
حاج تاج واعظ خراسانی معروف همین حال را داشت و اینبود که موعظه‌های او جز بدرد مسخره‌بازی اعیان تیره‌درون استبداد نمی‌خورد. کنون این اندرزهای شعرا را نیز «موعظه‌ی حاج تاجی» باید نامید.
هر گروه همین که جلوی بدیهای آنان گرفته نشد روز بروز بر بدی می‌افزایند و از نیکی می‌کاهند و سرانجام نیکان نیز بدنام می‌گردند.
در ایران سادات حرمت بی‌اندازه داشتند و از پارساترین و پاکدامن‌ترین مردمان بشمار می‌رفتند ولی در سایه‌ی آنکه کسی جلوگیری از بدان ایشان نمی‌کرد آخر کار بآنجا رسید که دسته‌هایی از آنان بقلدری برخاسته سر راه بر حاجیان می‌گرفتند و زشتیهای بسیار از آنان سر می‌زد و نتیجه آن شد که نیک و بد همگی حرمت خود را از دست دادند. همچنین دسته‌های دیگر.
شعرا نیز چون کسی بد آنان را نگفته و زبان بخرده‌گیری نگشاده اینست توده‌ی انبوه ایشان با هر بنیادی بستیز برخاسته و به هر آیینی پشت پا زده‌اند.
🌸
🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»
🔸 احمد کسروی
🔸 یادداشت ویراینده (یک از یک)
دمکراسی توده‌ها را موهبتی است که نه تنها خود را از بند استبداد پادشاهان برهانند بلکه از آسیب آزمندان و ستمگران نیز در امان بمانند. آسیب از کسانی که فرمانروایی را راهی برای کامرانیها و زورورزیهای خود شمارند. پیداست همیشه چنین کسانی خواهند بود که برای رسیدن به سودها و هوسهای خود از هر فرصت و رخنه‌ای در دمکراسی بهره جسته از پیچیدن به جاده‌ی استبداد نیز دریغ نخواهند کرد.
با اینکه دمکراسی در هر کشوری رویه‌ی خود را دارد ولی رویهم‌رفته یک آرمان در همه‌ی آنها یکسانست : «فرمانروایی هرچه بیشتر در دست خود مردم و زیر نگاهبانی ایشان باشد». پیداست این فرمانروایی هرچه بیشتر به شایستگان سپرده گردد آن دمکراسی بآرمان خود نزدیکترست. ولی هوسرانان همیشه آماده‌اند که جلو شایستگان را گرفته و از هر راهی بسود خود کوشند. نتیجه‌ی این دیباچه آنکه نه تنها برای بدست آوردن دمکراسی بلکه به نگهداری آن نیز باید کوششها نمود.
یکی از آفتهای دمکراسی ، قانونهای نادرست انتخابات است که توده را از مردان شایسته بی‌بهره می‌گرداند. این نادرستی از چند راه است. تقلب در انتخابات ، «رای خریدن» و ناراستی و نیرنگ در رقابت انتخاباتی از شناخته‌ترین آنهاست. دانشوران حقوق سیاسی بمؤلفه‌های دیگری همچون «ویژگیهای برگزینندگان و نامزدهای نمایندگی» ، فرمول تعیین «حوزه‌های انتخاباتی» ، «انجمنهای برگزاری انتخابات» ، تعریف «اکثریت» ، «شیوه‌ی دریافت رای و شمارش آن» ، و دیگر نکته‌ها که بانتخابات درست می‌انجامد پروا کرده‌اند. اینها هر یک باید بدرستی تعیین گردد تا دمکراسی از آرمان خود دور نیفتد. این زمینه خود به تنهایی میدان گسترده‌ای برای بررسی و چاره‌جویی بوده و اکنون نیز می‌باشد.
یکی از هَناینده‌ترین [=مؤثرترین] اینها که در این دفتر بآن اشاره شده و زمینه‌ی این یادداشت می‌باشد ویژگیهای برگزینندگان و نامزدهاست. در کشورهای دمکراسی بیکایک مؤلفه‌های انتخاباتی پروا شده و هر کشوری از روی مقتضیات خود آنها را تعیین کرده است. برای مثال سن رای‌دهنده و نامزد نمایندگی در هر کشوری جداست. زمانی شرط سنی برای رای دادن در ایران 15 سال تمام بود. ولی همین در ژاپن 25 سال می‌باشد. (اینها برای نشان دادن تفاوت در شرطهای برگزینندگان و برگزیده شدگان است و نباید از آن این لغزش پیش آید که آنچه اکنون در ایران فرمانرواست براستی دمکراسی می‌باشد.)
نمونه‌ای دیگر از شرطهای برگزینندگان یکی هم جنس ایشان است. زنان در برخی از کشورهای دمکراسی تا دهه‌ی چهل میلادی حق رای نداشتند. در ایران نیز در سال 1341 به زنان حق رای داده شد. اینها شرطهای «قانون انتخابات» است و بیگمان هر کشوری گاهگاه دیگرگونیهایی در آن پدید آورده یا خواهد آورد.
در کشور ما نیز قانون انتخابات چند بار دیگر گردیده است. یک بار نیز دکتر مصدق در مجلس چهاردهم 24 مادّه را برای دیگر گردانیدن قانون انتخابات پیش نهاد (اردی‌بهشت 1323). مادّه‌ی 5 آن (پس از اصلاح) چنین بود : «داوطلبان (نمایندگی) باید یا از طرف 100 نفر که حق رأی دارند بفرمانداری معرفی شوند باین طریق که معرفی‌کنندگان شخصاً در فرمانداری حاضر شوند و با ارائه‌ی شناسنامه‌ی خود معرفی‌نامه را امضا کنند یا وجهی معادل یک ماه حقوق نمایندگی ... ودیعه گزارند» (روزنامه‌ی اطلاعات : 1323/4/4). باید دانست گرو گزاردن پول و معرفی‌نامه گرفتن از برگزینندگان یا از سیاستگران و اداره‌های دولتی برای نماینده شدن در برخی کشورهای اروپایی اکنون هم روانست.
در آن پیشنهاد شرط سوادی هم برای برگزینندگان شهری گزارده شده بود. نتیجه‌هایی که از دخالت بیسوادان در انتخابات برمی‌خیزد نه چیزیست که نیاز بگفتگو بدارد. در آن سالها اگر این را برای روستاها نیز بکار می‌بستند بمعنی بی‌بهره گردیدن روستاییان از حق برگزیدن می‌بوده. همانا دکتر از این می‌پرهیزیده. همچنین سخن از دادن حق رأی به زنان پیش آمده بود که دکتر مصدق چنین پاسخ داده : «دادن حق رأی به زنها مستلزم مرور زمان بیشتری است تا عده‌ی زیادتری از بانوان صلاحیت کافی برای انتخاب کردن و شدن احراز نمایند».
چنانکه دیده می‌شود شرط صلاحیتی که کسروی برای برگزینندگان و برگزیده شوندگان بدیده دارد بنیادی‌تر و کلی‌تر است : باید «بکشور و توده از درون دل علاقه داشته و خود را مؤظف بکوشش و جانفشانی در راه آن شناسند» و بآن ایمان بدارند ، نه اینکه «در این کشور می‌زیند ولی با آن بیگانه‌اند» ، «باید این بیگانگان را کنار گرفت».
آگاهان برویدادهای پس از مشروطه می‌دانند که دخالت آن «بیگانگان» و کسانی که «جز درپی هوسها و گمراهیهای خود نیستند» همیشه سنگها بر سر راه پیشرفت این کشور غلتانیده.
👇
🔸 احمد کسروی
🔸 یادداشت ویراینده (یک از یک)
دمکراسی توده‌ها را موهبتی است که نه تنها خود را از بند استبداد پادشاهان برهانند بلکه از آسیب آزمندان و ستمگران نیز در امان بمانند. آسیب از کسانی که فرمانروایی را راهی برای کامرانیها و زورورزیهای خود شمارند. پیداست همیشه چنین کسانی خواهند بود که برای رسیدن به سودها و هوسهای خود از هر فرصت و رخنه‌ای در دمکراسی بهره جسته از پیچیدن به جاده‌ی استبداد نیز دریغ نخواهند کرد.
با اینکه دمکراسی در هر کشوری رویه‌ی خود را دارد ولی رویهم‌رفته یک آرمان در همه‌ی آنها یکسانست : «فرمانروایی هرچه بیشتر در دست خود مردم و زیر نگاهبانی ایشان باشد». پیداست این فرمانروایی هرچه بیشتر به شایستگان سپرده گردد آن دمکراسی بآرمان خود نزدیکترست. ولی هوسرانان همیشه آماده‌اند که جلو شایستگان را گرفته و از هر راهی بسود خود کوشند. نتیجه‌ی این دیباچه آنکه نه تنها برای بدست آوردن دمکراسی بلکه به نگهداری آن نیز باید کوششها نمود.
یکی از آفتهای دمکراسی ، قانونهای نادرست انتخابات است که توده را از مردان شایسته بی‌بهره می‌گرداند. این نادرستی از چند راه است. تقلب در انتخابات ، «رای خریدن» و ناراستی و نیرنگ در رقابت انتخاباتی از شناخته‌ترین آنهاست. دانشوران حقوق سیاسی بمؤلفه‌های دیگری همچون «ویژگیهای برگزینندگان و نامزدهای نمایندگی» ، فرمول تعیین «حوزه‌های انتخاباتی» ، «انجمنهای برگزاری انتخابات» ، تعریف «اکثریت» ، «شیوه‌ی دریافت رای و شمارش آن» ، و دیگر نکته‌ها که بانتخابات درست می‌انجامد پروا کرده‌اند. اینها هر یک باید بدرستی تعیین گردد تا دمکراسی از آرمان خود دور نیفتد. این زمینه خود به تنهایی میدان گسترده‌ای برای بررسی و چاره‌جویی بوده و اکنون نیز می‌باشد.
یکی از هَناینده‌ترین [=مؤثرترین] اینها که در این دفتر بآن اشاره شده و زمینه‌ی این یادداشت می‌باشد ویژگیهای برگزینندگان و نامزدهاست. در کشورهای دمکراسی بیکایک مؤلفه‌های انتخاباتی پروا شده و هر کشوری از روی مقتضیات خود آنها را تعیین کرده است. برای مثال سن رای‌دهنده و نامزد نمایندگی در هر کشوری جداست. زمانی شرط سنی برای رای دادن در ایران 15 سال تمام بود. ولی همین در ژاپن 25 سال می‌باشد. (اینها برای نشان دادن تفاوت در شرطهای برگزینندگان و برگزیده شدگان است و نباید از آن این لغزش پیش آید که آنچه اکنون در ایران فرمانرواست براستی دمکراسی می‌باشد.)
نمونه‌ای دیگر از شرطهای برگزینندگان یکی هم جنس ایشان است. زنان در برخی از کشورهای دمکراسی تا دهه‌ی چهل میلادی حق رای نداشتند. در ایران نیز در سال 1341 به زنان حق رای داده شد. اینها شرطهای «قانون انتخابات» است و بیگمان هر کشوری گاهگاه دیگرگونیهایی در آن پدید آورده یا خواهد آورد.
در کشور ما نیز قانون انتخابات چند بار دیگر گردیده است. یک بار نیز دکتر مصدق در مجلس چهاردهم 24 مادّه را برای دیگر گردانیدن قانون انتخابات پیش نهاد (اردی‌بهشت 1323). مادّه‌ی 5 آن (پس از اصلاح) چنین بود : «داوطلبان (نمایندگی) باید یا از طرف 100 نفر که حق رأی دارند بفرمانداری معرفی شوند باین طریق که معرفی‌کنندگان شخصاً در فرمانداری حاضر شوند و با ارائه‌ی شناسنامه‌ی خود معرفی‌نامه را امضا کنند یا وجهی معادل یک ماه حقوق نمایندگی ... ودیعه گزارند» (روزنامه‌ی اطلاعات : 1323/4/4). باید دانست گرو گزاردن پول و معرفی‌نامه گرفتن از برگزینندگان یا از سیاستگران و اداره‌های دولتی برای نماینده شدن در برخی کشورهای اروپایی اکنون هم روانست.
در آن پیشنهاد شرط سوادی هم برای برگزینندگان شهری گزارده شده بود. نتیجه‌هایی که از دخالت بیسوادان در انتخابات برمی‌خیزد نه چیزیست که نیاز بگفتگو بدارد. در آن سالها اگر این را برای روستاها نیز بکار می‌بستند بمعنی بی‌بهره گردیدن روستاییان از حق برگزیدن می‌بوده. همانا دکتر از این می‌پرهیزیده. همچنین سخن از دادن حق رأی به زنان پیش آمده بود که دکتر مصدق چنین پاسخ داده : «دادن حق رأی به زنها مستلزم مرور زمان بیشتری است تا عده‌ی زیادتری از بانوان صلاحیت کافی برای انتخاب کردن و شدن احراز نمایند».
چنانکه دیده می‌شود شرط صلاحیتی که کسروی برای برگزینندگان و برگزیده شوندگان بدیده دارد بنیادی‌تر و کلی‌تر است : باید «بکشور و توده از درون دل علاقه داشته و خود را مؤظف بکوشش و جانفشانی در راه آن شناسند» و بآن ایمان بدارند ، نه اینکه «در این کشور می‌زیند ولی با آن بیگانه‌اند» ، «باید این بیگانگان را کنار گرفت».
آگاهان برویدادهای پس از مشروطه می‌دانند که دخالت آن «بیگانگان» و کسانی که «جز درپی هوسها و گمراهیهای خود نیستند» همیشه سنگها بر سر راه پیشرفت این کشور غلتانیده.
👇
روشنست که سخنران در این گفتار فرصت درآمدن بجزئیات نداشته و اینست تنها کلیات را بزبان آورده. اشاره‌ی او باشکالی است که تا آن هنگام کسی از آن سخنی بمیان نیاورده بود :
بی‌پروایانی به توده و میهن از روی قانونِ آن زمان حق رای دادن و نماینده شدن را دارند ولی اینان جز «بیگانگانی» در این کشور نیستند و از دخالتشان در کارهای سیاسی جز زیان برنخیزد.
به نظر ویراینده او دو زمینه را یکجا پیش می‌کشد : یکی باز کردن درِ یک بحث حقوقی و دیگری روشن گردانیدن راه کار برای کوشندگان سیاسی.
یک رشته بحثهای حقوقیِ نوین بگزاردن قانونهایی می‌انجامد که آگاهی مردم از حقایق ، پشتوانه‌ی اجرای آنهاست. همچنین کوشندگان سیاسی نیاز خواهند داشت به تربیت مردم پردازند و این جز با دانستن حقایق نخواهد بود. پس در هر دو زمینه گام نخست آگاهانیدن توده می‌باشد که زیان دخالت بی‌پروایان در سیاست را به توده و کشور بدانند. او سالها بآگاهی توده کوشیده و اینک نوبت گام دیگری فرارسیده. چنانکه در همین گفتار سیاهکاریهای حزبهای گذشته و هوچیان را آشکار می‌گرداند و زیانهایی را که از ایشان بمشروطه و کشور رسیده بازمی‌نماید.
اگر از دیده‌ی نخست که گشودن درِ یک بحث حقوقی است نگاه کنیم ، او زمینه را برای دیگر گردانیدن قانون انتخابات آماده می‌سازد تا سپس حقوقدانانی بآن بپردازند و قانونهایی گزارند که از دخالت ناشایستگان در سررشته‌داری و در کوششهای سیاسی جلوگیری شود. مغز سخن اینجا اینست که بی‌اعتنایی به توده و کشور و همچنین هوسرانی و پافشاری بر گمراهیها که تاکنون در قانونهای ما بِزِه (جرم) بشمار نمی‌آمده باری به بی‌بهره گردیدن از حق برگزیدن یا برگزیده شدن بینجامد. هوسمندان و بدخواهان تا آنجا که می‌شود شناخته شده و دستشان از کارهای سیاسی کوتاه گردد. راستی را این چه معنی دارد که کسانی که کمترین دلبستگی بکشور و کارهای آن ندارند حق برگزیدن و برگزیده شدن دارند؟!. آیا این با خرد سازگار است؟!. آیا با قانون پاداش و کیفر (تشویق و تنبیه) سازگار است؟!. اینکه در کشورهای دیگر هست دلیل بر درستی آن نتواند بود. ما باید برای هر تصمیمی دلیل خردپذیر بداریم. آیا این درست است که ما بجای پیروی از داوری خرد ، از دیگران تقلید کنیم یا از ترس انتقاد این و آن بکار نادرست و زیانمند تن دهیم؟!.
اما از دیده‌ی دوم که راهنمایی بکوشندگان سیاسی است ، مغز سخن در اینجا اینست که همراه گردانیدن کسان ناشایا ، بدنام و گمراه در کوششهای سیاسی که بظاهر بر شمار یک جمعیت می‌افزاید بجای سود زیان خواهد داد. کوشندگان باید خود از گردنکشی بپرهیزند و از گردنکشان و هوسرانان و کسانی که بر گمراهیهای خود پافشارند دوری جسته به نزد خود راه ندهند. چنانکه در سخنان بعدی اینها هرچه روشنتر گردیده است.
🌸
بی‌پروایانی به توده و میهن از روی قانونِ آن زمان حق رای دادن و نماینده شدن را دارند ولی اینان جز «بیگانگانی» در این کشور نیستند و از دخالتشان در کارهای سیاسی جز زیان برنخیزد.
به نظر ویراینده او دو زمینه را یکجا پیش می‌کشد : یکی باز کردن درِ یک بحث حقوقی و دیگری روشن گردانیدن راه کار برای کوشندگان سیاسی.
یک رشته بحثهای حقوقیِ نوین بگزاردن قانونهایی می‌انجامد که آگاهی مردم از حقایق ، پشتوانه‌ی اجرای آنهاست. همچنین کوشندگان سیاسی نیاز خواهند داشت به تربیت مردم پردازند و این جز با دانستن حقایق نخواهد بود. پس در هر دو زمینه گام نخست آگاهانیدن توده می‌باشد که زیان دخالت بی‌پروایان در سیاست را به توده و کشور بدانند. او سالها بآگاهی توده کوشیده و اینک نوبت گام دیگری فرارسیده. چنانکه در همین گفتار سیاهکاریهای حزبهای گذشته و هوچیان را آشکار می‌گرداند و زیانهایی را که از ایشان بمشروطه و کشور رسیده بازمی‌نماید.
اگر از دیده‌ی نخست که گشودن درِ یک بحث حقوقی است نگاه کنیم ، او زمینه را برای دیگر گردانیدن قانون انتخابات آماده می‌سازد تا سپس حقوقدانانی بآن بپردازند و قانونهایی گزارند که از دخالت ناشایستگان در سررشته‌داری و در کوششهای سیاسی جلوگیری شود. مغز سخن اینجا اینست که بی‌اعتنایی به توده و کشور و همچنین هوسرانی و پافشاری بر گمراهیها که تاکنون در قانونهای ما بِزِه (جرم) بشمار نمی‌آمده باری به بی‌بهره گردیدن از حق برگزیدن یا برگزیده شدن بینجامد. هوسمندان و بدخواهان تا آنجا که می‌شود شناخته شده و دستشان از کارهای سیاسی کوتاه گردد. راستی را این چه معنی دارد که کسانی که کمترین دلبستگی بکشور و کارهای آن ندارند حق برگزیدن و برگزیده شدن دارند؟!. آیا این با خرد سازگار است؟!. آیا با قانون پاداش و کیفر (تشویق و تنبیه) سازگار است؟!. اینکه در کشورهای دیگر هست دلیل بر درستی آن نتواند بود. ما باید برای هر تصمیمی دلیل خردپذیر بداریم. آیا این درست است که ما بجای پیروی از داوری خرد ، از دیگران تقلید کنیم یا از ترس انتقاد این و آن بکار نادرست و زیانمند تن دهیم؟!.
اما از دیده‌ی دوم که راهنمایی بکوشندگان سیاسی است ، مغز سخن در اینجا اینست که همراه گردانیدن کسان ناشایا ، بدنام و گمراه در کوششهای سیاسی که بظاهر بر شمار یک جمعیت می‌افزاید بجای سود زیان خواهد داد. کوشندگان باید خود از گردنکشی بپرهیزند و از گردنکشان و هوسرانان و کسانی که بر گمراهیهای خود پافشارند دوری جسته به نزد خود راه ندهند. چنانکه در سخنان بعدی اینها هرچه روشنتر گردیده است.
🌸
📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🖌 احمد کسروی
🔸 پیام ... ـ تکه‌ی پنج از هفت
جهان با دین آباد است. ولی اینان بیخردانه بدشمنی دین برخاسته مردم را به بیدینی و بیباکی دلیر ساخته‌اند. آیا آن دسته شعرای خراباتی که همه سخن از می و باده و پیر خرابات می‌رانند اگر بیدین نیستند پس چیستند؟!
سرفرازی آدمی با بی‌نیازی است. ولی اینان مفتخواری و گدایی را عار ندانسته همیشه از این در بآن در دویده‌اند بلکه بسیاری از آنان هجو را وسیله ساخته قلدری می‌نموده‌اند و با زور پول از مردم می‌خواسته‌اند.
بیزاری از ستم در نهاد هر کسی نهاده شده. ولی اینان همیشه ریزه‌خوار خوان ستمگران بوده‌اند و هر ستمی که آنان کرده‌اند و اینان جامه‌ی دادگری بر آن پوشانیده‌اند.
هر کسی از بیهوده‌گویی گریزان است و آن را عار خود می‌شمارد ولی اینان بیهوده‌گویی را هنر خود می‌شمارند و دیوانها در ستایش یار پنداری می‌پردازند و صدها پند از زبان پیر میکده (ملا حِزقیل) ساخته برشته‌ی نظم می‌کشند. لیلی و مجنون دو تن تازی بیابانگرد که نمی‌دانیم بودند یا نبودند بداستان ایشان صدها عمر هدر می‌سازند ، مردی که صد ارج و احترام دارد خود را «سگ یار» می‌گرداند.
کسی که هرگز باده بر لب نرسانیده احمقانه دم از بدمستی می‌زند. مردی که هیچگاه نگاه بروی ساده‌ای نکرده بیغیرتانه لاف ساده‌پرستی می‌زند. هر کسی خود را رندتر و قلاش‌تر می‌ستاید. هر یکی دیوانگی بیشتر از خویش می‌نماید. این یکی شب را بیخبر و آسوده خوابیده بامداد می‌سراید : دیشب همه شب سرشک می‌باریدم ، آن دیگری با قد راست داد می‌زند : پشتم دو تا شد از هجر آن یار ... مگر شعر چیست که اینهمه آلودگیها را برتابد؟!
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 پیام ... ـ تکه‌ی پنج از هفت
جهان با دین آباد است. ولی اینان بیخردانه بدشمنی دین برخاسته مردم را به بیدینی و بیباکی دلیر ساخته‌اند. آیا آن دسته شعرای خراباتی که همه سخن از می و باده و پیر خرابات می‌رانند اگر بیدین نیستند پس چیستند؟!
سرفرازی آدمی با بی‌نیازی است. ولی اینان مفتخواری و گدایی را عار ندانسته همیشه از این در بآن در دویده‌اند بلکه بسیاری از آنان هجو را وسیله ساخته قلدری می‌نموده‌اند و با زور پول از مردم می‌خواسته‌اند.
بیزاری از ستم در نهاد هر کسی نهاده شده. ولی اینان همیشه ریزه‌خوار خوان ستمگران بوده‌اند و هر ستمی که آنان کرده‌اند و اینان جامه‌ی دادگری بر آن پوشانیده‌اند.
هر کسی از بیهوده‌گویی گریزان است و آن را عار خود می‌شمارد ولی اینان بیهوده‌گویی را هنر خود می‌شمارند و دیوانها در ستایش یار پنداری می‌پردازند و صدها پند از زبان پیر میکده (ملا حِزقیل) ساخته برشته‌ی نظم می‌کشند. لیلی و مجنون دو تن تازی بیابانگرد که نمی‌دانیم بودند یا نبودند بداستان ایشان صدها عمر هدر می‌سازند ، مردی که صد ارج و احترام دارد خود را «سگ یار» می‌گرداند.
کسی که هرگز باده بر لب نرسانیده احمقانه دم از بدمستی می‌زند. مردی که هیچگاه نگاه بروی ساده‌ای نکرده بیغیرتانه لاف ساده‌پرستی می‌زند. هر کسی خود را رندتر و قلاش‌تر می‌ستاید. هر یکی دیوانگی بیشتر از خویش می‌نماید. این یکی شب را بیخبر و آسوده خوابیده بامداد می‌سراید : دیشب همه شب سرشک می‌باریدم ، آن دیگری با قد راست داد می‌زند : پشتم دو تا شد از هجر آن یار ... مگر شعر چیست که اینهمه آلودگیها را برتابد؟!
🌸
🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»
🔸 احمد کسروی
🔸 راست را بپای دروغ نبرید (یک از یک)
چون در گفتار «امروز چه باید کرد؟..» نوشته‌ایم : «امروز در ایران شمرده‌ایم چهارده مذهب هست ...» ، در انجمنی آن را می‌خوانده‌اند و ملایی چنین گفته : «همین می‌شود پانزدهمی». می‌خواهیم بگفته‌ی او پاسخی دهیم.
یکی از بهانه‌ها که همیشه می‌شنویم همینست. کسانی می‌آیند و گفتگو می‌کنند و چون سخنشان بپایان می‌رسد و درمی‌مانند ، آن زمان برگشته چنین می‌گویند : «این هم می‌شود یک اختلاف دیگر».
من می‌گویم : پس چه باید کرد؟!.. آیا باید در برابر این گمراهیها و این نادانیها و این پراکندگیها بهیچ کوششی نپرداخت؟!. ما که می‌کوشیم شما می‌گویید : «این هم می‌شود یک اختلاف دیگر». پس بگویید چه کار باید کرد؟.. آیا باید دست روی دست گزاشت و خاموشی گزید؟!. بگویید ببینیم چه پاسخی می‌دهید؟!..
یک داستان شگفتی هست که می‌باید بنویسیم : چند تن بی‌دانش و بیمایه‌ای بنام اینکه «ما قرآنی هستیم» باینجا و آنجا می‌دوند و از زبان این و آن سرمایه می‌اندوزند. اینان بارها بدیدن من آیند و هر زمان آیه‌ای را از قرآن عنوان کنند و چنین پرسند : «شما باین آیه چه می‌گویید. بعضی لامذهبها ایراد می‌گیرند ...» باین بهانه از من سخنانی یاد گیرند و سرمایه ساخته در اینجا و آنجا بخودفروشی پردازند.
چندی پیش باز اینان با من گفتگو می‌کردند. چون بکارشان ایراد گرفتم و گفتم : نتیجه‌ی این کار شما چیست؟.. گرفتم که معنی همه‌ی قرآن را دانستید و بمردم نیز یاد دادید آیا چاره‌ی این گمراهیهای گوناگون خواهد بود؟!.. آیا پاسخ مادّیگری داده خواهد شد؟!.. از اینگونه سخنان بسیار گفتم. چون پاسخی نداشتند و درماندند بجای آنکه بخود آیند و از نادانی دست بردارند یکی از آنان بیشرمی نموده چنین گفت : «اینها هم می‌شود یک دین دیگر ...» ناگزیر شده گفتم : چگونه است که شما که می‌کوشید یک «اختلاف» دیگری نمی‌شود ولی ما که می‌کوشیم «اختلاف» دیگر می‌شود؟!.. گرفتم که سخنتان راست است ، بگویید چه باید کرد؟!.. آیا باید خاموش نشست؟!.
از این گذشته ، شما چه کار با این می‌دارید؟!.. شما در اندیشه‌ی خود باشید. یک رشته سخنان بسیار ارجدار و بسیار راستیست که گفته می‌شود ، شما اگر خرد درست و دلِ پاک می‌دارید باید آنها را بپذیرید و در راه پیشرفت آنها بکوشش پردازید ، و دربند هیچی نباشید.
چون اینها را گفتم درماندند و سرپایین انداخته خاموشی گزیدند و سپس برخاسته رفتند.
این نمونه‌ی خیره‌رویی آن کسانست که چون از پاسخ درمی‌مانند باین بهانه‌ها می‌پردازند. آن ملایی که می‌گوید : «همین می‌شود پانزدهمی» ، خواستش آنست که کسی را با وی کاری نباشد و ایرادی نگیرد و او را و همکارانش را آزاد گزارد که مردم را گمراه سازند و فریب دهند و زیانکار و بدبخت گردانند.
این پاسخ برای خاموش گردانیدن ایشانست. پاسخ راستین آنست که راهی را که پیمان دنبال می‌کند بپای کیشهای چهارده‌گانه نتوان برد. آن کیشها همگی در بیپایگی یکسانند و اینست هیچ یکی آن دیگرها را از میان برنمی‌دارند و همگی باهم پایدار می‌ماند. ولی راه پیمان نه چنین است.
برای دلیل همین بس که ما بهمه‌ی آن کیشها ایرادهای پیاپی می‌گیریم و هیچ کس پاسخ نمی‌تواند! در شماره‌های پارسال و پیرارسالِ پیمان از یکایک کیشهای بیپا سخن راندیم و بیکایک آنها ایرادها گرفتیم. سپس پرسشهای بسیاری از پیشروان آن کیشها کردیم. تاکنون نه بیکی از آن ایرادها پاسخی دادند و نه در برابر پرسشها سخنی توانستند. تنها بآن بس کردند که خود را بناشنیدن زنند و پروایی ننمایند. این حال آن کیشهاست.
اما گفته‌های پیمان ، ما همیشه گفته‌ایم هر که را ایرادی هست بگوید یا بنویسد و تاکنون کسی یک ایراد بجایی نتوانسته. ما می‌بینیم دشمنان پیمان چاره‌شان آن شده که در پشت سر زباندرازی کنند و دروغهایی پراکنده گردانند و مردم را از خواندن مهنامه بازدارند ، که همین نشان درماندگی و ناتوانی ایشانست.
این حالِ راه پیمانست و آن حالِ کیشهای بیپا. این را بپای آنها نتوان برد. نتیجه‌ی کوششهای پیمان آن خواهد بود که راه راستین دین بروی مردم باز شود و مردم به دو دسته گردند : یک دسته پاکان که آن را بپذیرند و یک دسته ناپاکان که از آن در کنار مانند. هیچگاه «پانزدهمی» درمیان نخواهد بود.
(پیمان ، سال هفتم ، شماره‌ی پنجم ، آبان ماه 1320)
🌸
🔸 احمد کسروی
🔸 راست را بپای دروغ نبرید (یک از یک)
چون در گفتار «امروز چه باید کرد؟..» نوشته‌ایم : «امروز در ایران شمرده‌ایم چهارده مذهب هست ...» ، در انجمنی آن را می‌خوانده‌اند و ملایی چنین گفته : «همین می‌شود پانزدهمی». می‌خواهیم بگفته‌ی او پاسخی دهیم.
یکی از بهانه‌ها که همیشه می‌شنویم همینست. کسانی می‌آیند و گفتگو می‌کنند و چون سخنشان بپایان می‌رسد و درمی‌مانند ، آن زمان برگشته چنین می‌گویند : «این هم می‌شود یک اختلاف دیگر».
من می‌گویم : پس چه باید کرد؟!.. آیا باید در برابر این گمراهیها و این نادانیها و این پراکندگیها بهیچ کوششی نپرداخت؟!. ما که می‌کوشیم شما می‌گویید : «این هم می‌شود یک اختلاف دیگر». پس بگویید چه کار باید کرد؟.. آیا باید دست روی دست گزاشت و خاموشی گزید؟!. بگویید ببینیم چه پاسخی می‌دهید؟!..
یک داستان شگفتی هست که می‌باید بنویسیم : چند تن بی‌دانش و بیمایه‌ای بنام اینکه «ما قرآنی هستیم» باینجا و آنجا می‌دوند و از زبان این و آن سرمایه می‌اندوزند. اینان بارها بدیدن من آیند و هر زمان آیه‌ای را از قرآن عنوان کنند و چنین پرسند : «شما باین آیه چه می‌گویید. بعضی لامذهبها ایراد می‌گیرند ...» باین بهانه از من سخنانی یاد گیرند و سرمایه ساخته در اینجا و آنجا بخودفروشی پردازند.
چندی پیش باز اینان با من گفتگو می‌کردند. چون بکارشان ایراد گرفتم و گفتم : نتیجه‌ی این کار شما چیست؟.. گرفتم که معنی همه‌ی قرآن را دانستید و بمردم نیز یاد دادید آیا چاره‌ی این گمراهیهای گوناگون خواهد بود؟!.. آیا پاسخ مادّیگری داده خواهد شد؟!.. از اینگونه سخنان بسیار گفتم. چون پاسخی نداشتند و درماندند بجای آنکه بخود آیند و از نادانی دست بردارند یکی از آنان بیشرمی نموده چنین گفت : «اینها هم می‌شود یک دین دیگر ...» ناگزیر شده گفتم : چگونه است که شما که می‌کوشید یک «اختلاف» دیگری نمی‌شود ولی ما که می‌کوشیم «اختلاف» دیگر می‌شود؟!.. گرفتم که سخنتان راست است ، بگویید چه باید کرد؟!.. آیا باید خاموش نشست؟!.
از این گذشته ، شما چه کار با این می‌دارید؟!.. شما در اندیشه‌ی خود باشید. یک رشته سخنان بسیار ارجدار و بسیار راستیست که گفته می‌شود ، شما اگر خرد درست و دلِ پاک می‌دارید باید آنها را بپذیرید و در راه پیشرفت آنها بکوشش پردازید ، و دربند هیچی نباشید.
چون اینها را گفتم درماندند و سرپایین انداخته خاموشی گزیدند و سپس برخاسته رفتند.
این نمونه‌ی خیره‌رویی آن کسانست که چون از پاسخ درمی‌مانند باین بهانه‌ها می‌پردازند. آن ملایی که می‌گوید : «همین می‌شود پانزدهمی» ، خواستش آنست که کسی را با وی کاری نباشد و ایرادی نگیرد و او را و همکارانش را آزاد گزارد که مردم را گمراه سازند و فریب دهند و زیانکار و بدبخت گردانند.
این پاسخ برای خاموش گردانیدن ایشانست. پاسخ راستین آنست که راهی را که پیمان دنبال می‌کند بپای کیشهای چهارده‌گانه نتوان برد. آن کیشها همگی در بیپایگی یکسانند و اینست هیچ یکی آن دیگرها را از میان برنمی‌دارند و همگی باهم پایدار می‌ماند. ولی راه پیمان نه چنین است.
برای دلیل همین بس که ما بهمه‌ی آن کیشها ایرادهای پیاپی می‌گیریم و هیچ کس پاسخ نمی‌تواند! در شماره‌های پارسال و پیرارسالِ پیمان از یکایک کیشهای بیپا سخن راندیم و بیکایک آنها ایرادها گرفتیم. سپس پرسشهای بسیاری از پیشروان آن کیشها کردیم. تاکنون نه بیکی از آن ایرادها پاسخی دادند و نه در برابر پرسشها سخنی توانستند. تنها بآن بس کردند که خود را بناشنیدن زنند و پروایی ننمایند. این حال آن کیشهاست.
اما گفته‌های پیمان ، ما همیشه گفته‌ایم هر که را ایرادی هست بگوید یا بنویسد و تاکنون کسی یک ایراد بجایی نتوانسته. ما می‌بینیم دشمنان پیمان چاره‌شان آن شده که در پشت سر زباندرازی کنند و دروغهایی پراکنده گردانند و مردم را از خواندن مهنامه بازدارند ، که همین نشان درماندگی و ناتوانی ایشانست.
این حالِ راه پیمانست و آن حالِ کیشهای بیپا. این را بپای آنها نتوان برد. نتیجه‌ی کوششهای پیمان آن خواهد بود که راه راستین دین بروی مردم باز شود و مردم به دو دسته گردند : یک دسته پاکان که آن را بپذیرند و یک دسته ناپاکان که از آن در کنار مانند. هیچگاه «پانزدهمی» درمیان نخواهد بود.
(پیمان ، سال هفتم ، شماره‌ی پنجم ، آبان ماه 1320)
🌸
📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🖌 احمد کسروی
🔸 پیام ... ـ تکه‌ی شش از هفت
آن کسی که می‌گوید : «گلزار خاطر شعرا آب از سرچشمه‌ی فیض می‌خورد» آیا این شعر شاعر اصفهان را نخوانده :
هر آن شاعری کو نباشد هجاگو چو شیریست چنگال و دندان ندارد
خداوند امساک را هست دردی که الا هجا هیچ درمان ندارد
آیا نخوانده که همان شاعر گدایی و قلدری خود را بیشرمانه با سوره‌ی قرآن بسنجش نهاده می‌گوید :
چه نفرین بود بولهب را ز ایزد مرا هجو گفتن پشیمان ندارد
آیا نخوانده که باز همان شاعر می‌گوید :
سه شعر رسم بود شاعران طامع را یکی مدیح و دوم قطعه‌ی تقاضایی
اگر بداد سوم شکر ور نداد هجا از این سه من دو بگفتم دگر چه فرمایی؟
آیا نخوانده که ابوالعلای گنجه‌ای درباره‌ی داماد خود می‌گوید :
خاقانیا اگرچه سخن نیک دانیا یک نکته گویمت بشنو رایگانیا
هجو کسی مکن که ز تو مِه بود بسن شاید ترا پدر بود و تو ندانیا !
من هنوز از دشنامهای بیشرمانه‌ی آنان دست نگاه داشتم ، هنوز از سوزنی و مختاری غزنوی و ایرج‌میرزا و دیگران سخنی نیاوردم.
کسی تا چه اندازه بی‌انصاف باشد که بگوید اینان «تندباران حقیقت بر ساحت دلهایشان می‌باریده»؟! آیا بهتر نیست که بگوییم : تندتگرگ بی‌آزرمی و بیعاری بوده که بر ساحت دلهای اینان باریده و اینست که اثر از شرم و آزرم بازنگزارده!
آری من انکار ندارم که نیکانی نیز درمیان شعرا بوده ولی اینان بسیار کم بوده‌اند. نیز انکار ندارم که شعر اگر بی‌تکلف درآید چه‌بسا که بر نثر برتری پیدا کند. ولی اینگونه شعرها بس اندک می‌باشد.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 پیام ... ـ تکه‌ی شش از هفت
آن کسی که می‌گوید : «گلزار خاطر شعرا آب از سرچشمه‌ی فیض می‌خورد» آیا این شعر شاعر اصفهان را نخوانده :
هر آن شاعری کو نباشد هجاگو چو شیریست چنگال و دندان ندارد
خداوند امساک را هست دردی که الا هجا هیچ درمان ندارد
آیا نخوانده که همان شاعر گدایی و قلدری خود را بیشرمانه با سوره‌ی قرآن بسنجش نهاده می‌گوید :
چه نفرین بود بولهب را ز ایزد مرا هجو گفتن پشیمان ندارد
آیا نخوانده که باز همان شاعر می‌گوید :
سه شعر رسم بود شاعران طامع را یکی مدیح و دوم قطعه‌ی تقاضایی
اگر بداد سوم شکر ور نداد هجا از این سه من دو بگفتم دگر چه فرمایی؟
آیا نخوانده که ابوالعلای گنجه‌ای درباره‌ی داماد خود می‌گوید :
خاقانیا اگرچه سخن نیک دانیا یک نکته گویمت بشنو رایگانیا
هجو کسی مکن که ز تو مِه بود بسن شاید ترا پدر بود و تو ندانیا !
من هنوز از دشنامهای بیشرمانه‌ی آنان دست نگاه داشتم ، هنوز از سوزنی و مختاری غزنوی و ایرج‌میرزا و دیگران سخنی نیاوردم.
کسی تا چه اندازه بی‌انصاف باشد که بگوید اینان «تندباران حقیقت بر ساحت دلهایشان می‌باریده»؟! آیا بهتر نیست که بگوییم : تندتگرگ بی‌آزرمی و بیعاری بوده که بر ساحت دلهای اینان باریده و اینست که اثر از شرم و آزرم بازنگزارده!
آری من انکار ندارم که نیکانی نیز درمیان شعرا بوده ولی اینان بسیار کم بوده‌اند. نیز انکار ندارم که شعر اگر بی‌تکلف درآید چه‌بسا که بر نثر برتری پیدا کند. ولی اینگونه شعرها بس اندک می‌باشد.
🌸
🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»
🔸 احمد کسروی
🔸 از چه راهی پیش باید رفت؟.. (یک از سه)
در شماره‌ی گذشته [ی مهنامه‌ی پیمان] در گفتار «امروز چه باید کرد؟..» نکوهشهایی از «حزبسازی» نوشتیم و اینک در همان زمینه بسخنان دیگری می‌پردازیم.
این کسانی که امروز در تهران و دیگر جاها بتکان آمده‌اند و جنب و جوشی از خود می‌نمایند و «حزبها» پدید می‌آورند بچند دسته می‌باشند که من از هر یکی جداگانه سخنانی می‌رانم.
یک دسته کسان نادرستیند که جز درپی پول‌اندوزی و سودجویی نیستند و گفتگو از توده و مشروطه و پدید آوردن «حزب» و مانند اینها را دستاویز برای پول‌اندوزی می‌شناسند. اینان یا از نهادِ خود پست و سودجو بوده‌اند و یا هایهوی مادّیگری که سالها در ایران رواج می‌داشت آنها را پستنهاد و پولدوست گردانیده. رویهم‌رفته اینان زندگی را جز خوردن و خوابیدن و خوش بودن نمی‌شناسند و آرزویی در دل جز پول‌اندوزی نمی‌دارند ، و بغیرت و شرم و مردانگی و آزادگی و مانند اینها ارج نگزارده «فیلسوفانه» اینها را «وهم» می‌شمارند. اینست اگر پایش افتاد از مزدوری برای بیگانگان و بدخواهی با کشور و توده خودداری ننمایند بلکه خود خواهان چنین کار و پیشه‌ای می‌باشند.
برخی از اینان از دوره‌های پیش بازمانده‌اند ، و هر یکی سرگذشت ننگ‌آلود دیگری می‌دارند. اگر مردم یا خودهاشان آن سرگذشتها را فراموش کرده‌اند ما فراموش نکرده‌ایم. بلکه از رازهای نهان آنان نیز آگاهیم و زود خواهد رسید آن روزی که همگان را از این رازها بیاگاهانیم.
یک دسته‌ی دیگر بازماندگان از آزادیخواهان (1) پیشینند و اینان چون در آن زمان بوده‌اند و در آن دسته‌بندیها که مجاهدان و دیمکراتها می‌نمودند پا درمیان داشته‌اند کوشش در راه کشور و نیکی بتوده را همین دانسته و راه دیگری را نشناخته‌اند. اگر راستی را خواهیم هوس نیز در کار است ، و از آمدن و رفتن و گفتن و شنیدن و برخاستن لذت می‌برند. رویهم‌رفته کسان کوتاه‌اندیشیند و بینشی در کارها نمی‌دارند. اگر دلهاشان بجویی نه از زمان آگاهند و نه سیاست می‌دانند. اگر زیانی بکشور نرسانند سودی هم نخواهند داشت.
دسته‌ی سوم کسان سست‌اندیشه‌ای که بکشور و توده اندک‌دلبستگی می‌دارند ، و این زمان که فرصت پیدا شده آرزومند کوششهایی در این راه می‌باشند. چیزی که هست تاب زیان کشیدن نمی‌دارند و از کارهای خود بازماندن نمی‌خواهند. یک جمله گویم : کشور و توده را دوست داشته زندگانی خود را بیشتر از آن دوست می‌دارند. اینان نیز می‌آیند و می‌روند ، این را می‌بینند و آن را می‌بینند و چنین می‌گویند : «باید کار کرد» ، ولی در همان هنگام به یک کوشش ارجداری نیز آماده نمی‌باشند.
دسته‌ی چهارم جوانانی که درس خوانده‌اند و بیرون آمده‌اند. اینان بیشترشان «نه همه‌شان» چنان بار آمده‌اند که بهیچ کاری نتوانند خورد. اینان از رنجهایی که در دبیرستانها برده‌اند جز این نتیجه نبرده‌اند که نیروهای ساده و خدادادیشان سست گردیده و بجای آن خودخواهی و جداسری بسیار چیره گردیده. اینان بیمایه‌اند ، ناآزموده‌اند ، ناآگاهند. ولی خود را مایه‌دار ، و آزموده ، و آگاه می‌شمارند. اینست بهیچ سخن گردن نمی‌گزارند. بهیچ کس پیروی نمی‌نمایند. بجای پیروی آرزوی پیشوایی می‌کنند. همیشه در اندیشه‌ی نویسندگی و نام‌آوری می‌باشند. اینان چون سخنی را از کسی شنیدند اگر نپسندیدند در برابرش ریشخند و بیفرهنگی می‌نمایند و اگر پسندیدند آن را گفتاری بنام خود می‌سازند. اینست حال ایشان و اگر درست نگرید جز زیان سودی بتوده و کشور خود نخواهند داشت. این نه گناه آنان ، گناه آن فرهیختی[تربیت] است که دیده‌اند. نتیجه‌ی آن دامیست که برایشان گسترده گردیده.
دسته‌ی پنجم کسان خونگرمی از جوانان و دیگران که راستی را خواهان پیشرفت توده و کشور می‌باشند و بکوششهایی در این راه آماده‌اند. اینان نیکند و در این هنگام که جهان برآشفته و هر توده‌ای درپی رستگاری خود می‌باشند اینان توانند دست بهم داده و دیگران را نیز همدست گردانیده کوششهایی برای رهایی ایران پیش برند. چیزی که هست اینان را نیز دو سنگی در پیش پاست : یکی آنکه جداسری و خودخواهی گریبانگیر اینان نیز گردیده. دیگری آنکه آگاهیهای دربایست را نمی‌دارند. این سنگها باید از پیش پا برداشته شود ، و چون این دو جلوگیر یا این دو آسیب در دسته‌های دیگر نیز هست ـ و چه نیکان و چه بدان در ناآگاهی از جهان و چگونگی جهان و در گرفتاری بخودخواهی و جداسری همراه یکدیگرند ـ از اینرو در اینجا بسخنانی درباره‌ی آنها می‌پردازیم و امیدمندیم نتیجه‌ای که می‌خواهیم خواهد داد.
پابرگیها :
1ـ اصل : آزادگان. چون نویسنده مشروطه‌خواهان را همیشه «آزادیخواهان» یاد کرده ، گمان اینست که اینجا لغزشی روی داده.
🌸
🔸 احمد کسروی
🔸 از چه راهی پیش باید رفت؟.. (یک از سه)
در شماره‌ی گذشته [ی مهنامه‌ی پیمان] در گفتار «امروز چه باید کرد؟..» نکوهشهایی از «حزبسازی» نوشتیم و اینک در همان زمینه بسخنان دیگری می‌پردازیم.
این کسانی که امروز در تهران و دیگر جاها بتکان آمده‌اند و جنب و جوشی از خود می‌نمایند و «حزبها» پدید می‌آورند بچند دسته می‌باشند که من از هر یکی جداگانه سخنانی می‌رانم.
یک دسته کسان نادرستیند که جز درپی پول‌اندوزی و سودجویی نیستند و گفتگو از توده و مشروطه و پدید آوردن «حزب» و مانند اینها را دستاویز برای پول‌اندوزی می‌شناسند. اینان یا از نهادِ خود پست و سودجو بوده‌اند و یا هایهوی مادّیگری که سالها در ایران رواج می‌داشت آنها را پستنهاد و پولدوست گردانیده. رویهم‌رفته اینان زندگی را جز خوردن و خوابیدن و خوش بودن نمی‌شناسند و آرزویی در دل جز پول‌اندوزی نمی‌دارند ، و بغیرت و شرم و مردانگی و آزادگی و مانند اینها ارج نگزارده «فیلسوفانه» اینها را «وهم» می‌شمارند. اینست اگر پایش افتاد از مزدوری برای بیگانگان و بدخواهی با کشور و توده خودداری ننمایند بلکه خود خواهان چنین کار و پیشه‌ای می‌باشند.
برخی از اینان از دوره‌های پیش بازمانده‌اند ، و هر یکی سرگذشت ننگ‌آلود دیگری می‌دارند. اگر مردم یا خودهاشان آن سرگذشتها را فراموش کرده‌اند ما فراموش نکرده‌ایم. بلکه از رازهای نهان آنان نیز آگاهیم و زود خواهد رسید آن روزی که همگان را از این رازها بیاگاهانیم.
یک دسته‌ی دیگر بازماندگان از آزادیخواهان (1) پیشینند و اینان چون در آن زمان بوده‌اند و در آن دسته‌بندیها که مجاهدان و دیمکراتها می‌نمودند پا درمیان داشته‌اند کوشش در راه کشور و نیکی بتوده را همین دانسته و راه دیگری را نشناخته‌اند. اگر راستی را خواهیم هوس نیز در کار است ، و از آمدن و رفتن و گفتن و شنیدن و برخاستن لذت می‌برند. رویهم‌رفته کسان کوتاه‌اندیشیند و بینشی در کارها نمی‌دارند. اگر دلهاشان بجویی نه از زمان آگاهند و نه سیاست می‌دانند. اگر زیانی بکشور نرسانند سودی هم نخواهند داشت.
دسته‌ی سوم کسان سست‌اندیشه‌ای که بکشور و توده اندک‌دلبستگی می‌دارند ، و این زمان که فرصت پیدا شده آرزومند کوششهایی در این راه می‌باشند. چیزی که هست تاب زیان کشیدن نمی‌دارند و از کارهای خود بازماندن نمی‌خواهند. یک جمله گویم : کشور و توده را دوست داشته زندگانی خود را بیشتر از آن دوست می‌دارند. اینان نیز می‌آیند و می‌روند ، این را می‌بینند و آن را می‌بینند و چنین می‌گویند : «باید کار کرد» ، ولی در همان هنگام به یک کوشش ارجداری نیز آماده نمی‌باشند.
دسته‌ی چهارم جوانانی که درس خوانده‌اند و بیرون آمده‌اند. اینان بیشترشان «نه همه‌شان» چنان بار آمده‌اند که بهیچ کاری نتوانند خورد. اینان از رنجهایی که در دبیرستانها برده‌اند جز این نتیجه نبرده‌اند که نیروهای ساده و خدادادیشان سست گردیده و بجای آن خودخواهی و جداسری بسیار چیره گردیده. اینان بیمایه‌اند ، ناآزموده‌اند ، ناآگاهند. ولی خود را مایه‌دار ، و آزموده ، و آگاه می‌شمارند. اینست بهیچ سخن گردن نمی‌گزارند. بهیچ کس پیروی نمی‌نمایند. بجای پیروی آرزوی پیشوایی می‌کنند. همیشه در اندیشه‌ی نویسندگی و نام‌آوری می‌باشند. اینان چون سخنی را از کسی شنیدند اگر نپسندیدند در برابرش ریشخند و بیفرهنگی می‌نمایند و اگر پسندیدند آن را گفتاری بنام خود می‌سازند. اینست حال ایشان و اگر درست نگرید جز زیان سودی بتوده و کشور خود نخواهند داشت. این نه گناه آنان ، گناه آن فرهیختی[تربیت] است که دیده‌اند. نتیجه‌ی آن دامیست که برایشان گسترده گردیده.
دسته‌ی پنجم کسان خونگرمی از جوانان و دیگران که راستی را خواهان پیشرفت توده و کشور می‌باشند و بکوششهایی در این راه آماده‌اند. اینان نیکند و در این هنگام که جهان برآشفته و هر توده‌ای درپی رستگاری خود می‌باشند اینان توانند دست بهم داده و دیگران را نیز همدست گردانیده کوششهایی برای رهایی ایران پیش برند. چیزی که هست اینان را نیز دو سنگی در پیش پاست : یکی آنکه جداسری و خودخواهی گریبانگیر اینان نیز گردیده. دیگری آنکه آگاهیهای دربایست را نمی‌دارند. این سنگها باید از پیش پا برداشته شود ، و چون این دو جلوگیر یا این دو آسیب در دسته‌های دیگر نیز هست ـ و چه نیکان و چه بدان در ناآگاهی از جهان و چگونگی جهان و در گرفتاری بخودخواهی و جداسری همراه یکدیگرند ـ از اینرو در اینجا بسخنانی درباره‌ی آنها می‌پردازیم و امیدمندیم نتیجه‌ای که می‌خواهیم خواهد داد.
پابرگیها :
1ـ اصل : آزادگان. چون نویسنده مشروطه‌خواهان را همیشه «آزادیخواهان» یاد کرده ، گمان اینست که اینجا لغزشی روی داده.
🌸