📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست چهارم ، (27 تا 32)
🖌 احمد کسروی
🔸 ٢٧ـ باید مغزها از این تیرگی بیرون آورده شود :
کار و پیشه و داد و ستد و بازرگانی پایه‌ی زندگانی توده‌ایست و ما اگر بخواهیم زندگیمان با آسایش و خوشی بگذرد باید بآنها ارج گزاریم و تا توانیم بسامان آوریم.
در این باره گرفتاری در دو چیز است : یکی آنکه معنی راست کار و پیشه دانسته نیست. دیگری اینکه همه از راهش بیرون رفته است. چیزی که غلط فهمیده شد غلط هم بکار بسته خواهد شد.
کار و پیشه و بازرگانی برای راه افتادن زندگانی توده‌ایست. گروهی که در یک جا می‌زیند باید هر یکی بکاری یا پیشه‌ای پردازد تا نیازمندیهای زندگی بسیجیده گردد. ولی در اندیشه‌ی مردم کار و پیشه جز برای پول درآوردن نیست. هر مردی بایایی که برای خود می‌شناسد آنست که پول دربیاورد و با خانواده‌ی خود آسوده زید ، کار و پیشه و داد و ستد و بازرگانی را هم راههایی برای پول درآوردن می‌شناسد.
کسی که می‌خواهد کاری یا پیشه‌ای برگزیند همه‌ی کوششش آنست که کاری پیدا کند که درآمدش باو بیشتر باشد و هیچگاه دربند اینکه سودی از آن کار بزندگانی توده‌ای برسد نیست و این هیچگاه از اندیشه‌ی او نخواهد گذشت.
در نتیجه‌ی همینست که شما می‌بینید در این توده کارهای بیهوده ، کارهایی که نیاز بآنها نیست ـ از فالگیری و دعانویسی و جادوگری و روضه‌خوانی و آخوندی و رمان‌نویسی و شاعری و بسیار مانند اینها ـ رواج بی‌اندازه گرفته و صدهزارها کسان از این راهها نان می‌خورند و از آنسو زمینهای پهناورِ بسیارْ خشک و ویران افتاده کسی بکشت و کار آنها نمی‌پردازد. می‌بینید صدهزارها کسان به نامهای گوناگون مفتخواری می‌کنند و ننگ از آن نمی‌دارند و با سرهای افراشته درمیان توده روز می‌گذرانند. این نمونه‌ی کوچکی از زیانهای دانسته نبودن معنی راست کار و پیشه می‌باشد.
از سوی دیگر کارهای باهوده‌ای که درمیانست ـ از کشاورزی و افزارسازی و بافندگی و ریسندگی و بازرگانی و مانند اینها ـ نابسامانیهای بسیاری در آنها رخ داده پستیها و بلندیهای ناسزایی پدید آمده. یک کارگر همه‌ی روز را می‌کوشد و تن و مغز می‌فرساید و باندازه‌ی روزی خود و خاندانش مزد نمی‌برد و یک مدیر کل در پشت میز نشسته چند برابر نیاز خود ماهانه می‌گیرد.
برخی از کارها چون گوهر[=اصل] خود را از دست داده بجای سود ، زیان از آن برمی‌خیزد. مثلاً بازرگانی که نامش می‌بریم برای آنست که خواربار یا کالاهایی که بسیجیده[تولید] می‌شود و باید بدست خاندانها برسد ، کسانی میانجی باشند که از بسیجندگان خریده بخانواده‌ها بفروشند و مایه‌ی آسانی کارها باشند. ولی امروز بازرگانی برای پول درآوردن و سرمایه اندوختن و «حاجی‌آقا» شدنست. و یک بازرگان حق خود می‌شمارد که کالا یا خواربار را که خریده با افزودن ببهای آن ببازرگان دیگری فروشد. حق خود می‌شمارد که کالا یا خواربار را در انبار نگه داشته بهایش را چند برابر بالا برد.
آمدیم بر سر چاره ، در این باره باید دو کار انجام گیرد : یکی آنکه معنی راست کار و پیشه و داد و ستد و بازرگانی بمردم فهمانیده شود. سرچشمه‌ی همه‌ی آلودگیها نفهمیدن و ندانستن است. گرداننده‌ی آدمی مغز اوست. باید مغزها از این تیرگیها بیرون آید. در این شش سال جنگ (1) ما دیدیم که بازرگانان و بازاریان در سایه‌ی نفهمیدن معنی اسکناس و اندازه‌ی ارزش زر و سیم (طلا و نقره) چه آشفتگیها در کار زندگانی این مردم پدید آوردند. (2) آمیغهای زندگانی که می‌گوییم بخش بزرگی از آن این چیزهاست.
کار دیگری آنست که در این زمینه قانونهایی گزارده گردد که چه کار و پیشه ، و چه داد و ستد و بازرگانی ، به سامان خود بازگردد و از مفتخواریها و از کارهای بیهوده و از پستیها و بلندیها جلو گرفته شود.
اینهاست چاره و چنانکه آگاهید ما در همین زمینه نیز کوششهایی کرده و گامهایی پیش رفته‌ایم.
پانوشتها :
1ـ جنگ دوم جهانی.
2ـ نویسنده در زمینه‌ی این نادانستنها و نفهمیدنها نخست در روزنامه‌ی پرچم گفتارها نوشت و سپس در پرچم نیمه‌ماهه آنها را دنبال کرد و سرانجام همه‌ی گفتنیها را در کتاب «کار و پیشه و پول» گرد آورد. این کتاب بزبان عادی نیز برگردانیده شده.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 ٢٧ـ باید مغزها از این تیرگی بیرون آورده شود :
کار و پیشه و داد و ستد و بازرگانی پایه‌ی زندگانی توده‌ایست و ما اگر بخواهیم زندگیمان با آسایش و خوشی بگذرد باید بآنها ارج گزاریم و تا توانیم بسامان آوریم.
در این باره گرفتاری در دو چیز است : یکی آنکه معنی راست کار و پیشه دانسته نیست. دیگری اینکه همه از راهش بیرون رفته است. چیزی که غلط فهمیده شد غلط هم بکار بسته خواهد شد.
کار و پیشه و بازرگانی برای راه افتادن زندگانی توده‌ایست. گروهی که در یک جا می‌زیند باید هر یکی بکاری یا پیشه‌ای پردازد تا نیازمندیهای زندگی بسیجیده گردد. ولی در اندیشه‌ی مردم کار و پیشه جز برای پول درآوردن نیست. هر مردی بایایی که برای خود می‌شناسد آنست که پول دربیاورد و با خانواده‌ی خود آسوده زید ، کار و پیشه و داد و ستد و بازرگانی را هم راههایی برای پول درآوردن می‌شناسد.
کسی که می‌خواهد کاری یا پیشه‌ای برگزیند همه‌ی کوششش آنست که کاری پیدا کند که درآمدش باو بیشتر باشد و هیچگاه دربند اینکه سودی از آن کار بزندگانی توده‌ای برسد نیست و این هیچگاه از اندیشه‌ی او نخواهد گذشت.
در نتیجه‌ی همینست که شما می‌بینید در این توده کارهای بیهوده ، کارهایی که نیاز بآنها نیست ـ از فالگیری و دعانویسی و جادوگری و روضه‌خوانی و آخوندی و رمان‌نویسی و شاعری و بسیار مانند اینها ـ رواج بی‌اندازه گرفته و صدهزارها کسان از این راهها نان می‌خورند و از آنسو زمینهای پهناورِ بسیارْ خشک و ویران افتاده کسی بکشت و کار آنها نمی‌پردازد. می‌بینید صدهزارها کسان به نامهای گوناگون مفتخواری می‌کنند و ننگ از آن نمی‌دارند و با سرهای افراشته درمیان توده روز می‌گذرانند. این نمونه‌ی کوچکی از زیانهای دانسته نبودن معنی راست کار و پیشه می‌باشد.
از سوی دیگر کارهای باهوده‌ای که درمیانست ـ از کشاورزی و افزارسازی و بافندگی و ریسندگی و بازرگانی و مانند اینها ـ نابسامانیهای بسیاری در آنها رخ داده پستیها و بلندیهای ناسزایی پدید آمده. یک کارگر همه‌ی روز را می‌کوشد و تن و مغز می‌فرساید و باندازه‌ی روزی خود و خاندانش مزد نمی‌برد و یک مدیر کل در پشت میز نشسته چند برابر نیاز خود ماهانه می‌گیرد.
برخی از کارها چون گوهر[=اصل] خود را از دست داده بجای سود ، زیان از آن برمی‌خیزد. مثلاً بازرگانی که نامش می‌بریم برای آنست که خواربار یا کالاهایی که بسیجیده[تولید] می‌شود و باید بدست خاندانها برسد ، کسانی میانجی باشند که از بسیجندگان خریده بخانواده‌ها بفروشند و مایه‌ی آسانی کارها باشند. ولی امروز بازرگانی برای پول درآوردن و سرمایه اندوختن و «حاجی‌آقا» شدنست. و یک بازرگان حق خود می‌شمارد که کالا یا خواربار را که خریده با افزودن ببهای آن ببازرگان دیگری فروشد. حق خود می‌شمارد که کالا یا خواربار را در انبار نگه داشته بهایش را چند برابر بالا برد.
آمدیم بر سر چاره ، در این باره باید دو کار انجام گیرد : یکی آنکه معنی راست کار و پیشه و داد و ستد و بازرگانی بمردم فهمانیده شود. سرچشمه‌ی همه‌ی آلودگیها نفهمیدن و ندانستن است. گرداننده‌ی آدمی مغز اوست. باید مغزها از این تیرگیها بیرون آید. در این شش سال جنگ (1) ما دیدیم که بازرگانان و بازاریان در سایه‌ی نفهمیدن معنی اسکناس و اندازه‌ی ارزش زر و سیم (طلا و نقره) چه آشفتگیها در کار زندگانی این مردم پدید آوردند. (2) آمیغهای زندگانی که می‌گوییم بخش بزرگی از آن این چیزهاست.
کار دیگری آنست که در این زمینه قانونهایی گزارده گردد که چه کار و پیشه ، و چه داد و ستد و بازرگانی ، به سامان خود بازگردد و از مفتخواریها و از کارهای بیهوده و از پستیها و بلندیها جلو گرفته شود.
اینهاست چاره و چنانکه آگاهید ما در همین زمینه نیز کوششهایی کرده و گامهایی پیش رفته‌ایم.
پانوشتها :
1ـ جنگ دوم جهانی.
2ـ نویسنده در زمینه‌ی این نادانستنها و نفهمیدنها نخست در روزنامه‌ی پرچم گفتارها نوشت و سپس در پرچم نیمه‌ماهه آنها را دنبال کرد و سرانجام همه‌ی گفتنیها را در کتاب «کار و پیشه و پول» گرد آورد. این کتاب بزبان عادی نیز برگردانیده شده.
🌸
📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)
🖌 احمد کسروی
🔸 دین و خداشناسی (تکه‌ی هفت از هفت)
5 ـ خدا را می‌دانیم که هست و نمی‌دانیم که چیست. بیهوده کسانی از در انکار می‌آیند و بیهوده کسانی باندیشه و جستجو برمی‌خیزند.
از گفته‌های خود نتیجه می‌گیریم : هرچه سخن درباره‌ی بنیاد آفرینش و چگونگی خدا گفته شده هم بی‌پایه و هم بیهوده است. کسانی که پا باین راه نهاده‌اند همه رسوا برگشته‌اند. گفته‌هایی که باطنیان سروده یا صوفیان بهم بافته و امروز در کتابها فراوانست سراپا مالیخولیاست.
آن کسانی که در آرزوی پیوستن بخدا بوده خداناشناسانی بیش نبوده‌اند وگرنه چنین گستاخی‌ای نمی‌کردند.
افسانه‌ی «ماهیت و وجود» و مالیخولیای «کشف و شهود» و پنداربافی «عقول عشره» سراپا هدر می‌باشد. زیانکار آن کسانی که عمر در این راهها تباه گردانند.
همه‌ی اینها را باید دور ریخت. هر توده‌ای که گرفتار این نادانیها گردید راه پیشرفت بروی آن بسته خواهد بود. باید همه را دور ریخت و سبکبار بود.
خدا روشنتر از آن است که در دانستن او نیازی باین یاوه‌کاریها باشد. شما اگر باغی را آراسته یابید یقین می‌کنید کسی آن را پدید آورده و هرگز نیازی به پنداربافی نخواهید داشت. درباره‌ی اینجهان نیز ما نه تنها ناگزیریم بآفریدگار آن خَستُوان[=معترف] باشیم ، از روی سامانی که در اینجهان پیداست ناگزیریم آفریدگار را دانا و فرزانه و توانا شناخته یقین نماییم که گیتی را بیهوده نیافریده.
نپندارید گفته‌های داروین انگلیسی را نخوانده‌ام و از گزارشهایی (تأویلها) که او برای سامان جهان نموده آگاهی ندارم. من آن گفته‌ها را همه می‌دانم ولی داروین را در این باره خطاکار می‌شناسم. همین یک پرسش مرا داروین پاسخ گوید : بچه که زاییده می‌شود روزی او از پیش از زاییده شدن در پستانهای مادر تهیه گردیده. آیا برای این چه گزارش داری؟! اگر گفته‌های تو راست باشد باید گفت هزارها و ملیونها بچه زاییده شده و از اینکه شیر در پستانهای مادرها نبوده از گرسنگی مرده‌اند. تا مادری ناگهان با شیر در پستان خود پیدا شده و نژاد او جهانگیر گردیده. ولی در جایی که بچه‌ها پیاپی می‌مرده‌اند بایستی هرگز کسی نماند و آن مادر شیر در پستان چگونه پیدا می‌شد؟! (1)
اینجهان کارخانه است ، کارخانه‌ی بس بزرگ و بیکرانی که همه چیز را با خود دارد ولی رشته‌ی کارها در دست خداست و همیشه باید دست خدا را در کارها نمایان دید.
آدمیان باید همیشه خدا را یاد کنند و چنانکه خواسته‌ی اوست زندگی بسر دهند. باید جهان را ازآنِ همه بدانند ، توانا و ناتوان دست بهم داده برادروار رفتار کنند. آز و کینه را دور بیندازند. ستمگر را که دشمن خداست دشمن داشته دست او را برتابند. از دروغگویی و دغلبازی که مایه‌ی رنج جهانیانست سخت پرهیز کنند و پشتیبانی از افتادگان و ستمدیدگان دریغ ندارند.
خداشناس باید نه دربند آسایش خود بلکه دربند آسایش همگان باشد. باید جان را ازآنِ خدا دانسته از باختن آن در راه خرسندی او خودداری ننماید.
اینهاست دین. جز اینها هرچه هست گمراهیست. پیغمبران که برخاسته‌اند همگی از نزد یک خدا بوده و همگی بر رستگاری مردمان و سبکباری ایشان کوشیده‌اند. امروز هم که سیل بیدینی از غرب برخاسته و روی بشرق آورده دینداران باید بکوشند و دین را باصل خود برگردانند تا بتوانند جلو آن سیل را بازگیرند. باید بکوشند همه‌ی کیشهای ناروا را که خود شاخه‌های بیدینی می‌باشند از شرق براندازند وگرنه به پیشرفت شرق امیدوار نمی‌توانند بود.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 دین و خداشناسی (تکه‌ی هفت از هفت)
5 ـ خدا را می‌دانیم که هست و نمی‌دانیم که چیست. بیهوده کسانی از در انکار می‌آیند و بیهوده کسانی باندیشه و جستجو برمی‌خیزند.
از گفته‌های خود نتیجه می‌گیریم : هرچه سخن درباره‌ی بنیاد آفرینش و چگونگی خدا گفته شده هم بی‌پایه و هم بیهوده است. کسانی که پا باین راه نهاده‌اند همه رسوا برگشته‌اند. گفته‌هایی که باطنیان سروده یا صوفیان بهم بافته و امروز در کتابها فراوانست سراپا مالیخولیاست.
آن کسانی که در آرزوی پیوستن بخدا بوده خداناشناسانی بیش نبوده‌اند وگرنه چنین گستاخی‌ای نمی‌کردند.
افسانه‌ی «ماهیت و وجود» و مالیخولیای «کشف و شهود» و پنداربافی «عقول عشره» سراپا هدر می‌باشد. زیانکار آن کسانی که عمر در این راهها تباه گردانند.
همه‌ی اینها را باید دور ریخت. هر توده‌ای که گرفتار این نادانیها گردید راه پیشرفت بروی آن بسته خواهد بود. باید همه را دور ریخت و سبکبار بود.
خدا روشنتر از آن است که در دانستن او نیازی باین یاوه‌کاریها باشد. شما اگر باغی را آراسته یابید یقین می‌کنید کسی آن را پدید آورده و هرگز نیازی به پنداربافی نخواهید داشت. درباره‌ی اینجهان نیز ما نه تنها ناگزیریم بآفریدگار آن خَستُوان[=معترف] باشیم ، از روی سامانی که در اینجهان پیداست ناگزیریم آفریدگار را دانا و فرزانه و توانا شناخته یقین نماییم که گیتی را بیهوده نیافریده.
نپندارید گفته‌های داروین انگلیسی را نخوانده‌ام و از گزارشهایی (تأویلها) که او برای سامان جهان نموده آگاهی ندارم. من آن گفته‌ها را همه می‌دانم ولی داروین را در این باره خطاکار می‌شناسم. همین یک پرسش مرا داروین پاسخ گوید : بچه که زاییده می‌شود روزی او از پیش از زاییده شدن در پستانهای مادر تهیه گردیده. آیا برای این چه گزارش داری؟! اگر گفته‌های تو راست باشد باید گفت هزارها و ملیونها بچه زاییده شده و از اینکه شیر در پستانهای مادرها نبوده از گرسنگی مرده‌اند. تا مادری ناگهان با شیر در پستان خود پیدا شده و نژاد او جهانگیر گردیده. ولی در جایی که بچه‌ها پیاپی می‌مرده‌اند بایستی هرگز کسی نماند و آن مادر شیر در پستان چگونه پیدا می‌شد؟! (1)
اینجهان کارخانه است ، کارخانه‌ی بس بزرگ و بیکرانی که همه چیز را با خود دارد ولی رشته‌ی کارها در دست خداست و همیشه باید دست خدا را در کارها نمایان دید.
آدمیان باید همیشه خدا را یاد کنند و چنانکه خواسته‌ی اوست زندگی بسر دهند. باید جهان را ازآنِ همه بدانند ، توانا و ناتوان دست بهم داده برادروار رفتار کنند. آز و کینه را دور بیندازند. ستمگر را که دشمن خداست دشمن داشته دست او را برتابند. از دروغگویی و دغلبازی که مایه‌ی رنج جهانیانست سخت پرهیز کنند و پشتیبانی از افتادگان و ستمدیدگان دریغ ندارند.
خداشناس باید نه دربند آسایش خود بلکه دربند آسایش همگان باشد. باید جان را ازآنِ خدا دانسته از باختن آن در راه خرسندی او خودداری ننماید.
اینهاست دین. جز اینها هرچه هست گمراهیست. پیغمبران که برخاسته‌اند همگی از نزد یک خدا بوده و همگی بر رستگاری مردمان و سبکباری ایشان کوشیده‌اند. امروز هم که سیل بیدینی از غرب برخاسته و روی بشرق آورده دینداران باید بکوشند و دین را باصل خود برگردانند تا بتوانند جلو آن سیل را بازگیرند. باید بکوشند همه‌ی کیشهای ناروا را که خود شاخه‌های بیدینی می‌باشند از شرق براندازند وگرنه به پیشرفت شرق امیدوار نمی‌توانند بود.
👇
پانوشت :
1ـ چون بگمان داروین و پیروان او هر ابزار زیستی که یک آدمی یا جانوری دارد نخست نبوده سپس ناگهان یکی دارای آن ابزار پدید آمده و اینست که تبار او پایدار گردیده و دیگران روی بنابودی نهاده‌اند همین گمانست که داروین «نبرد زندگانی و پایداری شایسته‌تر» نام نهاده و آن را قانونی از قانونهای پیشرفت آفرینش شناخته. مثلاً بگمان ایشان گوزن بیابان که پای باریک دارد و هر زمان که دشمنی باو رو نهاد تند دویده خود را رها می‌سازد ، داستان آن این بوده که نخست گوزنها هیچ کدام چنین پایی نداشته. ولی از آنجا که درمیان هر دسته‌ای گاهی چیز دیده‌نشده پدید می‌آید مثلاً گل که می‌کاری ناگهان می‌بینی میان آنها یک گل شگفت دیده نشده‌ای نیز رُست ، میانه‌ی گوزنان هم روزی یکی با پایهای باریک زاییده شد و چون بزرگ گردید و هر زمان که دشمنی از شیر یا گرگ یا شکارچی دنبالش می‌کرد تند دویده خود را رها می‌ساخت اینست که تبار او پایدار مانده دیگران کم‌کم از میان رفتند.
همچنین شیرها که چنگال دارند و همانا با اوست که زندگی بسر می‌برند بگمان داروین نخست شیرها چنگال‌دار نبودند ولی یکی که ناگهانی دارای چنگال زاییده شده تبار این یکی پایدار گردیده و تبارهای دیگران از میان رفته‌اند.
این پندارها اگر در ده جا درست باشد در بیست جا نادرست است. از جمله در مثل بچه‌ی نوزاد و پستان مادر که هیچ درست نیست.
این نکته را باید گفت پندارهای داروین اگرهم سراسر راست باشد نه اینکه ما را از خدا بی‌نیاز نمی‌سازد بلکه چون همه‌ی گفتگوی این مرد از آیین و سامان جهان می‌باشد از اینجا ما نیاز بیشتر ببودن آفریدگار خواهیم داشت و ناگزیریم او را دانا و توانا شناخته یقین کنیم که این دستگاه را از روی دانش آفریده و مقصودی از آن دارد. ولی این شگفت که امروز هزاران کسان در مصر و ایران و هند نام این پندارها را شنیده و خود را به بیدینی زده بی‌آنکه آگاهی درستی از آن داشته باشند. مثلاً مردی بمن رسیده می‌گوید :
ـ تعجب کردم که شما باز مذاکره‌ی دین می‌کنید.
+ چه جای تعجب است؟!
ـ مگر داروین ثابت نکرده که ادیان تماماً موهوم است؟!
+ کی داروین چنین کاری کرده؟!
ـ من که نخوانده‌ام از خیلیها شنیده‌ام. حضرتعالی که خوانده‌اید مگر اینطور نیست؟!
اینست نمونه‌ای از اندازه‌ی نادانی و گمراهی مردم. شاید در سال سوم پیمان دری را باز کرده گفته‌های داروین را از روی کتاب خود او با زبان ساده‌ای بنگاریم تا مردم بدانند که داروین چه می‌گوید و گفته‌های او تا چه اندازه راست است. (پیمان)
🌸
1ـ چون بگمان داروین و پیروان او هر ابزار زیستی که یک آدمی یا جانوری دارد نخست نبوده سپس ناگهان یکی دارای آن ابزار پدید آمده و اینست که تبار او پایدار گردیده و دیگران روی بنابودی نهاده‌اند همین گمانست که داروین «نبرد زندگانی و پایداری شایسته‌تر» نام نهاده و آن را قانونی از قانونهای پیشرفت آفرینش شناخته. مثلاً بگمان ایشان گوزن بیابان که پای باریک دارد و هر زمان که دشمنی باو رو نهاد تند دویده خود را رها می‌سازد ، داستان آن این بوده که نخست گوزنها هیچ کدام چنین پایی نداشته. ولی از آنجا که درمیان هر دسته‌ای گاهی چیز دیده‌نشده پدید می‌آید مثلاً گل که می‌کاری ناگهان می‌بینی میان آنها یک گل شگفت دیده نشده‌ای نیز رُست ، میانه‌ی گوزنان هم روزی یکی با پایهای باریک زاییده شد و چون بزرگ گردید و هر زمان که دشمنی از شیر یا گرگ یا شکارچی دنبالش می‌کرد تند دویده خود را رها می‌ساخت اینست که تبار او پایدار مانده دیگران کم‌کم از میان رفتند.
همچنین شیرها که چنگال دارند و همانا با اوست که زندگی بسر می‌برند بگمان داروین نخست شیرها چنگال‌دار نبودند ولی یکی که ناگهانی دارای چنگال زاییده شده تبار این یکی پایدار گردیده و تبارهای دیگران از میان رفته‌اند.
این پندارها اگر در ده جا درست باشد در بیست جا نادرست است. از جمله در مثل بچه‌ی نوزاد و پستان مادر که هیچ درست نیست.
این نکته را باید گفت پندارهای داروین اگرهم سراسر راست باشد نه اینکه ما را از خدا بی‌نیاز نمی‌سازد بلکه چون همه‌ی گفتگوی این مرد از آیین و سامان جهان می‌باشد از اینجا ما نیاز بیشتر ببودن آفریدگار خواهیم داشت و ناگزیریم او را دانا و توانا شناخته یقین کنیم که این دستگاه را از روی دانش آفریده و مقصودی از آن دارد. ولی این شگفت که امروز هزاران کسان در مصر و ایران و هند نام این پندارها را شنیده و خود را به بیدینی زده بی‌آنکه آگاهی درستی از آن داشته باشند. مثلاً مردی بمن رسیده می‌گوید :
ـ تعجب کردم که شما باز مذاکره‌ی دین می‌کنید.
+ چه جای تعجب است؟!
ـ مگر داروین ثابت نکرده که ادیان تماماً موهوم است؟!
+ کی داروین چنین کاری کرده؟!
ـ من که نخوانده‌ام از خیلیها شنیده‌ام. حضرتعالی که خوانده‌اید مگر اینطور نیست؟!
اینست نمونه‌ای از اندازه‌ی نادانی و گمراهی مردم. شاید در سال سوم پیمان دری را باز کرده گفته‌های داروین را از روی کتاب خود او با زبان ساده‌ای بنگاریم تا مردم بدانند که داروین چه می‌گوید و گفته‌های او تا چه اندازه راست است. (پیمان)
🌸
📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست چهارم ، (27 تا 32)
🖌 احمد کسروی
🔸 ٢٨ـ آیا شما گناهکار نیستید؟!..
سستی کار کشاورزی در ایران و ویران بودن بخش بزرگی از زمینهای ایران از هر باره مایه‌ی اندوه و شرمندگیست. سرزمینی که اگر از راهش آباد گردد به سیصدملیون مردم خواربار تواند داد ، پانزده‌ملیون در آن سختی می‌کشند.
در این کشور زمینهای باردهی همچون خوزستان و سیستان و دشت مغان و گیلان و مازندران هست که ما بایستی بدیگران گندم فروشیم. برای ما گندم از هندوستان می‌فرستند.
در جایی همچون خوزستان که بوته در آنجا درخت گردد و گندم تخمی بیست‌وپنج تخم و سی تخم بار دهد ، مردم بینوایند و بیشتر سالها دچار کمیابی و گرسنگی می‌باشند. از همان خوزستان رودهای بزرگی همچون کارون و دز و کرخه و جَراحی روانست و با اینحال بخش بیشتر زمینها خشک و ویرانه است.
در شوشتر که یک سال زندگی کرده‌ام خانه‌مان در کنار کارون (گَرگَر) می‌بود. گاهی که در ایوان نشستمی از پایین رود را دیدمی که آبهای بآن انبوهی بسوی دریا روانست ، و از بالا زمینهای پیرامون شهر را دیدمی که تا چشم کار می‌کند خشک و تیره است. این همیشه مایه‌ی اندوه من می‌بود.
تنها گندم و نان نیست. در این کشور صدیک مردم از میوه‌ها برخوردار نیستند. در تهران میوه خوراک اعیانست. در این کشور میوه‌های سردسیری و گرمسیری هر دو تواند بود و می‌بایست یکی از کانونهای فراوانی میوه بشمار آید. در سایه‌ی ناشایندگی ، ما دچار این حالیم.
در آن شوشتر که می‌بودیم روزی سفرنامه‌ی ابن‌بطوطه را می‌خواندم. دیدم از فراوانی میوه در آن شهر ستایشها نوشته. در شگفت شدم که ما در این شهر جز خیار چنبر و کُنار و هندوانه‌ی بی‌مزه و خرما میوه‌ای نمی‌شناسیم. پس آن فراوانی بکجا رفته؟!.. جای افسوسست که در شهری که آب از سه سویش فراگرفته جز یک یا دو باغ نیست. در درون شهر درختی نتوان دید.
آبها با آن انبوهی بدریا می‌رود و بیهوده می‌گردد ، زمینها با آن نیرومندی و باردهی خشک و تهی می‌ماند ، مردم بینوایی می‌کشند و گرسنگی می‌بینند. آیا اینها مایه‌ی شرمندگی نیست؟!.. آیا اینها نشان ناشایندگی نمی‌باشد؟!.. آیا شما در برابر خدا یا سپهر یا هر نامی که می‌گزارید گناهکار نیستید؟!..
می‌گویند : «چه کار کنیم؟.. ما هم که در روزنامه‌ها از اهمیت کشاورزی سخن می‌رانیم. ما هم که مردم را تشویق بزراعت میکنیم ...». می‌گویم : آن گفتارهایی که شما در روزنامه‌ها می‌نویسید مانند آنست که بیماران بنشینند و از بدی بیماری و از نیکی تندرستی سخن رانند و چنین خواهند که با همان سخنان بیماریها از میان رود و پیداست که نخواهد رفت. باید دید درد از کجاست و از همانجا بچاره کوشید.
سستی کار کشاورزی در ایران از یک شُوَند [=سبب] برنخاسته. شُوَندهای بسیار بهم پیوسته و این نتیجه را پدید آورده است.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 ٢٨ـ آیا شما گناهکار نیستید؟!..
سستی کار کشاورزی در ایران و ویران بودن بخش بزرگی از زمینهای ایران از هر باره مایه‌ی اندوه و شرمندگیست. سرزمینی که اگر از راهش آباد گردد به سیصدملیون مردم خواربار تواند داد ، پانزده‌ملیون در آن سختی می‌کشند.
در این کشور زمینهای باردهی همچون خوزستان و سیستان و دشت مغان و گیلان و مازندران هست که ما بایستی بدیگران گندم فروشیم. برای ما گندم از هندوستان می‌فرستند.
در جایی همچون خوزستان که بوته در آنجا درخت گردد و گندم تخمی بیست‌وپنج تخم و سی تخم بار دهد ، مردم بینوایند و بیشتر سالها دچار کمیابی و گرسنگی می‌باشند. از همان خوزستان رودهای بزرگی همچون کارون و دز و کرخه و جَراحی روانست و با اینحال بخش بیشتر زمینها خشک و ویرانه است.
در شوشتر که یک سال زندگی کرده‌ام خانه‌مان در کنار کارون (گَرگَر) می‌بود. گاهی که در ایوان نشستمی از پایین رود را دیدمی که آبهای بآن انبوهی بسوی دریا روانست ، و از بالا زمینهای پیرامون شهر را دیدمی که تا چشم کار می‌کند خشک و تیره است. این همیشه مایه‌ی اندوه من می‌بود.
تنها گندم و نان نیست. در این کشور صدیک مردم از میوه‌ها برخوردار نیستند. در تهران میوه خوراک اعیانست. در این کشور میوه‌های سردسیری و گرمسیری هر دو تواند بود و می‌بایست یکی از کانونهای فراوانی میوه بشمار آید. در سایه‌ی ناشایندگی ، ما دچار این حالیم.
در آن شوشتر که می‌بودیم روزی سفرنامه‌ی ابن‌بطوطه را می‌خواندم. دیدم از فراوانی میوه در آن شهر ستایشها نوشته. در شگفت شدم که ما در این شهر جز خیار چنبر و کُنار و هندوانه‌ی بی‌مزه و خرما میوه‌ای نمی‌شناسیم. پس آن فراوانی بکجا رفته؟!.. جای افسوسست که در شهری که آب از سه سویش فراگرفته جز یک یا دو باغ نیست. در درون شهر درختی نتوان دید.
آبها با آن انبوهی بدریا می‌رود و بیهوده می‌گردد ، زمینها با آن نیرومندی و باردهی خشک و تهی می‌ماند ، مردم بینوایی می‌کشند و گرسنگی می‌بینند. آیا اینها مایه‌ی شرمندگی نیست؟!.. آیا اینها نشان ناشایندگی نمی‌باشد؟!.. آیا شما در برابر خدا یا سپهر یا هر نامی که می‌گزارید گناهکار نیستید؟!..
می‌گویند : «چه کار کنیم؟.. ما هم که در روزنامه‌ها از اهمیت کشاورزی سخن می‌رانیم. ما هم که مردم را تشویق بزراعت میکنیم ...». می‌گویم : آن گفتارهایی که شما در روزنامه‌ها می‌نویسید مانند آنست که بیماران بنشینند و از بدی بیماری و از نیکی تندرستی سخن رانند و چنین خواهند که با همان سخنان بیماریها از میان رود و پیداست که نخواهد رفت. باید دید درد از کجاست و از همانجا بچاره کوشید.
سستی کار کشاورزی در ایران از یک شُوَند [=سبب] برنخاسته. شُوَندهای بسیار بهم پیوسته و این نتیجه را پدید آورده است.
🌸
📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)
🖌 احمد کسروی
🔸 سال سوم پیمان (تکه‌ی یک از یک)
... سخنانی بنام «فلسفه‌ی داروین» از غرب بشرق رسیده. کسانی بدستاویز آنها هیاهو برانگیخته مایه‌ی گمراهی مردم گردیده‌اند.
بویژه در مصر و میان توده‌ی عرب که شهرت آن سخنان بیشتر گردیده گمراهی مردم فزونتر می‌باشد. کار بجایی رسیده که دسته دسته کسان تنها از شنیدن نام داروین و سخنان او رشته‌ی دین را از هم گسیخته‌اند و چون گفتگویی کرده می‌شود بیدرنگ آن نام را بمیان می‌آورند و تو گویی دیگر پس از داروین همه‌ی رازهای جهان روشن گردیده و دروغ بودن دین و خداشناسی بیگفتگو شده!
روزنامه‌ها را بخوانید. نام داروین را چنین می‌برند که تو گویی یاد یک جهانگشای بیمانندی را می‌کنند!
من بر این نادانیها افسوس می‌خورم! بر این یکمشت درمانده‌ی بیچاره دلم می‌سوزد! گفته‌های داروین و پیروانش را بارها خوانده‌ام. اگر همه‌ی گفته‌های او راست باشد باز هیچ گونه زیانی بداستان دین و خداشناسی ندارد. چه رسد باینکه بسیاری از گفته‌های ایشان جز پندار پایه‌ی دیگری ندارد و سستی آنها را ما می‌دانیم.
در سال سوم پیمان بیاری خدا گفتگوهایی از این باره بمیان آورده روشن خواهیم کرد که کوششهای داروین راه دین را هرچه روشنتر گردانیده. ...
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 سال سوم پیمان (تکه‌ی یک از یک)
... سخنانی بنام «فلسفه‌ی داروین» از غرب بشرق رسیده. کسانی بدستاویز آنها هیاهو برانگیخته مایه‌ی گمراهی مردم گردیده‌اند.
بویژه در مصر و میان توده‌ی عرب که شهرت آن سخنان بیشتر گردیده گمراهی مردم فزونتر می‌باشد. کار بجایی رسیده که دسته دسته کسان تنها از شنیدن نام داروین و سخنان او رشته‌ی دین را از هم گسیخته‌اند و چون گفتگویی کرده می‌شود بیدرنگ آن نام را بمیان می‌آورند و تو گویی دیگر پس از داروین همه‌ی رازهای جهان روشن گردیده و دروغ بودن دین و خداشناسی بیگفتگو شده!
روزنامه‌ها را بخوانید. نام داروین را چنین می‌برند که تو گویی یاد یک جهانگشای بیمانندی را می‌کنند!
من بر این نادانیها افسوس می‌خورم! بر این یکمشت درمانده‌ی بیچاره دلم می‌سوزد! گفته‌های داروین و پیروانش را بارها خوانده‌ام. اگر همه‌ی گفته‌های او راست باشد باز هیچ گونه زیانی بداستان دین و خداشناسی ندارد. چه رسد باینکه بسیاری از گفته‌های ایشان جز پندار پایه‌ی دیگری ندارد و سستی آنها را ما می‌دانیم.
در سال سوم پیمان بیاری خدا گفتگوهایی از این باره بمیان آورده روشن خواهیم کرد که کوششهای داروین راه دین را هرچه روشنتر گردانیده. ...
🌸
سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان بخش1.pdf
175.2 KB
📘 سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان
🔹 شایندگی از چیست؟
🔹 بخش یکم : پیشرفت و پسرفت یک مردمی به چه عواملی بستگی دارد؟
🖌 نویساد (هیئت تحریریه)
1ـ سرنوشت کشور بستگیِ بسیار به این مبحث دارد
2ـ دیدگاه دانشوران ایرانی
3ـ کارآیی ، هم‌افزایی
4ـ سرمایه‌های یک کشور
👈 فهرست بخشها
💐🌸🌹
🔹 شایندگی از چیست؟
🔹 بخش یکم : پیشرفت و پسرفت یک مردمی به چه عواملی بستگی دارد؟
🖌 نویساد (هیئت تحریریه)
1ـ سرنوشت کشور بستگیِ بسیار به این مبحث دارد
2ـ دیدگاه دانشوران ایرانی
3ـ کارآیی ، هم‌افزایی
4ـ سرمایه‌های یک کشور
👈 فهرست بخشها
💐🌸🌹
📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست چهارم ، (27 تا 32)
🖌 احمد کسروی
🔸 ٢٩ـ باید بهمه‌ی دردها باهم چاره شود :
در این کوششها یکی از نکته‌ها که بما روشن گردیده آنست که چنانکه دردها و گرفتاریها بهم پیوسته است و یکی از دیگری آب می‌خورد ، چاره‌ی آنها نیز هر یکی بسته بآن دیگرهاست که ما اگر بهمه‌ی آنها یکجا چاره نکنیم نتیجه‌ای از کوششهای خود نخواهیم برداشت. این نکته بسیار ارجدار است و همین داستان سستی کشاورزی و چاره‌ای که برای آن باید اندیشیده شود بهترین دلیل می‌باشد.
چنانکه گفتم سستی کشاورزی از چند شُوَند است و اینک فهرست‌وار آنها را می‌شمارم :
1) در این کشور روستایی یا کشاورز خوار است. ارجی باو گزارده نمی‌شود. در دیده‌ی مردم فلان روضه‌خوان و بهمان رمان‌نویس صد ارج دارد که کشاورز یکی ندارد. در این کشور ، رویهم‌رفته ، کارها هرچه سختتر و سودمندتر ارجش کمتر است.
2) درهای مفتخواری بروی همه باز است. هر کسی تواند با اندک تلاشی راه روزی بی‌رنج یا کم‌رنجی برای خود پیدا کند و ناچار نیست که به رنجهای کشاورزی تن دهد.
3) قانون مالکیت غلطست. روستایی می‌کوشد و رنجها می‌کشد و بخش بزرگی از بهره‌اش را دیگری می‌برد. خود او و فرزندانش لخت و گرسنه می‌مانند.
4) ایمنی نیست و با اندک آشفتگی ، شاهسون و کرد و لر و بویراحمدی و عرب ، براهزنی و دزدی و تاراجگری توانند برخاست و دارایی کشاورز را تاراج توانند کرد.
5) دولت دادگر نیست. یک گروهبان ژاندارم و یک مأمور دارایی سختیهای گوناگون بروستاییان روا می‌دارند.
6) در دیه‌ها به بسیاری از نیازمندیهای زندگانی دسترس نیست. پزشک نیست ، داروخانه نیست ، دادگاه نیست ، دبستان نیست ، بلکه گرمابه هم نیست ، از اینجاست که یک روستایی همانکه چند بار بشهر آمد و چشمش باز شد زندگانی در دیه برایش دشوار می‌گردد و بسیاری از ایشان دیه را گزارده بشهر می‌آیند و در اینجا بکارهای بیهوده می‌پردازند.
7) کشاورز از معنی زندگی آگاه نیست. چشم باز کرده و این زندگانی پست را دیده و بآن خو گرفته که ببالاتر از آن اندیشه‌اش نمی‌رسد و آرزوی اینکه حال و کارش بهتر از این باشد در دل او نیست. بسیاری از آنان گرفتار بدآموزیهای کیشهایند و ما می‌بینیم همانکه سالی کارش بهتر بود و پولی بدستش رسید ، آن را برداشته آهنگ زیارت می‌کند. آنچه هیچگاه باندیشه‌اش نمی‌رسد افزودن بزمین یا بافزارهای کار و بهتر گردانیدن کشت خود می‌باشد.
اینها شُوَندهاییست که دست بهم داده و سستی کشاورزی و بدی آن را پدید آورده و ما اگر بخواهیم جنبشی بآن دهیم باید بهمه‌ی اینها چاره کنیم. باید آمیغهای زندگانی را در مغزها جا داده کشاورزان و رنجکشان را ارجمند گردانیم. جلو مفتخواری را بگیریم ، قانون بیدادگرانه‌ی مالکیت را بهم زنیم ، ایمنی و دادگری را در کشور پایدار سازیم ، دیه‌ها را برویه‌ی شهرهای کوچک درآوریم. در هر یکی پزشک گماریم و دادگاه و دبستان و داروخانه و تلفن و برق برپا گردانیم ، روستاییان را از تیره‌مغزی و گمراهی بیرون آوریم. باید بهمه‌ی اینها بکوشیم تا بتوانیم نتیجه برداریم.
گذشته از اینها کشاورزی در اروپا بسیار پیش رفته و رویه‌ی دانش بخود گرفته. ماشینهای گوناگون برای شخم کردن و تخم پاشیدن و درویدن و کوفتن و مانند اینها ساخته شده. ما باید از همه‌ی آنها بهره جوییم. باید دانشکده‌های کشاورزی بفراوانی در همه جای کشور برپا گردد.
از این گفتار دو چیز را نیک توان فهمید : یکی آنکه نیکیها که ما می‌خواهیم تنها با آرزو یا گفتگو یا هایهوی نتواند بود. دیگر اینکه نیکیها همه باید در یکبار و یکجا آغاز گردد.
زمینه‌ی همه‌ی آنها دانسته شدن آمیغهای زندگانی و روشن شدن اندیشه‌هاست که چون این زمینه آماده گردید باید بهمه‌ی آنها در یکبار و یکجا آغاز کرد و این همان راه است که ما پیش گرفته‌ایم.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 ٢٩ـ باید بهمه‌ی دردها باهم چاره شود :
در این کوششها یکی از نکته‌ها که بما روشن گردیده آنست که چنانکه دردها و گرفتاریها بهم پیوسته است و یکی از دیگری آب می‌خورد ، چاره‌ی آنها نیز هر یکی بسته بآن دیگرهاست که ما اگر بهمه‌ی آنها یکجا چاره نکنیم نتیجه‌ای از کوششهای خود نخواهیم برداشت. این نکته بسیار ارجدار است و همین داستان سستی کشاورزی و چاره‌ای که برای آن باید اندیشیده شود بهترین دلیل می‌باشد.
چنانکه گفتم سستی کشاورزی از چند شُوَند است و اینک فهرست‌وار آنها را می‌شمارم :
1) در این کشور روستایی یا کشاورز خوار است. ارجی باو گزارده نمی‌شود. در دیده‌ی مردم فلان روضه‌خوان و بهمان رمان‌نویس صد ارج دارد که کشاورز یکی ندارد. در این کشور ، رویهم‌رفته ، کارها هرچه سختتر و سودمندتر ارجش کمتر است.
2) درهای مفتخواری بروی همه باز است. هر کسی تواند با اندک تلاشی راه روزی بی‌رنج یا کم‌رنجی برای خود پیدا کند و ناچار نیست که به رنجهای کشاورزی تن دهد.
3) قانون مالکیت غلطست. روستایی می‌کوشد و رنجها می‌کشد و بخش بزرگی از بهره‌اش را دیگری می‌برد. خود او و فرزندانش لخت و گرسنه می‌مانند.
4) ایمنی نیست و با اندک آشفتگی ، شاهسون و کرد و لر و بویراحمدی و عرب ، براهزنی و دزدی و تاراجگری توانند برخاست و دارایی کشاورز را تاراج توانند کرد.
5) دولت دادگر نیست. یک گروهبان ژاندارم و یک مأمور دارایی سختیهای گوناگون بروستاییان روا می‌دارند.
6) در دیه‌ها به بسیاری از نیازمندیهای زندگانی دسترس نیست. پزشک نیست ، داروخانه نیست ، دادگاه نیست ، دبستان نیست ، بلکه گرمابه هم نیست ، از اینجاست که یک روستایی همانکه چند بار بشهر آمد و چشمش باز شد زندگانی در دیه برایش دشوار می‌گردد و بسیاری از ایشان دیه را گزارده بشهر می‌آیند و در اینجا بکارهای بیهوده می‌پردازند.
7) کشاورز از معنی زندگی آگاه نیست. چشم باز کرده و این زندگانی پست را دیده و بآن خو گرفته که ببالاتر از آن اندیشه‌اش نمی‌رسد و آرزوی اینکه حال و کارش بهتر از این باشد در دل او نیست. بسیاری از آنان گرفتار بدآموزیهای کیشهایند و ما می‌بینیم همانکه سالی کارش بهتر بود و پولی بدستش رسید ، آن را برداشته آهنگ زیارت می‌کند. آنچه هیچگاه باندیشه‌اش نمی‌رسد افزودن بزمین یا بافزارهای کار و بهتر گردانیدن کشت خود می‌باشد.
اینها شُوَندهاییست که دست بهم داده و سستی کشاورزی و بدی آن را پدید آورده و ما اگر بخواهیم جنبشی بآن دهیم باید بهمه‌ی اینها چاره کنیم. باید آمیغهای زندگانی را در مغزها جا داده کشاورزان و رنجکشان را ارجمند گردانیم. جلو مفتخواری را بگیریم ، قانون بیدادگرانه‌ی مالکیت را بهم زنیم ، ایمنی و دادگری را در کشور پایدار سازیم ، دیه‌ها را برویه‌ی شهرهای کوچک درآوریم. در هر یکی پزشک گماریم و دادگاه و دبستان و داروخانه و تلفن و برق برپا گردانیم ، روستاییان را از تیره‌مغزی و گمراهی بیرون آوریم. باید بهمه‌ی اینها بکوشیم تا بتوانیم نتیجه برداریم.
گذشته از اینها کشاورزی در اروپا بسیار پیش رفته و رویه‌ی دانش بخود گرفته. ماشینهای گوناگون برای شخم کردن و تخم پاشیدن و درویدن و کوفتن و مانند اینها ساخته شده. ما باید از همه‌ی آنها بهره جوییم. باید دانشکده‌های کشاورزی بفراوانی در همه جای کشور برپا گردد.
از این گفتار دو چیز را نیک توان فهمید : یکی آنکه نیکیها که ما می‌خواهیم تنها با آرزو یا گفتگو یا هایهوی نتواند بود. دیگر اینکه نیکیها همه باید در یکبار و یکجا آغاز گردد.
زمینه‌ی همه‌ی آنها دانسته شدن آمیغهای زندگانی و روشن شدن اندیشه‌هاست که چون این زمینه آماده گردید باید بهمه‌ی آنها در یکبار و یکجا آغاز کرد و این همان راه است که ما پیش گرفته‌ایم.
🌸
📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)
🖌 احمد کسروی
🔸 حکمت و فلسفه‌ی اصطلاحی (تکه‌ی یک از یک)
(پانوشت 1)
پیمان : برای آنکه همه‌ی خوانندگان مقصود را دریابند ما با زبان ساده‌تری آن را بازمی‌نماییم. می‌گوید خود فلاسفه گفته‌اند که پایه‌ی همه‌ی برهانها دریافت و فهم آدمی می‌باشد. پس در جایی که این فهم و دریافت بخودی خود هست دیگر چه نیازی به برهان خواهد بود؟! مثلاً شما که گرسنه هستید این گرسنگی را بخودی خود درمی‌یابید. ولی اگر برهان‌بازی کنید بدینسان : «من باید یا گرسنه باشم یا سیر. زیرا اجتماع نقیضین و ارتفاع نقیضین محال است ولی سیر نیستم زیرا درمی‌یابم که سیر نیستم. پس گرسنه هستم». آیا این کار بیهوده و بیخردانه نخواهد بود؟!
درباره‌ی خداشناسی هم هر کس آن را درمی‌یابد. زیرا این نشدنیست که جهانی بدین شگفتی بی‌آفریدگار باشد. ولی فلاسفه این دریافت را گزارده به یک رشته برهانهایی برمی‌خیزند که برگشت همه‌ی آنها نیز بدریافت آدمی است. این کار درست بدان می‌ماند که کسی در خانه را گزارده با نردبان از راه پشت‌بام بخانه درآید. چه‌بسا هم که نردبان پوسیده باشد و از هم دررود و آن کس بزمین افتاده راه دوزخ را پیش گیرد. چنانکه بیشتر فیلسوفان اینچنین بوده‌اند که نردبان زیر پایشان از هم دررفته و یکسره[=مستقیم] راه دوزخ را پیش گرفته‌اند.
حق والاترین چیز است و حقشناسی بهترین کردار می‌باشد. این دانشمند حکمت را خوانده و حقشناسانه دست بسوی ما دراز می‌دارد و از باز کردن عیب آن خودداری نمی‌نماید. خدا مزدت دهاد ای مرد نیک. آن نادانانی که نام حکمت را شنیده و ناشناخته دل باخته‌اند بخوانند و عبرت ببرند. بخوانند و از خرده‌هایی که بر پیمان می‌گیرند شرمنده شوند. بخوانند و بدانند که خدا چون کاری را خواست پاکدلان را بیاری برمی‌انگیزد.
در دو ماه پیش مردی نزد ما آمدوشد داشت. شبی گفتگو از حکمت بمیان آمد و یاد نگارشهای پیمان کرده شد. آن مرد ناگهان پرخاش آغاز کرده چنین گفت : شما اگر حکمت را هم نپسندید و ریشه‌اش را براندازید دیگر ما چه در دست خواهیم داشت؟! ما دانستیم بیچاره نام حکمت را از زبانها با آب و تاب شنیده و در دل خود آن را چیز بسیار سترگ و ارجمندی پنداشته. دیگر چه داند که از سراپای آن جز فرسودگی مغزها نتیجه‌ای بدست نیاید. ولی او همچنان سخن خود را دنباله می‌داد و چندان پافشاری در این باره داشت که چندین شب آدینه را آمده و هر شبی همان گفتگو را بمیان می‌آورد و هرچه پاسخ از حکمت‌خواندگان و دیگران می‌شنید رام نمی‌شد و ما ناگزیر شدیم پاسخ او را با خاموشی برگزاریم.
اینگونه کسان فراوانند که نام حکمت یا عرفان را شنیده‌اند و می‌پندارند راستی‌را چیزهای پرارج و سودمندی مقصود است چه دانند که جز یک رشته پندارهای بیخردانه نمی‌باشد.
این خود بهترین شیوه است که کسانی که خودشان بحکمت یا به عرفان پرداخته‌اند و تباهی و پوچی آنها را بهتر می‌شناسند از گواهی بازنایستند و در این هنگام که پیمان بهموار کردن راه دین و خداشناسی می‌کوشد همدستی و یاوری دریغ نسازند بدینسان که آقای حجت کرده. درباره‌ی حکمت و عرفان ما را گفتارهای دیگری است که بجای خود چاپ خواهیم نمود.
پانوشت :
1ـ پس از چاپ گفتار دین و خداشناسی در پیمان یکی از خوانندگان بنام حجت همدانی این گفتار را می‌فرستد که پیمان چاپش می‌کند. چون گفتار او دراز و پیچیده است به شرحی که پیمان در آن باره نوشته و با همه‌ی کوتاهی خواست نویسنده را به نیکی رسانیده بسنده میکنیم. گفتار درست (کامل) او در بخش دوم کتاب آمده.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 حکمت و فلسفه‌ی اصطلاحی (تکه‌ی یک از یک)
(پانوشت 1)
پیمان : برای آنکه همه‌ی خوانندگان مقصود را دریابند ما با زبان ساده‌تری آن را بازمی‌نماییم. می‌گوید خود فلاسفه گفته‌اند که پایه‌ی همه‌ی برهانها دریافت و فهم آدمی می‌باشد. پس در جایی که این فهم و دریافت بخودی خود هست دیگر چه نیازی به برهان خواهد بود؟! مثلاً شما که گرسنه هستید این گرسنگی را بخودی خود درمی‌یابید. ولی اگر برهان‌بازی کنید بدینسان : «من باید یا گرسنه باشم یا سیر. زیرا اجتماع نقیضین و ارتفاع نقیضین محال است ولی سیر نیستم زیرا درمی‌یابم که سیر نیستم. پس گرسنه هستم». آیا این کار بیهوده و بیخردانه نخواهد بود؟!
درباره‌ی خداشناسی هم هر کس آن را درمی‌یابد. زیرا این نشدنیست که جهانی بدین شگفتی بی‌آفریدگار باشد. ولی فلاسفه این دریافت را گزارده به یک رشته برهانهایی برمی‌خیزند که برگشت همه‌ی آنها نیز بدریافت آدمی است. این کار درست بدان می‌ماند که کسی در خانه را گزارده با نردبان از راه پشت‌بام بخانه درآید. چه‌بسا هم که نردبان پوسیده باشد و از هم دررود و آن کس بزمین افتاده راه دوزخ را پیش گیرد. چنانکه بیشتر فیلسوفان اینچنین بوده‌اند که نردبان زیر پایشان از هم دررفته و یکسره[=مستقیم] راه دوزخ را پیش گرفته‌اند.
حق والاترین چیز است و حقشناسی بهترین کردار می‌باشد. این دانشمند حکمت را خوانده و حقشناسانه دست بسوی ما دراز می‌دارد و از باز کردن عیب آن خودداری نمی‌نماید. خدا مزدت دهاد ای مرد نیک. آن نادانانی که نام حکمت را شنیده و ناشناخته دل باخته‌اند بخوانند و عبرت ببرند. بخوانند و از خرده‌هایی که بر پیمان می‌گیرند شرمنده شوند. بخوانند و بدانند که خدا چون کاری را خواست پاکدلان را بیاری برمی‌انگیزد.
در دو ماه پیش مردی نزد ما آمدوشد داشت. شبی گفتگو از حکمت بمیان آمد و یاد نگارشهای پیمان کرده شد. آن مرد ناگهان پرخاش آغاز کرده چنین گفت : شما اگر حکمت را هم نپسندید و ریشه‌اش را براندازید دیگر ما چه در دست خواهیم داشت؟! ما دانستیم بیچاره نام حکمت را از زبانها با آب و تاب شنیده و در دل خود آن را چیز بسیار سترگ و ارجمندی پنداشته. دیگر چه داند که از سراپای آن جز فرسودگی مغزها نتیجه‌ای بدست نیاید. ولی او همچنان سخن خود را دنباله می‌داد و چندان پافشاری در این باره داشت که چندین شب آدینه را آمده و هر شبی همان گفتگو را بمیان می‌آورد و هرچه پاسخ از حکمت‌خواندگان و دیگران می‌شنید رام نمی‌شد و ما ناگزیر شدیم پاسخ او را با خاموشی برگزاریم.
اینگونه کسان فراوانند که نام حکمت یا عرفان را شنیده‌اند و می‌پندارند راستی‌را چیزهای پرارج و سودمندی مقصود است چه دانند که جز یک رشته پندارهای بیخردانه نمی‌باشد.
این خود بهترین شیوه است که کسانی که خودشان بحکمت یا به عرفان پرداخته‌اند و تباهی و پوچی آنها را بهتر می‌شناسند از گواهی بازنایستند و در این هنگام که پیمان بهموار کردن راه دین و خداشناسی می‌کوشد همدستی و یاوری دریغ نسازند بدینسان که آقای حجت کرده. درباره‌ی حکمت و عرفان ما را گفتارهای دیگری است که بجای خود چاپ خواهیم نمود.
پانوشت :
1ـ پس از چاپ گفتار دین و خداشناسی در پیمان یکی از خوانندگان بنام حجت همدانی این گفتار را می‌فرستد که پیمان چاپش می‌کند. چون گفتار او دراز و پیچیده است به شرحی که پیمان در آن باره نوشته و با همه‌ی کوتاهی خواست نویسنده را به نیکی رسانیده بسنده میکنیم. گفتار درست (کامل) او در بخش دوم کتاب آمده.
🌸
📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست چهارم ، (27 تا 32)
🖌 احمد کسروی
🔸 ٣٠ـ باید بیش از همه با بیماریهای درونی نبرد کرد :
درباره‌ی بیماریها گرفتاری دو چیز است : یکی فزونی بیماران و کمی پزشک و داروخانه ، دیگری بی‌پروایی مردم بتندرستی و جلوگیرهایی که از راه نافهمی و گمراهی درمیانست.
در این کشور در سراسر دیه‌ها (بلکه در برخی از شهرهای کوچک نیز) پزشک نیست ، داروخانه نیست. بیمارستان جز در تهران و دو سه شهر دیگری پیدا نمی‌شود. بسیاری از بیماریها ـ از مالاریا و تراخم و کچلی و مانند اینها ـ در ایران ریشه دوانیده.
از اینسو هنوز انبوه مردم بدعا و جادو و تب‌بندی و نذر و مانند اینها باور می‌دارند. بگمان ایشان معنی خداشناسی آنست که چون بیمار شدند دست بدامن دعا یازند. رفتن بنزد پزشک را نشانه‌ی سستی «ایمان» می‌شمارند. دستورهایی که درباره‌ی تندرستی داده می‌شود پروا نمی‌کنند. بمیکرب باوری نمی‌دارند. بپاکیزگی ارج نمی‌گزارند ، اگر گزارند تنها درباره‌ی خودشانست. آبهای تیره‌ی حوض را کشیده به آب‌انبار همسایه سَر می‌دهند. زبیل‌های خانه را بیرون آورده در کوچه می‌ریزند. زیانی را که از این کارها تواند بود نمی‌فهمند.
سه سال پیش هنگامی که در تهران تیفوئید و تیفوس فزونی یافته بود و از اداره‌ی بهداری دستور داده می‌شد که هر کسی خود را پاکیزه نگه دارد و از شپش پاک باشد ، من دو بار در اتوبوس دیدم که همانکه این گفتگو بمیان آمد کسانی آواز برداشتند : «ای بابا ، مگر ما بخدا ایمان نداریم؟!.. شپش چه کاره است؟!.. کارها در دست خداست».
بسیاری از پزشکان خودشان همین حال را می‌دارند و چنین می‌پندارند که اگر بدعا و کارگر بودن آن در بهبودی باور نکنند بیدین خواهند بود. بسیاری از ایشان به بیماران دعا نیز نوشته می‌دهند.
شاید شنیده‌اید که پزشکی در آذربایجان ، چون آنژکسیون[آمپول] می‌زند سوزن را با آب حوض می‌شوید ، چرا که «الکل نجس است و آب حوض کر و پاک می‌باشد».
این فزونی بیماریها و کمی تندرستی نتیجه‌ی چند چیز است که باید همه‌ی آنها بدیده گرفته شود و بهمه‌ی آنها چاره شود. لیکن باید پیش از همه آمیغها دانسته شود و مغزها از این تیرگی بیرون آید.
درباره‌ی تندرستی و بیماری یک گرفتاری دیگر که در همه‌ی جهانست و در ایران نیز هست آنست که بسیاری از پزشکان پزشکی را کاری یا پیشه‌ای برای بهره‌مندیهای خود می‌شمارند و بیش از همه درپی پول‌اندوزی هستند. دواسازی و دوافروشی نیز بازرگانی شده که جز برای سودجویی نیست.
اینها بسیار زیانمند است. پزشکی که درپی پول‌اندوزیست ، باو دلگرم نتوان بود. در همین تهران هستند پزشکانی که چون درپی پول‌توزیند داروهای بیهوده به بیماران می‌خورانند. بیماری که دو روزه بهبود تواند یافت ده روز می‌آورند و می‌برند. خدا می‌داند که سالانه چه اندازه کسانی قربانی این سودجوییها می‌گردند.
داروسازان و دوافروشان دغلکاریها بیشتر دارند. داروهای دروغی ساختن و رواج دادن ، از یک دارو ستایشهای بیجا نوشتن ، داروهای کهن را بجای نو فروختن از دغلکاریهای شناخته شده‌ی آنهاست.
یک گام برجسته‌ی بزرگی در راه نیکی جهان آن خواهد بود که پزشکی و داروسازی از این حال بیرون آید. در آیین ما باید هیچ کاری یا پیشه‌ای را راه پول‌اندوزی نشناخت و جز بنام «انجام بایای توده‌ای خود» بآنها نپرداخت. بویژه پزشکی که کاری ارجمند است و در زندگانی توده‌ای جایگاه والاتر می‌دارد و بسیار ناسزاست که راه پول‌اندوزی شناخته شود. درباره‌ی داروسازی ما برآنیم که باید دولتها آن را بزیر نگهبانی گیرند و اختیاری ببازرگانان یا پزشکان سودجو ندهند.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 ٣٠ـ باید بیش از همه با بیماریهای درونی نبرد کرد :
درباره‌ی بیماریها گرفتاری دو چیز است : یکی فزونی بیماران و کمی پزشک و داروخانه ، دیگری بی‌پروایی مردم بتندرستی و جلوگیرهایی که از راه نافهمی و گمراهی درمیانست.
در این کشور در سراسر دیه‌ها (بلکه در برخی از شهرهای کوچک نیز) پزشک نیست ، داروخانه نیست. بیمارستان جز در تهران و دو سه شهر دیگری پیدا نمی‌شود. بسیاری از بیماریها ـ از مالاریا و تراخم و کچلی و مانند اینها ـ در ایران ریشه دوانیده.
از اینسو هنوز انبوه مردم بدعا و جادو و تب‌بندی و نذر و مانند اینها باور می‌دارند. بگمان ایشان معنی خداشناسی آنست که چون بیمار شدند دست بدامن دعا یازند. رفتن بنزد پزشک را نشانه‌ی سستی «ایمان» می‌شمارند. دستورهایی که درباره‌ی تندرستی داده می‌شود پروا نمی‌کنند. بمیکرب باوری نمی‌دارند. بپاکیزگی ارج نمی‌گزارند ، اگر گزارند تنها درباره‌ی خودشانست. آبهای تیره‌ی حوض را کشیده به آب‌انبار همسایه سَر می‌دهند. زبیل‌های خانه را بیرون آورده در کوچه می‌ریزند. زیانی را که از این کارها تواند بود نمی‌فهمند.
سه سال پیش هنگامی که در تهران تیفوئید و تیفوس فزونی یافته بود و از اداره‌ی بهداری دستور داده می‌شد که هر کسی خود را پاکیزه نگه دارد و از شپش پاک باشد ، من دو بار در اتوبوس دیدم که همانکه این گفتگو بمیان آمد کسانی آواز برداشتند : «ای بابا ، مگر ما بخدا ایمان نداریم؟!.. شپش چه کاره است؟!.. کارها در دست خداست».
بسیاری از پزشکان خودشان همین حال را می‌دارند و چنین می‌پندارند که اگر بدعا و کارگر بودن آن در بهبودی باور نکنند بیدین خواهند بود. بسیاری از ایشان به بیماران دعا نیز نوشته می‌دهند.
شاید شنیده‌اید که پزشکی در آذربایجان ، چون آنژکسیون[آمپول] می‌زند سوزن را با آب حوض می‌شوید ، چرا که «الکل نجس است و آب حوض کر و پاک می‌باشد».
این فزونی بیماریها و کمی تندرستی نتیجه‌ی چند چیز است که باید همه‌ی آنها بدیده گرفته شود و بهمه‌ی آنها چاره شود. لیکن باید پیش از همه آمیغها دانسته شود و مغزها از این تیرگی بیرون آید.
درباره‌ی تندرستی و بیماری یک گرفتاری دیگر که در همه‌ی جهانست و در ایران نیز هست آنست که بسیاری از پزشکان پزشکی را کاری یا پیشه‌ای برای بهره‌مندیهای خود می‌شمارند و بیش از همه درپی پول‌اندوزی هستند. دواسازی و دوافروشی نیز بازرگانی شده که جز برای سودجویی نیست.
اینها بسیار زیانمند است. پزشکی که درپی پول‌اندوزیست ، باو دلگرم نتوان بود. در همین تهران هستند پزشکانی که چون درپی پول‌توزیند داروهای بیهوده به بیماران می‌خورانند. بیماری که دو روزه بهبود تواند یافت ده روز می‌آورند و می‌برند. خدا می‌داند که سالانه چه اندازه کسانی قربانی این سودجوییها می‌گردند.
داروسازان و دوافروشان دغلکاریها بیشتر دارند. داروهای دروغی ساختن و رواج دادن ، از یک دارو ستایشهای بیجا نوشتن ، داروهای کهن را بجای نو فروختن از دغلکاریهای شناخته شده‌ی آنهاست.
یک گام برجسته‌ی بزرگی در راه نیکی جهان آن خواهد بود که پزشکی و داروسازی از این حال بیرون آید. در آیین ما باید هیچ کاری یا پیشه‌ای را راه پول‌اندوزی نشناخت و جز بنام «انجام بایای توده‌ای خود» بآنها نپرداخت. بویژه پزشکی که کاری ارجمند است و در زندگانی توده‌ای جایگاه والاتر می‌دارد و بسیار ناسزاست که راه پول‌اندوزی شناخته شود. درباره‌ی داروسازی ما برآنیم که باید دولتها آن را بزیر نگهبانی گیرند و اختیاری ببازرگانان یا پزشکان سودجو ندهند.
🌸
📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)
🖌 احمد کسروی
🔸 در پیرامون فلسفه‌ی یونانی (تکه‌ی یک از پنج)
کسانی می‌گویند : جهت اینکه شما فلسفه را نکوهش می‌کنید چیست؟.. اگر علت بیهودگی آن می‌باشد علوم بیهوده فراوانست. چرا باصول نمی‌پردازید؟! چرا از صرف و نحو بآن دور و درازی نکوهش نمی‌کنید؟! آیا چه فرق میانه‌ی فلسفه و کلام می‌باشد؟! چرا از این یکی بد نمی‌نویسید؟!.
اصول را کنون ده پانزده سال درس می‌خوانند و در حالتی که آن را مقدمه‌ی فقه می‌شمارند چه بسیار کسانی که عمر خود را با آن سر نموده دیگر مجالی بخواندن اصل فقه پیدا نمی‌کنند. اگرهم پیدا کنند این به تجربه رسیده که اصولی فقیه نمی‌تواند بود.
قرنها در اسلام کسی نام اصول را نمی‌شنید و چنین علمی وجود نداشت سپس که پیدا شد چند قاعده‌ای بیش نبود که کسانی در مقدمه‌ی فقه درس می‌گفتند. تا زمانِ مؤلفِ معالم نیز اصول ، علم جداگانه بشمار نمی‌رفته و از این کتاب پیداست که اندازه‌ی توسعه‌ی آن چه بوده. ولی اکنون ده برابر بلکه صد برابر معالم را بچیزی نمی‌شمرند و گذشته از چندین کتاب بزرگی که درس می‌خوانند سالها باید در پای درس خارج بنشینند تا بجایی برسند. این شگفتتر که رویِش این علم روزافزون است تو گویی درخت برومندی از یک خاک پربرکتی سر برآورده اینست که سال بسال بر کلفتی تنه و انبوهی شاخه‌ها می‌افزاید. کسانی که سی سال پیش درس اصول خوانده‌اند اگر امروز بحوزه‌های درس این علم گذری کنند چه‌بسا که خود را بیگانه یابند و سخنانی که نشنیده بودند بگوششان بربخورد. آن چیزهایی را که اصول یاد می‌دهد دریافتهاییست که در نهاد هر کسی نهاده شده. توده‌ی مردم بی‌آنکه نام «استصحاب» یا «اصل برائت» را بشناسند در رفتار و کردار خود همواره آنها را بکار می‌بندند.
کسیکه برادرش به شیراز رفته و در آنجا نشیمن گرفته تا خود او آگاهی ندهد از آنجا حرکت کرده و یا خدانکرده خبر مرگش نرسد همیشه او را زنده و در شیراز خواهد دانست و کاغذ برای او به شیراز خواهد فرستاد و هرگز بگمان اینکه شاید مرده و یا از آنجا بیرون آمده اثری بار نخواهد کرد و این همانست که در اصول «استصحاب» می‌خوانند. دو تن روستایی که بنزد کدخدا بیایند و یکی دعوای طلب کند و آن دیگری انکار نماید کدخدا از مدعی دلیل خواهد خواست و چون او دلیل نیاورد گوش بدعوا نداده آن کس را آزاد و رها خواهد ساخت و این همانست که در اصول «اصل برائت» نام می‌دهند.
موضوع اینکه «آیا مقدمه‌ی واجب ، واجب است یا نه» که اصولیان کشاکش دارند و چندین ماه آن را موضوع درس می‌سازند توده‌ی مردم آن را بخوبی می‌شناسند و کشاکش هم ندارند. شما اگر بنایی را مزدور گیرید که پشت‌بامها را گل‌اندود کند بنا می‌داند که باید کاهگل درست کند و هیچگاه برای این کار مزد جداگانه خواستار نمی‌گردد (مگر او هم اصول خوانده و سرشت ساده‌ی خود را از دست هِشته باشد). همین حال را دارد داستان «اجتماع امر و نهی» و دیگر مانندهای آن.
این حال اصول است که شما هواداری از آن نموده فلسفه را نکوهش می‌نمایید. آیا کدام یکی از این دو علم بیهوده‌تر می‌باشد؟..
این گفتاریست که کسانی از هواداران فلسفه با دارنده‌ی پیمان رانده‌اند. می‌گوییم : نکوهشهای ما از فلسفه هرگز بنام هواداری از اصول نبوده. ما گواهی می‌‌دهیم آنچه را که شما درباره‌ی اصول میگویید راست است و ما آن را (با حالی که امروز دارد) جز تباه کردن عمر و فرسودن مغز نمی‌شماریم. چیزی که هست ما در پیمان نمی‌خواهیم از علوم بیهوده گفتگو بداریم. اینکه از فلسفه دنبال میکنیم بجهت ارتباطیست که میانه‌ی آن و دین و خداشناسی می‌باشد و ما می‌بینیم رخنه‌ی بزرگی را در بنیاد دین پدید می‌آورد. و چون همیشه آرزومندیم سخنی که می‌رانیم خوانندگان آن را درست دریابند و بدفهمی‌هایی درمیانه نباشد از این جهت می‌خواهیم بار دیگر موضوع فلسفه را دنبال نموده مقصود خود را در این زمینه درست روشن گردانیم.
ما همیشه می‌کوشیم اندیشه‌های پراکنده از دلهای ایرانیان سترده گردد و این نتیجه‌ایست که از آنهمه کوششهای خود چشم داریم ، پس نباید کاری کنیم که گفته‌های خودمان مایه‌ی پراکنده‌اندیشی گردد ، از آن جهت ناگزیریم در این زمینه سخن را هرچه بازتر برانیم و موضوع را هرچه روشنتر سازیم.
نخست باید دانست «فلسفه» یا «فیلسوف» بمعنیهای گوناگون بکار می‌رود. هر دو کلمه یونانیست و یونانیان کسی را فیلسوف می‌نامیدند که جهان را با چشم بیناتری بیند و در هر چیزی دربند راستین آن باشد. از جمله سقراط از اینگونه فیلسوفان بوده. ما را نیز نکوهشی بر اینگونه فلسفه یا فیلسوفان نیست و همواره آرزومندیم از این دانایان در جهان فراوان باشد.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 در پیرامون فلسفه‌ی یونانی (تکه‌ی یک از پنج)
کسانی می‌گویند : جهت اینکه شما فلسفه را نکوهش می‌کنید چیست؟.. اگر علت بیهودگی آن می‌باشد علوم بیهوده فراوانست. چرا باصول نمی‌پردازید؟! چرا از صرف و نحو بآن دور و درازی نکوهش نمی‌کنید؟! آیا چه فرق میانه‌ی فلسفه و کلام می‌باشد؟! چرا از این یکی بد نمی‌نویسید؟!.
اصول را کنون ده پانزده سال درس می‌خوانند و در حالتی که آن را مقدمه‌ی فقه می‌شمارند چه بسیار کسانی که عمر خود را با آن سر نموده دیگر مجالی بخواندن اصل فقه پیدا نمی‌کنند. اگرهم پیدا کنند این به تجربه رسیده که اصولی فقیه نمی‌تواند بود.
قرنها در اسلام کسی نام اصول را نمی‌شنید و چنین علمی وجود نداشت سپس که پیدا شد چند قاعده‌ای بیش نبود که کسانی در مقدمه‌ی فقه درس می‌گفتند. تا زمانِ مؤلفِ معالم نیز اصول ، علم جداگانه بشمار نمی‌رفته و از این کتاب پیداست که اندازه‌ی توسعه‌ی آن چه بوده. ولی اکنون ده برابر بلکه صد برابر معالم را بچیزی نمی‌شمرند و گذشته از چندین کتاب بزرگی که درس می‌خوانند سالها باید در پای درس خارج بنشینند تا بجایی برسند. این شگفتتر که رویِش این علم روزافزون است تو گویی درخت برومندی از یک خاک پربرکتی سر برآورده اینست که سال بسال بر کلفتی تنه و انبوهی شاخه‌ها می‌افزاید. کسانی که سی سال پیش درس اصول خوانده‌اند اگر امروز بحوزه‌های درس این علم گذری کنند چه‌بسا که خود را بیگانه یابند و سخنانی که نشنیده بودند بگوششان بربخورد. آن چیزهایی را که اصول یاد می‌دهد دریافتهاییست که در نهاد هر کسی نهاده شده. توده‌ی مردم بی‌آنکه نام «استصحاب» یا «اصل برائت» را بشناسند در رفتار و کردار خود همواره آنها را بکار می‌بندند.
کسیکه برادرش به شیراز رفته و در آنجا نشیمن گرفته تا خود او آگاهی ندهد از آنجا حرکت کرده و یا خدانکرده خبر مرگش نرسد همیشه او را زنده و در شیراز خواهد دانست و کاغذ برای او به شیراز خواهد فرستاد و هرگز بگمان اینکه شاید مرده و یا از آنجا بیرون آمده اثری بار نخواهد کرد و این همانست که در اصول «استصحاب» می‌خوانند. دو تن روستایی که بنزد کدخدا بیایند و یکی دعوای طلب کند و آن دیگری انکار نماید کدخدا از مدعی دلیل خواهد خواست و چون او دلیل نیاورد گوش بدعوا نداده آن کس را آزاد و رها خواهد ساخت و این همانست که در اصول «اصل برائت» نام می‌دهند.
موضوع اینکه «آیا مقدمه‌ی واجب ، واجب است یا نه» که اصولیان کشاکش دارند و چندین ماه آن را موضوع درس می‌سازند توده‌ی مردم آن را بخوبی می‌شناسند و کشاکش هم ندارند. شما اگر بنایی را مزدور گیرید که پشت‌بامها را گل‌اندود کند بنا می‌داند که باید کاهگل درست کند و هیچگاه برای این کار مزد جداگانه خواستار نمی‌گردد (مگر او هم اصول خوانده و سرشت ساده‌ی خود را از دست هِشته باشد). همین حال را دارد داستان «اجتماع امر و نهی» و دیگر مانندهای آن.
این حال اصول است که شما هواداری از آن نموده فلسفه را نکوهش می‌نمایید. آیا کدام یکی از این دو علم بیهوده‌تر می‌باشد؟..
این گفتاریست که کسانی از هواداران فلسفه با دارنده‌ی پیمان رانده‌اند. می‌گوییم : نکوهشهای ما از فلسفه هرگز بنام هواداری از اصول نبوده. ما گواهی می‌‌دهیم آنچه را که شما درباره‌ی اصول میگویید راست است و ما آن را (با حالی که امروز دارد) جز تباه کردن عمر و فرسودن مغز نمی‌شماریم. چیزی که هست ما در پیمان نمی‌خواهیم از علوم بیهوده گفتگو بداریم. اینکه از فلسفه دنبال میکنیم بجهت ارتباطیست که میانه‌ی آن و دین و خداشناسی می‌باشد و ما می‌بینیم رخنه‌ی بزرگی را در بنیاد دین پدید می‌آورد. و چون همیشه آرزومندیم سخنی که می‌رانیم خوانندگان آن را درست دریابند و بدفهمی‌هایی درمیانه نباشد از این جهت می‌خواهیم بار دیگر موضوع فلسفه را دنبال نموده مقصود خود را در این زمینه درست روشن گردانیم.
ما همیشه می‌کوشیم اندیشه‌های پراکنده از دلهای ایرانیان سترده گردد و این نتیجه‌ایست که از آنهمه کوششهای خود چشم داریم ، پس نباید کاری کنیم که گفته‌های خودمان مایه‌ی پراکنده‌اندیشی گردد ، از آن جهت ناگزیریم در این زمینه سخن را هرچه بازتر برانیم و موضوع را هرچه روشنتر سازیم.
نخست باید دانست «فلسفه» یا «فیلسوف» بمعنیهای گوناگون بکار می‌رود. هر دو کلمه یونانیست و یونانیان کسی را فیلسوف می‌نامیدند که جهان را با چشم بیناتری بیند و در هر چیزی دربند راستین آن باشد. از جمله سقراط از اینگونه فیلسوفان بوده. ما را نیز نکوهشی بر اینگونه فلسفه یا فیلسوفان نیست و همواره آرزومندیم از این دانایان در جهان فراوان باشد.
👇
چیزی که هست فلسفه در نزد یونانیان در معنی نخستین خود نایستاده کم‌کم کار بجایی رسید که هر که یک اندیشه‌ی نوین پدید می‌آورْد و یا سخن شگفتی بر زبان می‌راند او را نیز فیلسوف می‌نامیدند اگرچه اندیشه و سخن او فریبی بیش نبوده و جز پراکندگی اندیشه‌ها سودی نمی‌بخشیده. (1)
اینک دلیلی یاد نماییم : در همان زمان که سقراط را فیلسوف نامیده‌اند «زِینُون» نامی نیز این عنوان را پیدا کرده و او کسیست که آنچه را که ما با چشم دیده و یا با گوش می‌شنویم انکار کرده و دلیلهای فریبکارانه برای آن یاد می‌نموده. مثلاً کسی که از این سر میدان حرکت کرده بآن سر می‌رود و ما با چشم می‌بینیم که جای خود را تغییر داد و آواز او را از آن سر میدان با گوش می‌شنویم و اگر با دست جستجو کنیم می‌بینیم که جای نخستین تهی شده و او را در جایگاه دومین می‌یابیم آقای زِینُون همه‌ی این دریافتهای آشکار را کنار نهاده با زور فریبکاری نشان می‌دهد که حرکتی روی نداده و آن کس در همان جای پیشین هست که هست. چنین می‌گوید : مسافتی که میان آن سر میدان و این سر آن می‌باشد ما می‌توانیم آن را دو بخش کنیم. نیز هر یک بخشی را از این دو می‌توانیم دوباره بخش کنیم و بدینسان پیاپی پیش برویم. پس این مسافت بخشهای بیشمار دارد و آن کس که حرکت کرده بایستی آنهمه بخشها را بپیماید. در حالی که برای پیمودن بخشهای بیشمار مدت بیشمار می‌باید ، پس اینست که آن کس حرکت نکرده.
آیا چنین سخنی را جز فریبکاری و دست انداختن نام دیگری می‌توان داد؟! اگر ما از دریافتهای آشکار خود چشم بپوشیم و بدیدن و شنیدن و مانند اینها اثری بار نکنیم کار زندگانی بکجا خواهد انجامید؟!
پانوشت :
1ـ امروز در ایران هم هر سخنی که معنای روشنی نداشت و شنوندگان نفهمیدند آن را فلسفه می‌خوانند. (پیمان)
🌸
اینک دلیلی یاد نماییم : در همان زمان که سقراط را فیلسوف نامیده‌اند «زِینُون» نامی نیز این عنوان را پیدا کرده و او کسیست که آنچه را که ما با چشم دیده و یا با گوش می‌شنویم انکار کرده و دلیلهای فریبکارانه برای آن یاد می‌نموده. مثلاً کسی که از این سر میدان حرکت کرده بآن سر می‌رود و ما با چشم می‌بینیم که جای خود را تغییر داد و آواز او را از آن سر میدان با گوش می‌شنویم و اگر با دست جستجو کنیم می‌بینیم که جای نخستین تهی شده و او را در جایگاه دومین می‌یابیم آقای زِینُون همه‌ی این دریافتهای آشکار را کنار نهاده با زور فریبکاری نشان می‌دهد که حرکتی روی نداده و آن کس در همان جای پیشین هست که هست. چنین می‌گوید : مسافتی که میان آن سر میدان و این سر آن می‌باشد ما می‌توانیم آن را دو بخش کنیم. نیز هر یک بخشی را از این دو می‌توانیم دوباره بخش کنیم و بدینسان پیاپی پیش برویم. پس این مسافت بخشهای بیشمار دارد و آن کس که حرکت کرده بایستی آنهمه بخشها را بپیماید. در حالی که برای پیمودن بخشهای بیشمار مدت بیشمار می‌باید ، پس اینست که آن کس حرکت نکرده.
آیا چنین سخنی را جز فریبکاری و دست انداختن نام دیگری می‌توان داد؟! اگر ما از دریافتهای آشکار خود چشم بپوشیم و بدیدن و شنیدن و مانند اینها اثری بار نکنیم کار زندگانی بکجا خواهد انجامید؟!
پانوشت :
1ـ امروز در ایران هم هر سخنی که معنای روشنی نداشت و شنوندگان نفهمیدند آن را فلسفه می‌خوانند. (پیمان)
🌸
📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست چهارم ، (27 تا 32)
🖌 احمد کسروی
🔸 ٣١ـ ما براه کار پا گزارده‌ایم :
تا اینجا سخن از آلودگیها راندیم. ده آلودگی شمرده بودم از چاره‌ی هر یکی جداگانه سخن راندم. کسانی خواهند گفت : «راه کار چیست؟.. از کجا باید آغاز گردد؟..». من پاسخ این پرسش را درمیان سخنان خود دادم. چند بار تکرارکردم که سرچشمه‌ی همه‌ی آلودگیها ، گمراهیها و نادانیهاست ، تیرگی مغزهاست. راه کار نیز همینست که ما بروشن گردانیدن آمیغها پردازیم و مغزها را از تیرگی بیرون آوریم.
این نکته در ایران نادانسته مانده که گرداننده و راه‌برنده‌ی آدمی دانسته‌ها و فهمیده‌های اوست. این چیزیست که روانشناسی هم خواهد پذیرفت. امروز شما از راه دور برخاسته باینجا آمده‌اید. چه چیز شما را آورده است؟.. چیزی که شما را از جایتان برانگیزانیده و روهاتان باین سو گردانیده و پاهاتان بتکان آورده تا باینجا رسانیده چه بوده؟.. جز اندیشه‌هایی بوده که در مغز داشته‌اید؟.. جز این بوده که می‌دانستید در اینجا نشستی برپا خواهد شد و این نشست را سودمند می‌دانستید و همین چیزها شما را باینجا رسانیده؟!.. چنین انگاریم که این اندیشه‌ها در شما نبوده آیا باز توانستیدی آمد؟!..
آری این نکته نادانسته مانده است. بارها دیده‌ام کسی می‌آید و چنین می‌گوید : «اینها که شما می‌نویسید همه سخنست ، کار باید کرد». بلکه این بهانه‌ای در دست دشمنان ما بوده که ریشخند کنند و نیشهایی زنند. فلان مرد خیره‌رو می‌آید و چنین می‌گوید : «شما در این چند سال چه کرده‌اید؟!.. شما همه‌اش حرف می‌زنید. ببینید لنین و استالین چه کردند؟!..».
اینها نمی‌دانند که هر جنبشی آغازش سخنست. اسلام که آن تکان را بجهان داد آغازش جز سخن نمی‌بود. همان کمونیستی که کشور بزرگ روس را زیر و رو گردانیده ، سالهای دراز جز سخن نمی‌بوده.
روزی به یکی گفتم : ما شما را «مستشار» خود گردانیدیم. بما راه نمایید ، بگویید چه کنیم؟.. چه کنیم که کار باشد و سخن نباشد؟.. از پاسخ درماند. گفتم : پس با این درماندگیست که آمده بما خرده می‌گیرید و ریشخند می‌کنید؟!.. گفت : «من خودم هم نمی‌دانم چه کار باید کرد». گفتم : اگر تو نمی‌دانی ما می‌دانیم و از روی فهم و بینش راهی را پیش گرفته‌ایم.
تو نمی‌دانی. ولی ما می‌دانیم که همه‌ی جنبشهای جهان از سخن پدید آمده. سخنانی رانده شده ، آمیغهایی روشن گردیده ، آهنگهایی (عزمهایی) در دلها پدید آمده ، راه کوشش شناخته شده ، یک دسته‌ی هم‌اندیشه و هم‌آهنگ دست بهم داده به پیشرفت پرداخته‌اند. اینست راه کار و جز این نیست.
شما چنین انگارید که امروز در ایران هزار تن از مردان برجسته ، از وزیران ، از پیشوایان احزاب ، از روزنامه‌نویسان ، از دانشمندان ، از ملایان ، از سوی توده برای چاره بآلودگیها برگزیده شوند و آنان نشستها برپا گردانند. آیا خواهند توانست کاری بانجام رسانند؟..
بیگمان نخواهند توانست. زیرا در بیشتر آنان آهنگی نیست و از ته دل چیزی نمی‌خواهند. آنگاه راه روشنی در پیش نمی‌دارند ، نه آلودگیها را می‌شناسند و نه چاره‌ی آنها را. اگر بخواهند با گفتگو راه را روشن گردانند این گفتگو آنها را از هم خواهد پراکند.
ولی چون از پیش سخنانی بمیان آید و آمیغهایی روشن گردد و راه کوشش گشاده شود ، بگفتگویی نیاز نخواهد بود و باهَمادی که از این راه پدید می‌آید همانکه بکار آغاز کرد ، بی‌هیچ درنگی پیش خواهد رفت.
اینها را که می‌گویم خواستم دو چیز است : یکی آنکه در چاره‌جویی بآلودگیها ، راه کار روشن گردانیدن آمیغها و تکان دادن باندیشه‌هاست. کوشش باید از اینجا آغاز یابد. دیگری اینکه ما بآن راه پا گزارده‌ایم و گامهایی نیز پیش رفته‌ایم.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 ٣١ـ ما براه کار پا گزارده‌ایم :
تا اینجا سخن از آلودگیها راندیم. ده آلودگی شمرده بودم از چاره‌ی هر یکی جداگانه سخن راندم. کسانی خواهند گفت : «راه کار چیست؟.. از کجا باید آغاز گردد؟..». من پاسخ این پرسش را درمیان سخنان خود دادم. چند بار تکرارکردم که سرچشمه‌ی همه‌ی آلودگیها ، گمراهیها و نادانیهاست ، تیرگی مغزهاست. راه کار نیز همینست که ما بروشن گردانیدن آمیغها پردازیم و مغزها را از تیرگی بیرون آوریم.
این نکته در ایران نادانسته مانده که گرداننده و راه‌برنده‌ی آدمی دانسته‌ها و فهمیده‌های اوست. این چیزیست که روانشناسی هم خواهد پذیرفت. امروز شما از راه دور برخاسته باینجا آمده‌اید. چه چیز شما را آورده است؟.. چیزی که شما را از جایتان برانگیزانیده و روهاتان باین سو گردانیده و پاهاتان بتکان آورده تا باینجا رسانیده چه بوده؟.. جز اندیشه‌هایی بوده که در مغز داشته‌اید؟.. جز این بوده که می‌دانستید در اینجا نشستی برپا خواهد شد و این نشست را سودمند می‌دانستید و همین چیزها شما را باینجا رسانیده؟!.. چنین انگاریم که این اندیشه‌ها در شما نبوده آیا باز توانستیدی آمد؟!..
آری این نکته نادانسته مانده است. بارها دیده‌ام کسی می‌آید و چنین می‌گوید : «اینها که شما می‌نویسید همه سخنست ، کار باید کرد». بلکه این بهانه‌ای در دست دشمنان ما بوده که ریشخند کنند و نیشهایی زنند. فلان مرد خیره‌رو می‌آید و چنین می‌گوید : «شما در این چند سال چه کرده‌اید؟!.. شما همه‌اش حرف می‌زنید. ببینید لنین و استالین چه کردند؟!..».
اینها نمی‌دانند که هر جنبشی آغازش سخنست. اسلام که آن تکان را بجهان داد آغازش جز سخن نمی‌بود. همان کمونیستی که کشور بزرگ روس را زیر و رو گردانیده ، سالهای دراز جز سخن نمی‌بوده.
روزی به یکی گفتم : ما شما را «مستشار» خود گردانیدیم. بما راه نمایید ، بگویید چه کنیم؟.. چه کنیم که کار باشد و سخن نباشد؟.. از پاسخ درماند. گفتم : پس با این درماندگیست که آمده بما خرده می‌گیرید و ریشخند می‌کنید؟!.. گفت : «من خودم هم نمی‌دانم چه کار باید کرد». گفتم : اگر تو نمی‌دانی ما می‌دانیم و از روی فهم و بینش راهی را پیش گرفته‌ایم.
تو نمی‌دانی. ولی ما می‌دانیم که همه‌ی جنبشهای جهان از سخن پدید آمده. سخنانی رانده شده ، آمیغهایی روشن گردیده ، آهنگهایی (عزمهایی) در دلها پدید آمده ، راه کوشش شناخته شده ، یک دسته‌ی هم‌اندیشه و هم‌آهنگ دست بهم داده به پیشرفت پرداخته‌اند. اینست راه کار و جز این نیست.
شما چنین انگارید که امروز در ایران هزار تن از مردان برجسته ، از وزیران ، از پیشوایان احزاب ، از روزنامه‌نویسان ، از دانشمندان ، از ملایان ، از سوی توده برای چاره بآلودگیها برگزیده شوند و آنان نشستها برپا گردانند. آیا خواهند توانست کاری بانجام رسانند؟..
بیگمان نخواهند توانست. زیرا در بیشتر آنان آهنگی نیست و از ته دل چیزی نمی‌خواهند. آنگاه راه روشنی در پیش نمی‌دارند ، نه آلودگیها را می‌شناسند و نه چاره‌ی آنها را. اگر بخواهند با گفتگو راه را روشن گردانند این گفتگو آنها را از هم خواهد پراکند.
ولی چون از پیش سخنانی بمیان آید و آمیغهایی روشن گردد و راه کوشش گشاده شود ، بگفتگویی نیاز نخواهد بود و باهَمادی که از این راه پدید می‌آید همانکه بکار آغاز کرد ، بی‌هیچ درنگی پیش خواهد رفت.
اینها را که می‌گویم خواستم دو چیز است : یکی آنکه در چاره‌جویی بآلودگیها ، راه کار روشن گردانیدن آمیغها و تکان دادن باندیشه‌هاست. کوشش باید از اینجا آغاز یابد. دیگری اینکه ما بآن راه پا گزارده‌ایم و گامهایی نیز پیش رفته‌ایم.
🌸
📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)
🖌 احمد کسروی
🔸 در پیرامون فلسفه‌ی یونانی (تکه‌ی دو از پنج)
اگر ما خرده بفلسفه‌ی یونان بگیریم باید چندین جلد کتاب بپردازیم ، در اینجا تنها بچند جمله بسنده میکنیم :
1ـ امروز هر علمی موضوعی برای خود دارد اینست علمای آن علم اگر عقیده‌شان هم یکی نباشد باری موضوعشان یکی خواهد بود. ولی فلسفه‌ی یونان پاک بی‌موضوع بوده و اینست هر کس از در دیگری درآمده و سخنان دیگری می‌رانده. اگر مثلی برای این بخواهیم باید گفت در دشت پهناوری صدها کسان پراکنده شده هر کس سرخود بکاری می‌پردازد : یکی زمین را شخم می‌کند. دیگری چاه می‌کَند. سومی آواز می‌خواند. چهارمی مرغ شکار می‌نماید. پنجمی به ورزش می‌پردازد. همچنان دیگران که کمتر یکی را ارتباطی با دیگران درمیان می‌باشد.
از آنسوی هر یکی از ایشان به هر رشته‌ای که خواسته پرداخته و این خود خطای دیگر می‌باشد. آن کسی که منطق را با آن خشکی و بیهودگی بنیاد نهاده هم آن کس گفتگو از سیاست و خانه‌داری و کار زندگی می‌نماید و این بدان می‌ماند که لولهنگ‌ساز از طبابت نیز دم زند و به پیشوایی توده هم برخیزد.
2ـ در اندیشه‌های خود بجستجو یا آزمایش یا دلیل دیگری کمتر پابندی نموده بیشتر بگمان و پندار بسنده کرده‌اند اینست آنچه را که یکی می‌رشته دیگری آن را پشم می‌ساخته. پاره‌ای از موضوعها نیز قرنها مایه‌ی گمراهی مردم بوده تا بی‌پایگی آن بدست آمده.
3ـ در این اندیشه‌های خود دربند سود و زیان توده نبوده بیشتر ایشان زیانها نیز بجهان رسانیده‌اند.
همین بس که دیوگنیس (دیوجانس) (1) و تیمون (2) و مانندهای اینان از میان ایشان پدید آمده. دیوگنیس دست از کار و زندگی برداشته و چنانکه می‌نویسند در یک خمی روز می‌گزاشت. اگر همه‌ی مردم در این رفتار پیرو او می‌شدند آیا کار جهان بکجا می‌انجامید؟! تیمون تنها زیسته و همیشه گزند و بدبختی برای مردم آرزو می‌کرده و از رنج دیگران لذت می‌برده. می‌گویند : روزی میانه‌ی انبوه مردم برخاسته نطق آغاز کرد. مردم در شگفت شدند که آیا چه خواهد گفت و چه روی داده که او بمیانه‌ی آدمیان درآمده و چون گوش دادند چنین گفت : «ای مردم آتن! من آن تکه‌زمینی که دارم و در آنجا درخت انجیری هست چون همیشه کسانی که خودکشی می‌کنند خویشتن را از آن درخت می‌آویزند اینک خبر می‌دهم که می‌خواهم در آنجا خانه‌ای بسازم و آن درخت را خواهم برید ، پس هر کس که در اندیشه‌ی خودکشی است تا درخت را نبریده‌ام آن کار را بکند!». این مرد بر روی سنگ گور خود شعری را داده کنده بودند که مضمونش این می‌باشد : «من که در اینجا می‌خوابم نام مرا نپرس. من بر تو نفرین می‌فرستم هر که خواهی باش».
یونانیان اینها را مایه‌ی سرفرازی خود شمرده نامهایشان را در کتابها نگه داشته‌اند ولی ما می‌دانیم که جز مایه‌ی سرشکستگی نبوده‌اند! بماند اِپیکوریان (3) و دیگران که هر کسی داستان ایشان را می‌داند!
هنگامی که این فیلسوفان در یونان فراوان بوده‌اند یونانیان بسوی پستی و زبونی می‌شتافته‌اند. و دوره‌های آزادی و سرافرازی را بپایان رسانیده روی ببندگی و زیردستی داشته‌اند. این خود دلیل دیگر است که این فلسفه چیز چندان ستوده‌ای نیست و جز زیان سودی از آن در دست نخواهد بود.
آلکساندر پسر فیلیپوس شاگرد ارسطو و خود یکی از بهره‌یافتگان فلسفه‌ی یونانی بوده. زمانه با او ساخته آنهمه چیرگی و بزرگی باو بخشید که بکمتر کسی بخشیده. بگویید : کدام سودی را بجهان رسانید و کدام کار نیک را از خود در گیتی یادگار نهاد؟! از پاره‌ای نکوخوییهای او ناآگاه نیستم ولی بدیهایش را نیز می‌دانم که بیشتر از نیکیهایش بوده!
یکی از یادگارهای مهم فلسفه‌ی یونان علم منطق است که آغاز آن را ارسطو نموده. این علم همان حال را دارد که شما اصول را می‌ستایید زیرا آنچه را که در این علم یاد می‌دهند توده‌ی مردم بخودی خود آن را می‌فهمند و بهنگام خود بکار می‌برند. در بازار بزاز بشاگرد خود می‌گوید : «این آقا همسایه‌ی ماست باو ارزان حساب کن» (4) ، آیا این برهان قیاسی نیست؟! خریدار ببقال می‌گوید : «اگر ارزان می‌دادی می‌خریدم» ، آیا این قیاس استثنایی نیست؟! شعرا با همه‌ی بی‌پروایی بدلیل و منطق گفته‌های ایشان پر از قیاس منطقی می‌باشد : «بماه ماندی اگر بودیش دو زلف سیاه» یا «تو پادشاه جهانی تو را جهان باید».
آنکه در منطق می‌گویند : «عکس موجبه‌ی کلیه کلی نمی‌آید» مردم آن را با ساده‌ترین عبارتی که برهان را نیز همراه دارد می‌فهمانند. بدینسان : «هر گردو گرد است ولی هر گرده گردو نیست». حد و رسم و جنس و نوع و کلی و جزیی لاضروریه و لادائمیه و مانندهای این که شاید ملیونها عمر را غارت کرده‌اند کوچکترین سودی را برای زندگی ندارند و هرگز کسی در عمر خود نیازی باین پندارها و نامگزاریها نخواهد داشت.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 در پیرامون فلسفه‌ی یونانی (تکه‌ی دو از پنج)
اگر ما خرده بفلسفه‌ی یونان بگیریم باید چندین جلد کتاب بپردازیم ، در اینجا تنها بچند جمله بسنده میکنیم :
1ـ امروز هر علمی موضوعی برای خود دارد اینست علمای آن علم اگر عقیده‌شان هم یکی نباشد باری موضوعشان یکی خواهد بود. ولی فلسفه‌ی یونان پاک بی‌موضوع بوده و اینست هر کس از در دیگری درآمده و سخنان دیگری می‌رانده. اگر مثلی برای این بخواهیم باید گفت در دشت پهناوری صدها کسان پراکنده شده هر کس سرخود بکاری می‌پردازد : یکی زمین را شخم می‌کند. دیگری چاه می‌کَند. سومی آواز می‌خواند. چهارمی مرغ شکار می‌نماید. پنجمی به ورزش می‌پردازد. همچنان دیگران که کمتر یکی را ارتباطی با دیگران درمیان می‌باشد.
از آنسوی هر یکی از ایشان به هر رشته‌ای که خواسته پرداخته و این خود خطای دیگر می‌باشد. آن کسی که منطق را با آن خشکی و بیهودگی بنیاد نهاده هم آن کس گفتگو از سیاست و خانه‌داری و کار زندگی می‌نماید و این بدان می‌ماند که لولهنگ‌ساز از طبابت نیز دم زند و به پیشوایی توده هم برخیزد.
2ـ در اندیشه‌های خود بجستجو یا آزمایش یا دلیل دیگری کمتر پابندی نموده بیشتر بگمان و پندار بسنده کرده‌اند اینست آنچه را که یکی می‌رشته دیگری آن را پشم می‌ساخته. پاره‌ای از موضوعها نیز قرنها مایه‌ی گمراهی مردم بوده تا بی‌پایگی آن بدست آمده.
3ـ در این اندیشه‌های خود دربند سود و زیان توده نبوده بیشتر ایشان زیانها نیز بجهان رسانیده‌اند.
همین بس که دیوگنیس (دیوجانس) (1) و تیمون (2) و مانندهای اینان از میان ایشان پدید آمده. دیوگنیس دست از کار و زندگی برداشته و چنانکه می‌نویسند در یک خمی روز می‌گزاشت. اگر همه‌ی مردم در این رفتار پیرو او می‌شدند آیا کار جهان بکجا می‌انجامید؟! تیمون تنها زیسته و همیشه گزند و بدبختی برای مردم آرزو می‌کرده و از رنج دیگران لذت می‌برده. می‌گویند : روزی میانه‌ی انبوه مردم برخاسته نطق آغاز کرد. مردم در شگفت شدند که آیا چه خواهد گفت و چه روی داده که او بمیانه‌ی آدمیان درآمده و چون گوش دادند چنین گفت : «ای مردم آتن! من آن تکه‌زمینی که دارم و در آنجا درخت انجیری هست چون همیشه کسانی که خودکشی می‌کنند خویشتن را از آن درخت می‌آویزند اینک خبر می‌دهم که می‌خواهم در آنجا خانه‌ای بسازم و آن درخت را خواهم برید ، پس هر کس که در اندیشه‌ی خودکشی است تا درخت را نبریده‌ام آن کار را بکند!». این مرد بر روی سنگ گور خود شعری را داده کنده بودند که مضمونش این می‌باشد : «من که در اینجا می‌خوابم نام مرا نپرس. من بر تو نفرین می‌فرستم هر که خواهی باش».
یونانیان اینها را مایه‌ی سرفرازی خود شمرده نامهایشان را در کتابها نگه داشته‌اند ولی ما می‌دانیم که جز مایه‌ی سرشکستگی نبوده‌اند! بماند اِپیکوریان (3) و دیگران که هر کسی داستان ایشان را می‌داند!
هنگامی که این فیلسوفان در یونان فراوان بوده‌اند یونانیان بسوی پستی و زبونی می‌شتافته‌اند. و دوره‌های آزادی و سرافرازی را بپایان رسانیده روی ببندگی و زیردستی داشته‌اند. این خود دلیل دیگر است که این فلسفه چیز چندان ستوده‌ای نیست و جز زیان سودی از آن در دست نخواهد بود.
آلکساندر پسر فیلیپوس شاگرد ارسطو و خود یکی از بهره‌یافتگان فلسفه‌ی یونانی بوده. زمانه با او ساخته آنهمه چیرگی و بزرگی باو بخشید که بکمتر کسی بخشیده. بگویید : کدام سودی را بجهان رسانید و کدام کار نیک را از خود در گیتی یادگار نهاد؟! از پاره‌ای نکوخوییهای او ناآگاه نیستم ولی بدیهایش را نیز می‌دانم که بیشتر از نیکیهایش بوده!
یکی از یادگارهای مهم فلسفه‌ی یونان علم منطق است که آغاز آن را ارسطو نموده. این علم همان حال را دارد که شما اصول را می‌ستایید زیرا آنچه را که در این علم یاد می‌دهند توده‌ی مردم بخودی خود آن را می‌فهمند و بهنگام خود بکار می‌برند. در بازار بزاز بشاگرد خود می‌گوید : «این آقا همسایه‌ی ماست باو ارزان حساب کن» (4) ، آیا این برهان قیاسی نیست؟! خریدار ببقال می‌گوید : «اگر ارزان می‌دادی می‌خریدم» ، آیا این قیاس استثنایی نیست؟! شعرا با همه‌ی بی‌پروایی بدلیل و منطق گفته‌های ایشان پر از قیاس منطقی می‌باشد : «بماه ماندی اگر بودیش دو زلف سیاه» یا «تو پادشاه جهانی تو را جهان باید».
آنکه در منطق می‌گویند : «عکس موجبه‌ی کلیه کلی نمی‌آید» مردم آن را با ساده‌ترین عبارتی که برهان را نیز همراه دارد می‌فهمانند. بدینسان : «هر گردو گرد است ولی هر گرده گردو نیست». حد و رسم و جنس و نوع و کلی و جزیی لاضروریه و لادائمیه و مانندهای این که شاید ملیونها عمر را غارت کرده‌اند کوچکترین سودی را برای زندگی ندارند و هرگز کسی در عمر خود نیازی باین پندارها و نامگزاریها نخواهد داشت.
👇
منطق را خودشان «ترازو» نام می‌دهند و از اینجا می‌توان اندازه‌ی ارزش و سود آن را بدست آورد. ترازو بهنگامی بدرد می‌خورد که کالایی باشد و خریداری برای آن پیدا شود. وگرنه بتنهایی بهیچ دردی نخواهد خورد. کسانی که عمر با منطق تباه می‌سازند درست بدان می‌ماند که بازرگانی سراسر سرمایه‌ی خود را صرف نموده یک ترازوی بسیار بزرگی از چندین خروار آهن بسازد و آن را در یک حجره‌ی خشک و تهی نصب نموده و خویشتن در پشت آن بنشیند و همواره بخود نازد که من هم بازرگانی هستم.
بیهوده نمی‌گویم منطق عمر را هدر می‌سازد. هر کسی که شرح مَطالع را دیده می‌داند خواندن آن کتاب با فرسودگی مغز توأم می‌باشد و از خواننده‌ی آن امید هیچ گونه فهم و هوشی نمی‌توان داشت. از آنسوی از خود منطق نیز هیچ گونه سودی برنمی‌خیزد و سراسر بیهوده‌کاریست. اگر زندگانی سراسر شوخی و بازی بود زیانی نداشت کسانی هم عمر خود را با اینگونه بازی بسر دهند. افسوس که زندگی شوخی نیست و ما را بیش از هر چیزی هوش و مغز آسوده و درست دربایست می‌باشد.
اگر کسانی خود را نیازمند نامگزاریهای منطق (اصطلاحات) دانند تنها به کتاب کبرای فارسی که در دو سه درس می‌توان بپایان رسانید بسنده نمایند. چنانکه درباره‌ی اصول نیز جز به یک کتاب بسیار کوچکی باندازه‌ی همان کبرا نیاز در کار نمی‌باشد.
پانوشتها :
1ـ Diogenes
2ـ Timon
3ـ پیروان اپیکور (Epicurus) فیلسوف یونانی.
4ـ اگر اینان بدستور منطق ارسطو گفتگو می‌کردند بایستی بجای این یک جمله‌ی سبک و ساده بگویند : «این آقا همسایه‌ی ماست و بهر همسایه باید ارزان حساب کرد پس باین آقا باید ارزان حساب کرد». سنجش این دو جمله با هم بهترین راه است که فرق منطق خدادادی که در نهاد هر کسی نهاده با منطق ساختگی یونانی دریافته شود. (پیمان)
🌸
بیهوده نمی‌گویم منطق عمر را هدر می‌سازد. هر کسی که شرح مَطالع را دیده می‌داند خواندن آن کتاب با فرسودگی مغز توأم می‌باشد و از خواننده‌ی آن امید هیچ گونه فهم و هوشی نمی‌توان داشت. از آنسوی از خود منطق نیز هیچ گونه سودی برنمی‌خیزد و سراسر بیهوده‌کاریست. اگر زندگانی سراسر شوخی و بازی بود زیانی نداشت کسانی هم عمر خود را با اینگونه بازی بسر دهند. افسوس که زندگی شوخی نیست و ما را بیش از هر چیزی هوش و مغز آسوده و درست دربایست می‌باشد.
اگر کسانی خود را نیازمند نامگزاریهای منطق (اصطلاحات) دانند تنها به کتاب کبرای فارسی که در دو سه درس می‌توان بپایان رسانید بسنده نمایند. چنانکه درباره‌ی اصول نیز جز به یک کتاب بسیار کوچکی باندازه‌ی همان کبرا نیاز در کار نمی‌باشد.
پانوشتها :
1ـ Diogenes
2ـ Timon
3ـ پیروان اپیکور (Epicurus) فیلسوف یونانی.
4ـ اگر اینان بدستور منطق ارسطو گفتگو می‌کردند بایستی بجای این یک جمله‌ی سبک و ساده بگویند : «این آقا همسایه‌ی ماست و بهر همسایه باید ارزان حساب کرد پس باین آقا باید ارزان حساب کرد». سنجش این دو جمله با هم بهترین راه است که فرق منطق خدادادی که در نهاد هر کسی نهاده با منطق ساختگی یونانی دریافته شود. (پیمان)
🌸
📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست چهارم ، (27 تا 32)
🖌 احمد کسروی
🔸 ٣٢ـ کوششی نیست که نتیجه ندهد :
در ایران گروهی هستند که کالاشان نومیدیست. همانکه سخنی از پیراستن توده شنوند و یا کوششی بینند نومیدی نشان داده چنین گویند : «این مردم نمی‌شوند».
بی‌هیچ سرمایه‌ای خود را «مصلح» می‌شمارند و بی‌هیچ کوشش و آزمایشی نومیدند و خود را پس کشیده‌اند.
در ایران چیزهایی است که در اصل خود بزرگ می‌بوده و اکنون بسیار کوچک شده. مثلاً «خان» زمانی بسیار بزرگ می‌بوده. زمانی در همه‌ی ایران یک خان بیشتر نتوانستی بود. ولی کم‌کم از ارج آن کاسته بجایی رسیده بود که بسته برخت می‌بود. کسی اگر عمامه بسر می‌گزاشت و جامه‌ی دراز می‌پوشید «شیخ» می‌بود و همانکه کلاه گزارده جامه‌ی کوتاه بتن می‌کرد «خان» می‌شد. مطربها و بوزینه‌گردانان همه خان می‌بودند. رسواییش بجایی رسد که آزادگان از آن بیزاری جستند و دولت قانونی گذرانیده نامها را از آن پاک گردانید. (1)
«دینار» نام سکه‌ای از زر می‌بوده که بحساب امروزی هر دیناری دست‌کم دویست ریال ارزش می‌داشته. ولی کم‌کم از ارزش آن کاسته در زمان ما بجایی رسیده بود که هر هزار دینار یک ریال می‌بود. واژه‌ی بدبخت دویست‌هزار بار کوچکتر از اصل خود شده بود.
از اینگونه فراوانست. داستان «اصلاح» یا پیراستن توده از آلودگیها نیز از آنهاست. این نیز هزارها بار کوچکتر گردیده تا بدینسان بدهانها افتاده.
هزارها کسان دعوای «مصلحی» می‌دارند. ولی اگر شما آنان را به بازپرس کشیده از هر کدام بپرسید : «اصلاح چیست؟.. دردها کدامست؟.. چاره‌ها چه باید بود؟..» ، یا چون می‌گویند : «این مردم نمی‌شوند» ، شما بپرسید : «چرا نمی‌شوند؟.. چه شده که دیگران بشوند و اینها نشوند؟..» ، بهیچ یک از اینها پاسخ درستی نخواهید شنید. زیرا اینها چیزهاییست که هیچگاه نیندیشیده‌اند.
اینها بسیار پست است و جز درخور ریشخند نیست. اینها را که می‌گویم من ننگم می‌آید.
در ایران هزار سالست گرفتاریها آغاز یافته و زمان بزمان بدتر گردیده و تاکنون جنبشی بنام چاره‌جویی رخ نداده. گفتن اینکه «این توده نیک نخواهد بود» بسیار بیجاست. سخنیست بسیار بیدلیل. چیزی که هست گرفتاری بسیار بزرگیست و چاره نیز کار آسانی نیست.
نخست سرمایه می‌خواست. بایستی آلودگیها و گرفتاریها شناخته گردد و سرچشمه‌ی آنها دانسته شود و چاره نیز از آن راه آغاز یابد.
دوم به باهَماد نیاز می‌داشت. می‌بایست گروهی از پاکدلان و نیکخواهان آهنگها یکی گردانند و دست بهم دهند و در راه کوشش گام بگام پیش روند.
بنیاد کار این دو چیز است و ما خشنودیم که هر دو را می‌داریم. خشنودیم که بنیاد کار آماده گردیده است.
سخن از آلودگیها و چاره‌های آنها بپایان رسید. ما نیز نشست را بپایان می‌رسانیم.
پانوشت :
1ـ اشاره به نکوهشیست که نخست بار شادروان دکتر محمود افشار در روزنامه‌اش ، آینده ، از لقبها و عنوانها نمود و سپس در پیمان این گفتگو دنبال شد و آزادگانی زیر عنوان «من از خان و میرزا بیزارم» نامهاشان را می‌نوشتند و سرانجام دولت در مرداد سال 1314 بخشنامه‌ای در این زمینه بیرون داد و بکار بردن «عناوین و القاب» را غدغن کرد. ـ و
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 ٣٢ـ کوششی نیست که نتیجه ندهد :
در ایران گروهی هستند که کالاشان نومیدیست. همانکه سخنی از پیراستن توده شنوند و یا کوششی بینند نومیدی نشان داده چنین گویند : «این مردم نمی‌شوند».
بی‌هیچ سرمایه‌ای خود را «مصلح» می‌شمارند و بی‌هیچ کوشش و آزمایشی نومیدند و خود را پس کشیده‌اند.
در ایران چیزهایی است که در اصل خود بزرگ می‌بوده و اکنون بسیار کوچک شده. مثلاً «خان» زمانی بسیار بزرگ می‌بوده. زمانی در همه‌ی ایران یک خان بیشتر نتوانستی بود. ولی کم‌کم از ارج آن کاسته بجایی رسیده بود که بسته برخت می‌بود. کسی اگر عمامه بسر می‌گزاشت و جامه‌ی دراز می‌پوشید «شیخ» می‌بود و همانکه کلاه گزارده جامه‌ی کوتاه بتن می‌کرد «خان» می‌شد. مطربها و بوزینه‌گردانان همه خان می‌بودند. رسواییش بجایی رسد که آزادگان از آن بیزاری جستند و دولت قانونی گذرانیده نامها را از آن پاک گردانید. (1)
«دینار» نام سکه‌ای از زر می‌بوده که بحساب امروزی هر دیناری دست‌کم دویست ریال ارزش می‌داشته. ولی کم‌کم از ارزش آن کاسته در زمان ما بجایی رسیده بود که هر هزار دینار یک ریال می‌بود. واژه‌ی بدبخت دویست‌هزار بار کوچکتر از اصل خود شده بود.
از اینگونه فراوانست. داستان «اصلاح» یا پیراستن توده از آلودگیها نیز از آنهاست. این نیز هزارها بار کوچکتر گردیده تا بدینسان بدهانها افتاده.
هزارها کسان دعوای «مصلحی» می‌دارند. ولی اگر شما آنان را به بازپرس کشیده از هر کدام بپرسید : «اصلاح چیست؟.. دردها کدامست؟.. چاره‌ها چه باید بود؟..» ، یا چون می‌گویند : «این مردم نمی‌شوند» ، شما بپرسید : «چرا نمی‌شوند؟.. چه شده که دیگران بشوند و اینها نشوند؟..» ، بهیچ یک از اینها پاسخ درستی نخواهید شنید. زیرا اینها چیزهاییست که هیچگاه نیندیشیده‌اند.
اینها بسیار پست است و جز درخور ریشخند نیست. اینها را که می‌گویم من ننگم می‌آید.
در ایران هزار سالست گرفتاریها آغاز یافته و زمان بزمان بدتر گردیده و تاکنون جنبشی بنام چاره‌جویی رخ نداده. گفتن اینکه «این توده نیک نخواهد بود» بسیار بیجاست. سخنیست بسیار بیدلیل. چیزی که هست گرفتاری بسیار بزرگیست و چاره نیز کار آسانی نیست.
نخست سرمایه می‌خواست. بایستی آلودگیها و گرفتاریها شناخته گردد و سرچشمه‌ی آنها دانسته شود و چاره نیز از آن راه آغاز یابد.
دوم به باهَماد نیاز می‌داشت. می‌بایست گروهی از پاکدلان و نیکخواهان آهنگها یکی گردانند و دست بهم دهند و در راه کوشش گام بگام پیش روند.
بنیاد کار این دو چیز است و ما خشنودیم که هر دو را می‌داریم. خشنودیم که بنیاد کار آماده گردیده است.
سخن از آلودگیها و چاره‌های آنها بپایان رسید. ما نیز نشست را بپایان می‌رسانیم.
پانوشت :
1ـ اشاره به نکوهشیست که نخست بار شادروان دکتر محمود افشار در روزنامه‌اش ، آینده ، از لقبها و عنوانها نمود و سپس در پیمان این گفتگو دنبال شد و آزادگانی زیر عنوان «من از خان و میرزا بیزارم» نامهاشان را می‌نوشتند و سرانجام دولت در مرداد سال 1314 بخشنامه‌ای در این زمینه بیرون داد و بکار بردن «عناوین و القاب» را غدغن کرد. ـ و
🌸