پاکدینی ـ احمد کسروی

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 در پیرامون فلسفه‌ی یونانی (تکه‌ی سه از پنج)

میدان سخن را تنگتر سازیم : نکوهش ما از فلسفه بیشتر از جهت گفتگوهاییست که درباره‌ی آفریدگار و چگونگی آفرینش در آن کرده می‌شود از قبیل داستان عقول عشره و موضوع حُدوث و قدم و اینکه آیا علم خدا حضوری یا حصولیست و مانند اینها. یک رشته سخنان بیمایه و بی‌پایه‌ای که از افلاطون و دیگران سر زده بی‌آنکه دلیلی همراه خود داشته باشد کسانی آنها را حجت می‌گیرند و سالها مغزهای خود را می‌فرسایند.

اینان خودشان گمراه و تباهکارند و هر یک صدها کس دیگر را نیز گمراه و تباهکار می‌گردانند. از اینجاست که ما ناگزیریم ایشان را نکوهش نماییم و گمراهی آنان را نزد همه کس روشن گردانیم و برای آنکه مقصود خود را درست بازنماییم مقدمه‌هایی یاد کنیم :

نخست : تنها راهی که ما بشناختن خدا داریم اینجهانست و بس. اینکه کسانی دم از عشق و اِشراق و کشف و شهود زده‌اند جز لافهای بیپا و بیجایی نمی‌تواند بود. خرد از این لافها بیزار است. ما اینجهان را دیده و سنجیده چیزهایی را درمی‌یابیم و بس. راه دیگری هرگز بروی کسی باز نیست.

دوم : دلالت هر چیزی پایانی دارد که باید از آن پایان نگذشت. شما اگر در بیابانی جای پایی را بینید خواهید دریافت آدمیزاده‌ای از آنجا گذشته و از اندازه‌ی پا خواهید دانست خردسال یا سالخورده بوده. شاید هم بدانید که می‌دویده یا آرام راه می‌رفته. ولی هرگز نخواهید دریافت آن کس مرد یا زن بوده ، فارسی یا عربی سخن می‌گفته ، برای چه از آنجا می‌گذشته؟. اگر بخواهید از یک نشان پا این چیزها را نیز دریابید رشته‌ی خرد را از دست هِشته‌اید.

کسی هرگاه دودی را از دور ببیند خواهد دانست آتشی در آنجا روشن می‌باشد‌‌ و از انبوهی دود خواهد دریافت آتش بزرگی درکار است لیکن هیچگاه نخواهد دانست آن را که روشن نموده و چه مقصودی را از آن دارد. و اگر در این باره‌ها باندیشه پرداخت و از یک دودی آگاهیهای دور و درازی را جست نادانی خود را نشان خواهد داد.

درباره‌ی اینجهان نیز ما درمی‌یابیم آفریدگاری آن را آفریده و این آفریدگار یگانه و دانا و توانا و بی‌نیاز و جاویدانست و رشته‌ی کارها در دست اوست. ولی بیش از این چه درمی‌یابیم تا برسیم باینکه آیا علم خدا حصولیست یا حضوری یا برسیم بچگونگی آفرینش و افسانه‌هایی از آن برانیم؟! اینکه دانشمندان یونان گزافه‌بافیها در همین زمینه نموده‌اند آیا ما بیجا می‌کنیم زبان بنکوهش آنان باز می‌داریم؟!

آیا زشتی ندارد یک فیلسوفی پیاپی پنداربافیها نماید؟! آیا گزافه‌ای درشت‌تر و زشت‌تر از افسانه‌ی «عقول عشره» چه باشد؟! موضوع «مُثُل» که افلاطون از پندار خود بیرون ریخته آیا کدام دلیل کوچکی بر درستی آن یاد نموده؟! آیا پستی نیست که یکی که در دوهزاروسیصد سال پیش گزافه‌هایی بافته کسانی امروز مغزهای خود را از بهر آن فرسوده گردانند؟!

و آنگاه هر جستجویی یا گفتگویی باید از بهر سودی باشد. آیا این جستجوها چه سودی از آن در دست خواهد بود؟! گیرم که دانستید علم خدا حضوریست نه حصولی ، آیا چه گرهی از کار زندگانیتان باز خواهد شد؟!

بارها گفته‌ایم آدمیان این در نهاد خود دارند که پی پندارهای بیجا روند و این کار سراپا زیان می‌باشد زیرا از کار زندگی بازمی‌مانند. زندگی بیابان بیمناکیست که باید شاهراهی در آن بدست آورد و بار خود را بمنزل رسانید ولی آدمیان چون سرخود باشند باین سو و آن سو می‌پیچند و پراکنده گردیده از شاهراه بازمی‌مانند.

کسی اگر نیکی می‌خواهد باید کاری کند که مردم را از پراکندگی و سرگشتگی بازدارد نه اینکه با گزافه‌های بیپایی سرگشتگی و پراکندگی را هرچه بیشتر گرداند.

کسانی می‌گویند : باید پی هر دانشی رفت. من هرگاه که این سخن را می‌شنوم بیاد آن مردی می‌افتم که می‌پرسید : «آیا کلاغها خواب می‌بینند؟» و بر سر این پرسش بیخردانه با این و آن پیکار[=مجادله] و پرخاش می‌کرد!

بسیار خوب! باید پی هر دانشی رفت! ولی راهش چیست؟! آیا از کوره‌راه پندار می‌توان دانش بدست آورد؟! آیا این پی دانش رفتن است که گزافه‌هایی را از خود ببافید و میانه‌ی مردم پراکنده سازید و مایه‌ی گمراهی و تباهکاری آنان گردید؟!

در پاره‌ای کتابها می‌خوانید اِخوانُ‌الصّفا چون فلسفه را دنبال می‌نمودند از ترس مسلمانان نهانی بآن کار می‌پرداختند و کتابهای خود را نیز نهانی نوشته بی‌نام نشر کرده‌اند. شاید این روضه‌خوانی دل شما را بدرد آورد. چه دانید که آن فلسفه که اِخوانُ‌الصّفا دنبال می‌نمودند جز یک رشته پندارهای بیهوده نبوده.

👇

1.42K views12:31