🔶 اکنون و آینده ما راست

🖌 احمد کسروی

🔍 جستار : آسیبی که «یادگارهای زمان مغول» به خردها زده و راه چاره به آن ، خواست شرقشناسان از ستایش آن یادگارها ، تفاوت «سرگرم گذشته‌ها شدن» با «پند گرفتن از گذشته‌ها» یا تاریخ

📊 شمار ساتها : ۱۵۰

بازپسین پراکنش : اردی‌بهشت 1403

🔷 کتابخانه‌ی پاکدینی

🔸 این کتاب از سوی «باهَماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.


👈 دریافت کتاب از اینجا.


🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 به چه دانشی باید پرداخت؟.. (تکه‌ی سه از پنج)


2ـ جستجو را باید از راهش کرد و از گمان و از گزافه دوری گزید (دو از سه)

شاید بگویید ستاره‌شماران کسانی بی‌ارج بودند. ولی آنچه ما می‌دانیم بیشتر ایشان در فلسفه و دیگر دانشها نیز دست داشته و از فیلسوفان بشمار می‌رفته‌اند.

یکی از ایشان که از حکمای بزرگ بشمار می‌رود شعرهایی نیز در ستاره‌شماری نگاشته که من این یک شعر را از آن یاد دارم :

ور کنی رأی رفتن حمام ماه باید بخانه‌ی بهرام

بدستور آقای حکیم کسی که می‌خواهد بگرمابه رفته تن بشوید نخست باید بتقویم نگاه کند و تا ماه در برج حمل و یا در برج عقرب نباشد نرود. ببینید اندازه‌ی زورگویی و پنداربافی آقای حکیم را؟!

خدا می‌داند که با همین گزافه‌بافیها چه آسیبهایی را بمردم می‌رسانیدند و چه‌بسا که همین پندارها مایه‌ی ویرانی صدها و هزارها خاندان می‌گردید. (1)

«ستاره‌شماری» که مرده و از میان رفته مقصود ما گفتگو از آن نمی‌باشد. می‌خواهیم نشان بدهیم که ‌اندازه‌ی گزافگویی در قرنهای گذشته چه بوده. یکی از شگفتیهاست که چون یکی پنداری می‌بافت دیگران آن را بآسانی پذیرفته پر و بالش می‌دادند و صد پندار دیگر بروی آن می‌افزودند.

مثلاً یکی دروغی می‌بافت : «در زمان حکمران بیدادگر گردش آسمانها تندتر می‌گردد» این سخن را هر کسی می‌شنید بایستی دروغش دانسته و دور بیندازد. آیا چه جهت دارد که از بهر یک حکمران بیدادگر سامان آسمانها بهم بخورد؟! اگر خدا می‌خواهد عمر او را کوتاه سازد چرا زودش نمی‌کشد و مردم را از دستش آسوده نمی‌گرداند؟! مگر رشته‌ی عمرها در دست خدا نیست؟! وانگاه همیشه در یک زمان حکمران پسندیده‌ی دادگر با حکمرانان بیدادگر باهم بوده‌اند. اگر آسمانها تندتر بگردند عمرهای همگی کوتاه می‌گردد.

سخنی باین بی‌ارجی و پستی که بیگمان از دهان یک مرد سبکمغزی درآمده دیگران آن را راست پنداشته و درباره‌ی اینکه اگر یک بیدادگر با یک دادگر در یک زمان بود بگزارشهای دور و درازی پرداخته و فلسفه‌بافیها کرده‌اند.

از اینگونه مثالها بسیار فراوانست که یکی دروغی پرداخته و دیگران کوشیده آن دروغ را بکرسی نشانیده‌اند.

مردی که از پیشوایان عرفایش می‌شمارند و کتابش بتازگی چاپ یافته در آن کتاب می‌نگارد : «شیخ محمد کوفی رحمة‌الله در نیشابور حکایت کردی که شیخ علی مؤذن را دریافته بود که او فرمود که مرا یاد است که از عالم قرب حق بدین عالم می‌آمدم و روح مرا بر آسمانها می‌گذرانیدند به هر آسمان که رسیدم اهل آن آسمان بر من بگریستند گفتند بیچاره را از مقام قرب بعالم بعد می‌فرستند و از اعلی باسفل می‌آورند و از فراخنای حظایر قدس بتنگنای سرای دنیا می‌رسانند بر آن تأسفها می‌خوردند و بر من می‌بخشودند خطاب عزت بدیشان رسید که مپندارید که فرستادن بدان عالم از برای خواری اوست بعزت خداوندی ما که اگر در مدت عمر او در آن جهان اگر یک بار بر سر چاهی دلوی آب در سبوی پیرزنی کند او را بهتر از اینکه صدهزار سال شما در حظایر قدس بسبوحی و قدوسی مشغول باشید شما سر در زیر گلیم کل حزب بمالدیهم فرحون کشید و کار خداوندی بما بازگذارید که إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ».

گستاخی را ببینید! مردی که بیگمان یکی از ولگردان بوده مدعی است که او را از پیشگاه خدا پایین آورده‌اند و در سر راه خود بر یکایک آسمانها گذر داده‌اند و فرشتگان که او را می‌دیده‌اند دل بحالش می‌سوزانیده‌اند و بر آن کار خدا خرده می‌گرفته‌اند.

چنین سخنی که بایستی دهان گوینده‌اش را خُرد کنند یکی آن را بافته و دیگری بازگفته و سومی آن را در کتابش آورده! اینست اندازه‌ی پستی خردها ! این کسانند که همیشه آنان را بروی ما می‌کشند!

مردی که کتابهای بسیاری نوشته و یکی از دانشمندان بشمار می‌رود در جایی چنین می‌نگارد : یکی از حاجیان می‌گفت از مِنا که بازگشتیم همیان من در آنجا ماند و چون برای جستجو رفتم منا را پر از خوک و خرس و بوزینه یافتم. ترسیده و خواستم برگردم ناگهان آوازم دادند : نترس ما گناهان شما حاجیان هستیم که اینجا ریخته و رفته‌اید. سپس آقای دانشمند می‌نویسد : «پس دانسته شد ثواب و گناه در این جهان نیز بکالبد درمی‌آید (تجسم پیدا می‌کند)».

آن دروغگویی مرد حاجی و این زودباوری آقای مؤلف یکی از دیگری شگفتتر! دروغ شاخداری که بایستی بروی گوینده‌اش بزنند و زبان بنکوهش باز نمایند آن را باور کرده در کتاب خود می‌نویسد و نتیجه از آن می‌گیرد!

همین رفتار را در زمینه‌ی فلسفه نیز داشته‌اند که هر سخن گزافه‌آمیزی که کسی می‌سروده آن را باور کرده و صد آرایش بر آن می‌افزوده‌اند. من اینک مثالی را یاد می‌کنم.


👇

پانوشت :
1ـ در تاریخهای روم داستانی را می‌نگارند که بهتر است در اینجا آورده شود : در جنگ سورنا و کراسوس که یکی از جنگهای بزرگ زمان اشکانیانست و رومیان در آن کارزار در برابر تیراندازان سخت‌کمان اشکانی تاب نیاورده شکست بس سختی خوردند و انبوهی از ایشان از پا افتاده در بیابان پهلوی هم ریختند دسته‌هایی خود را به یکی از آبادیهای نزدیک رسانیدند و چون سواران اشکانی دنبالشان می‌کردند در آنجا هم نمانده شبانه بکوچ پرداختند. یکی از سرکردگان ، عربی را برهنمایی برگزیده بود و او می‌گفت : ««امشب ماه در برج کژدم» (قمر در عقرب) است نباید کوچ کرد. و باید پایید تا ماه به برج کمان (قوس) درآید». سرکرده‌ی رومی پاسخ داده گفته : «من از کمان بیشتر ترس دارم تا از کژدم» این گفته راهنما را رها نمود و خویشتن با پیروان بیرون رفت و جان بدر برد. (پیمان)


🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست ششم ، (40 تا 45)

🖌 احمد کسروی

🔸 ٤٠ـ هر کسی باید خود نیک باشد :

نشست گذشته چون پایان یافت یکی از جوانان ایرادی گرفت. یکی هم از یاران پرسشی کرد. در این نشست به هر دو پاسخ می‌دهم :

آن جوان چنین گفت : «آن دسته‌ی نیرومندی که می‌گویید رشته‌ی کارها را بدست گیرد چگونه تشکیل می‌شود. مگر باین توده می‌توان امیدوار بود؟!..».

جای افسوس است که در ایران راه نیک شدن را هم نمی‌شناسند. در این توده یکی از گرفتاریهاست که مردان بافهم و جوانان درسخوانده خود را از توده بیرون می‌گیرند و هر زمان که گفتگو از نیک شدن می‌رود ، هر کسی آن را از دیگران می‌خواهد و خود را برکنار می‌گیرد ، و نتیجه‌ی این آنست که هیچ نیکی انجام نمی‌یابد.

چند سال پیش که در دانشکده‌ی معقول و منقول درس می‌گفتم یک دسته از شاگردان آنجا را بسربازخانه بردند. افسری که برای مشق دادن بایشان برگزیده شده بود می‌گفت : «اینها حالت غریبی دارند. هر دستوری که می‌دهم هر یکی آن را بهمراهانش تکرار می‌کند و خود را فراموش می‌سازد. چون در صف کج می‌ایستند و من فرمان راست بایستید می‌دهم ، هیچکی بخود نمی‌پردازد و فرمان مرا بدیگران تکرار می‌کند».

هنگامی که سخن از نیکی می‌رود هر کس باید خودش آن را بپذیرد و از این راهست که نتیجه تواند بود. ما می‌گوییم : باید دسته‌ای در ایران پدید آید و راه سیاستی را بروی این توده باز کند و کشور را از این آشفتگی و سرگردانی بیرون آورد. این یک راهنماییست که ما می‌کنیم و هر مرد باغیرت و پاکدلی که این را می‌شنود باید بتکان آید و داوطلب باشد ، و ما که امروز گروهی هستیم و کوششهایی آغاز کرده‌ایم او نیز بما پیوندد. از این راه هزارها کسان پا پیش توانند گزاشت و نتیجه‌ای که می‌خواهیم پدید تواند آمد. اینست راه کار و همه‌ی جنبشها در جهان از این راه پدید آمده. بسیار غلطست که کسی خود را بکنار گیرد و نیکی را از دیگران خواهد. بسیار غلطست که کسی همانکه شنید نومیدی نماید.

بارها دیده‌ایم یکی می‌آید و می‌گوید : «این مردم نمی‌شود ، شما بیهوده زحمت می‌کشید». می‌گویم : ترا با مردم چه کار است؟.. از خودت بگو. آیا می‌خواهی بشوی یا نه؟.. آیا می‌خواهی در راه توده و کشورت بکوشی یا نه؟..

دیگری می‌آید و می‌گوید : «راستی شما امیدوارید؟.. از این کوششها نتیجه می‌شود؟..». می‌گویم : مگر چشم دارید که «سند رسمی» بشما سپارم؟!..

دیگری می‌آید و می‌گوید : «من می‌ترسم انگلیسها نگزارند ، جلو شما را بگیرند». می‌گویم : آخر انگلیسها چگونه جلو ما را خواهند گرفت؟!.. آیا آیروپلان[=هواپیما] بر سر ما خواهند فرستاد که شما چرا نیک می‌شوید؟!.. چرا از بدیها بیرون می‌آیید؟!.. آنگاه اگر انگلیسها بخواهند جلو گیرند ما باید دست برداریم؟!..

اینها را می‌گویند ، و چون پاسخ شنیدند می‌روند و دیگر نمی‌آیند. بارها گفته‌ام اینها بهانه‌های بیغیرتیست. اینها کسانیند که دلهاشان مرده و خونهاشان از جوش افتاده ، و چون نمی‌خواهند در این کوششها همراهی کنند این بهانه‌ها را می‌آورند. امروز در ایران مردان بافهم و جوانان باغیرت باندازه‌ی نیاز هستند و جای هیچ نومیدی نیست.


🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 به چه دانشی باید پرداخت؟.. (تکه‌ی چهار از پنج)


2ـ جستجو را باید از راهش کرد و از گمان و از گزافه دوری گزید (سه از سه)

پلوتینوس (1) نامی از فیلسوفان روم چون گفته‌های افلاطون و ارسطو را درباره‌ی آفرینش و آفریدگار نااستوار می‌شمرد خود او چنین می‌گفت : «ما همه از خداییم و ازو جدا گشته‌ایم سپس هم سوی او بازخواهیم گشت و بدو بازخواهیم پیوست.» همو می‌گفت : «روان آدمی از آن جهان آزادی و بی‌آلایش فرود آمده و در این جهان گرفتار مادّه گردیده و آلودگیها پیدا کرده. لیکن هر کس که بخواهشهای تنی نپردازد و بپرورش روان برخیزد آلایش او کمتر خواهد بود و کسانی که بخواهند از این دامگاه بازرهند و بجایگاه پیشین بازگردند باید از خوشیهای این جهان روگردان باشند و پارسایی نمایند.»

خود پلوتینوس مرد پاکدل و نیکوکاری بوده و گفته‌های او درباره‌ی پاکی و بی‌آلایشی چندان بیجا نیست. ولی آن دیباچه‌ای که برای سخنان خود پرداخته و آدمیان را با خدا یکی پنداشته جز گزافه نمی‌باشد زیرا دلیلی برای آن در دست نیست. موضوعی باین بزرگی آیا نباید دلیلی برای آن یاد کرد؟!..

اگر مقصود اینست ما در هستی با خدا اَنباز می‌باشیم ـ او هست ما نیز هستیم ـ بر این معنی ایرادی نتوان گرفت ولی با آن منظور پلوتینوس سازش ندارد و هرگاه مقصود آنست که ما و خدا همگی یک‌چیز می‌باشیم یا بعبارت دیگر همان خداست که بر ما بخش یافته چنین سخنی را جز با دلیلهای روشن نتوان پذیرفت و فیلسوف رومی هرگز دلیل برایش ندارد.

از اینسوی ما چون درست می‌اندیشیم نادرستی آن پندار پیداست زیرا اگر آدمیان همه از یک چیزند اینهمه نیکی و بدی از کجاست؟! وانگاه اگر همه از خدایند و این پابندْ مادّه است که از خدا جداشان گردانیده پس چون بمیرند و از بند مادّه رها گردند خواه ناخواه بخدا خواهند پیوست. در اینحال چه نیازی بپارسایی و روگردانی از خوشیهای اینجهان می‌باشد و از این کوششها چه سودی بدست می‌آید؟!..

اگر کسانی با خود پلوتینوس بچون و چرا برمی‌خاستند از پاسخ فرومی‌ماند و چه‌بسا که از آن سخن برمی‌گشت ولی چون کسی ببازپرس برنخاسته چنان پندار بی‌بنیادی شهرت یافته و چنانکه می‌نویسند در روم آن را پیروانی بوده.

سپس چون پای آن بشرق افتاده در اینجاست [که] صد بال و پر برو افزوده شده. سخنی که پندار شاعرانه‌اش بایستی بخوانند همینکه پراکنده شد تو گویی کسی از جهان ناپیدا رسیده و از پس پرده خبر آورده بی‌آنکه دلیلی بخواهند صدها کسانش پذیرفتند. شور بر سرها افتاد. مغزها پرباد گردید خرد فرسنگها بدور ماند. مردان بزرگ دست از کار و زندگی برداشته دنبال این پندار را گرفتند. کار بدیوانگی کشید. مالیخولیا در سرها پدید آمد : «پس ما خدا بوده‌ایم و ندانسته‌ایم؟!...» سر کلافه گم گردید. بهانه بدست بلهوسان افتاد. سبکمغزانی بدعوای خدایی برخاستند و بخود بالیدند. ولگردان بازار بغداد دم از «سُبْحَانِی مَا أعظَمِ شَأنِی» (2) زدند. کسی نگفت اگر ما همه خداییم دیگر چه جای دعوای خداییست و چه جای بخود بالیدنست؟!.

زاده‌ی منصور (3) که هزار تازیانه‌اش زدند و دست و پایش را بریدند و گردنش را زدند و تنش را سوختند یکی از قربانیهای این نادانی بود. بیچاره را از شنیدن پنداری هوا برداشت و بدعواهای بسیار مفتی برخاست و بر سر آن شکنجه‌ها دید و جان خود را باخت.

آن نیکوکاری و پارسایی که پلوتینوس می‌گفت اینان آن را بیکاری و گوشه‌گیری شناختند. در اندک‌زمانی خانقاهها برپا گردید و مردان دسته دسته در آن گرد آمدند. خواستند از خودی درآیند و بخدا پیوندند. از چه راه؟.. از راه بیکاری ، بیزنی و پشمینه‌پوشی. باز اینها چندان عیب نداشت. کسانی نادانی را از حد گذرانیده گدایی و دریوزه‌گردی را نیز بر آن افزودند. دسته‌ای مالیخولیا را بالا برده با خدا بعشق‌ورزی پرداختند و رقص و آواز را یکی از کارهای خود ساختند. هر روز بدعت نوینی پدید آوردند.

پلوتینوس تنها روان را از خدا می‌شمرد. اینان مادّه را نیز از آن شمار گرفتند و هر آنچه در جهانست با خدا یکی پنداشتند. با اینهمه خدا را در روی ساده‌رویان تماشا کردند.

چه گویم که ناگفتن بهتر است. خدا می‌داند این گمراهی چه آتشی بر شرق زده و چه آسیبی بر شرقیان رسانید! می‌توان گفت شرق را از پیشرفت همین بازداشت. می‌توان گفت پتیاره‌ی[بلا] جانگداز مغول را همین برانگیخت.

مرا شکایت از اینست چرا یک پندار آنهمه رواج گرفته؟! چرا آنهمه شاخه‌ها دوانیده؟! چرا شرقیان با یک سخنی از جا دررفته‌اند؟! چرا رشته‌ی زندگی را از دست هِشته‌اند؟! چرا ملیونها کسان سر پیش یک پندار فرود آورده‌اند؟! چرا هزاران کتاب درباره‌‌ی آن پرداخته‌اند؟! دریغا از سستی خردها !




👇

ببینید کسانی که مو می‌شکافند و وجود از ماهیت جدا می‌سازند این درنیافته‌اند که به هر دعوایی دلیل می‌باید‌! این ندانسته‌اند که سخنی که کسی از پیش خود گوید جز گزافه نمی‌تواند بود!

کسانی که از شرق از این سرزمین خرد برخاسته‌اند این نفهمیده‌اند که بیکاری و گوشه‌گیری سامان زندگی را بهم می‌زند و روگردانی از جهان جز بدبختی و تیره‌روزی برنمی‌دهد.

مرا با پارسایی و از خودگذشتگی پیکاری نیست و بر پلوتینوس نیز که شاید جز نیکی بر مردم نمی‌خواست نکوهش ندارم. ولی دوباره می‌گویم یکی بودن آدمیان با خدا جز گزافه نمی‌تواند بود. فسوسا که این گزافه مایه‌ی آشفتگی شرق گردیده.


پانوشتها :
1ـ Plotinus یا فلوطین.
2ـ معنی : پاکم و جایگاهم بلند است. در پرده می‌گوید : من خدایم و کارم بسیار بزرگست.
3ـ حسین منصور حلاج

🌸

(همبسته با نوشتار بالا)
.

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست ششم ، (40 تا 45)

🖌 احمد کسروی

🔸 ٤١ـ گرفتاریهای ما جداست :


اما پرسشی که کرده شد در این زمینه بود که چنانکه گفته‌ایم دولتهای روس و انگلیس در آیین زندگانی نیز از هم جدایند و یکی از انگیزه‌های کشاکشهاشان همین زمینه است. روسها بیرقدار سوسیالیزم و کمونیزم هستند و دولت انگلیس هوادار سرمایه‌داری می‌باشد. پس ما در ایران درمیان این دو دسته باید بکدام یک نزدیکتر رویم؟.. و چون پرسش ارجداریست می‌خواهم امروز در این نشست درباره‌ی آن بگفتگو پردازیم.

نخست باید دانست جنبشهایی که در جهان بعنوان دمکراسی یا سوسیالیزم یا کمونیزم رخ داده برای چاره‌ی دردها بوده. مثلاً هنگامی جهان گرفتار پادشاهان خودکام ستمگر می‌بوده ، نیکخواهان برای جلوگیری از آن جنبش مشروطه یا دمکراسی را پدید آورده‌اند. سپس چون از یکسو دولتها نیرومند بوده بآرزوی کشورگشایی بجنگ برمی‌خاستند و جهان را ناآسوده می‌گردانیدند و از یکسو در سایه‌ی ماشینها و کارخانه‌ها سرمایه‌داران بزرگ پیدا شده میدان زندگی را بکارگران و رنجبران سخت گردانیده بودند ، برای چاره‌ی آنها جنبش سوسیالیزم را بمیان آورده‌اند. همین حال را داشته کمونیزم.

پس اینها چاره‌ی دردهاست. اکنون نکته در آنست که در همه جای جهان دردها یکی نیست و چاره‌ها نیز یکی نتواند بود. مثلاً در ایران ما گرفتاریهامان جز از آنهاست که توده‌های اروپایی داشته‌اند و اینست بسیار خامیست که ما بخواهیم از هر باره باروپاییها پیروی کنیم. پیروی از اروپاییها ما را بجایی نخواهد رسانید.

ما نباید بیندیشیم که بکدام یک از روس و انگلیس نزدیکتر شویم. باید بیندیشیم که دردهای ما چیست و چاره از چه راه تواند بود.

در ایران باین چیزها پروا نمی‌نمایند و همانکه جنبشی در اروپا به یک نامی پدید آمد و دسته‌ای پیدا شد در اینجا ماننده‌سازی کرده چیزی بآن نام می‌سازند. گاهی این چیز چندان خامست که مایه‌ی خنده و ریشخند می‌شود. مثلاً هنگامی که آلمانیها در اوج نیرومندی خود می‌بودند در ایران کسانی آهنگ ساختن حزب ناسیونال سوسیالیست می‌داشتند و بسیار آرزو می‌کشیدند که از اینجا نیز جهودان را بیرون کنند. بسیاری از جوانان ستایش از فاشیستی می‌کردند و بارها می‌دیدم بنزد من آمده می‌گویند : «مشروطه کهنه شده ، باید آن را از میان برداشت». مردان بزرگی حزب می‌سازند تنها برای آنکه وزیر شوند یا بنمایندگی مجلس رسند. اینها مایه‌ی افسوسست. اینها نمونه‌هایی از درماندگی این توده است.

اینها کارهای آن کسانیست که راه زندگانی را با دیده‌ی بینا نمی‌پیمایند. ولی ما که می‌خواهیم کارهامان از روی بینش باشد باید پیروی از آنها نکنیم. ما باید دردها را بدیده گرفته بچاره‌ی آنها کوشیم. مثلاً درباره‌ی خودکامگی (استبداد) ما با اروپاییان همدرد می‌بودیم. بلکه خودکامگی در کشورهای شرقی سختتر از اروپا می‌بود. از اینرو ما پیروی نمودیم و مشروطه یا دمکراسی را گرفته در کشور خود روان گردانیدیم. لیکن درباره‌ی سرمایه هنوز گرفتاری ما باندازه‌ی اروپا نیست و ما پیش از آن ، گرفتاریهای بسیار بزرگتر می‌داریم که در اروپا نبوده و پیداست که در این باره راه ما با اروپا یکی نتواند بود.


🌸

(همبسته با نوشتار بالا)
.

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 به چه دانشی باید پرداخت؟.. (تکه‌ی پنج از پنج)


بسخن خود بازگردیم : جستجو از راز آفرینش را از راهش باید کرد. آن جستجوهایی که یونانیان و رومیان داشته‌اند و بنام فلسفه شهرت یافته و آن پر و بالهایی که در شرق بر آنها افزوده شده بنیاد همگی بر گزافه و گمان می‌باشد و از اینجاست که ارجی بر آنها نتوان نهاد. آنها راههای پیچاپیچی پیدا کرده و مایه‌ی گمراهی و گرفتاری شرقیان گردیده که باید همه را رها کرد.

امروز علمهایی در اروپا پیشرفت نموده : هیئت ، شیمی ، فیزیک ، زمین‌شناسی و مانند اینها. این علمها یک رشته از جستجوهایی را که بایستی کرد از راهش پیش برده و کار را بسیار آسان نموده. باید هر کسی از این علمها بهره برگیرد و بر شناسایی جهان بینا گردد. جستجوهایی که بنیاد آن آزمایش و سنجش باشد به هر نامی که هست باید پذیرفت.

سخن کوتاه می‌کنیم : راز این جهان پدیدار را از آسمان و زمین جز از راه علوم طبیعی نباید جست و هرچه سخن در این باره‌ها تاکنون گفته شده چه بعنوان فلسفه و چه بدستاویز دین همه را باید دور انداخت. کسانی دریغ می‌دارند که یاوه‌بافیهایی را که فراگرفته‌اند دور اندازند. ولی آیا جز رسوایی چه سودی از آنها خواهد بود؟!

اما درباره‌ی خدا و آغاز آفرینش ، در این باره راه رستگاری را دین می‌نماید : «آنچه را که بدستیاری خرد درمی‌یابی باور کن و بدو بگرو و آنچه را درنمی‌یابی رها کن و بخاموشی بگرای» اینست دستور آسمانی ، اینست راه رستگاری. کسانی که خدا و آفرینش را دستاویز ساخته گزافه‌ها از خود می‌بافند جز یکمشت نادانان نمی‌باشند. باید از آنان دوری گزید. باید از سخنانشان بیزاری جست. ما را امروز نیاز بفلسفه و عرفان و یا گزافه‌بافیهایی که باین نامها شده بازنمانده و باید همه را دور انداخت.

اگر حکمت «جهان را با دیده‌ی بیناتری دیدن» است از این رشته‌ها چنان نتیجه‌ای در دست نمی‌تواند بود. اینها مغز را می‌فرساید و دیده‌ی بینایی را کور می‌سازد.

ببینید کسانی که در این راهها از پیشروان بوده‌اند آیا در زمان خود چه گرهی از کار زندگانی باز کرده‌اند؟! قرنهای گذشته دوره‌ی گرفتاری شرقیان بوده و آسیبها پیاپی می‌رسیده آیا کسی را از اینان سراغ دارید که دامنی بکمر زده آسیبی را از مردم برگرداند؟! یا یکی را می‌شناسید که راه روشنی زیر پای توده‌ای نهاده آنان را از پراکنده‌اندیشی بازرهاند؟!

بلکه اگر راستی را بخواهیم مایه‌ی پراکندگی اندیشه‌ها خود اینان بوده‌اند و بدینسان شرق را از پای انداخته‌اند! هر کسی قماش دیگری بافته و بدست مردم داده.

پس از همه‌ی اینها ـ آیا امروز چه سودی از این رشته‌ها می‌توان برداشت؟! آیا جز فرسودگی و درماندگی و سنگین‌باری نتیجه‌ی دیگری در دست تواند بود؟!

اگر می‌خواهیم در این دوره‌ی سرگردانی جهان کاری انجام دهیم و شاهراه رستگاری بروی جهانیان باز نماییم و نام شرق را در تاریخ جاویدان گردانیم باید در گام نخست بچاره‌ی این بیراهیهای خود بکوشیم. کار جهان جز بدستیاری خرد درست نمی‌تواند بود. باید بیش از همه خرد را توانا گردانیم و هر آنچه با خرد سازش ندارد بی‌باکانه دور بیندازیم.


🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست ششم ، (40 تا 45)

🖌 احمد کسروی

🔸 ٤٢ـ ما باید پیش از همه بگمراهیها چاره کنیم :


در نشستهای گذشته من گرفتاریها را فهرست‌وار شمرده این بازنمودم که سرچشمه‌ی بدبختیها در ایران (و همچنین در بسیاری از کشورهای شرقی) کیشهای گوناگون و بدآموزیهای صوفیان و خراباتیان و مانندهای اینهاست.

تا چند سال پیش در این باره گفتگو نشده زیانهای اینها دانسته نمی‌بود. در این چند سال ما در این باره سخنان بسیار رانده بهمه روشن ساخته‌ایم که زیانهای اینها چیست. اینها سه رشته زیانهای بزرگ دارد :

1) مردم را از هم پراکنده هر گروهی را براه دیگری می‌اندازد.

2) مغزها را تیره گردانیده جلو هر گونه پیشرفت را می‌گیرد.

3) چند رشته که بهم درآمیزد نیروهای مغزی را بیکاره می‌گرداند.

اگر کسی بخواهد زیانهای اینها را نیک شمارد باید کتابهای جداگانه پردازد.

اینها در کشورهای اروپا نبوده. گاهی شنیده‌ام می‌گویند : «کیشها در اروپا نیز بوده است». ولی این راست نیست.

در کجای اروپا در یک کشور چهارده کیش بوده؟!.. در کجا بدآموزیهای زهرآلود صوفیگری و خراباتیگری رواج داشته؟!.. در اروپا تنها کیش مسیحی می‌بوده و در آن نیز بدآموزیهای زیانمند بسیار کمست.

شما می‌بینید چهل سالست در ایران مشروطه روان گردیده و هنوز انبوه مردم با آن دشمنی می‌نمایند. هنوز دسته‌های بزرگی نافرمانی کردن با دولت و شکستن قانون را ثواب می‌شمارند. هنوز مالیات دادن و بسربازی رفتن را حرام می‌شناسند. چنین بدآموزیهای سراپا زهرآلود در کجای اروپا بوده؟!..

اکنون سخن در آنست ما که می‌خواهیم بدردهای توده چاره کنیم پیش از همه باید این رشته را بدیده گیریم و در اندیشه‌ی چاره بآنها باشیم. اینها برای ما بدتر و زیانمندتر از داستان سرمایه‌داریست.

چاره‌ی اینها آنست که چون همه بعنوان دینست ، معنی راست دین روشن گردد و این چیزهای غلط از میان رود. یگانه‌راه چاره اینست و می‌بایست در ایران جنبشی در همین زمینه پدید آید (و این کاریست که ما بآن آغاز کرده‌ایم و راه تا نیمه پیموده شده است).

کسانی که در ایران هواداری از سوسیالیزم و کمونیزم نشان می‌دهند گاهی در ایرادهای خود بما چنین می‌گفتند : «این گمراهیها که شما می‌شمارید همه از نیازمندیهای مادّی برخاسته ، همه نتیجه‌ی بینواییست. ما چون راه زندگانی را بهتر گردانیده توده را از نیازمندیها بیرون آوریم ، آن گمراهیها نیز از میان خواهد رفت». می‌خواستند با این سخن رفتار و کوشش خود را بهتر از رفتار و کوشش ما وانمایند.

ولی این سخن بیپاست. نه آن راستست که این گمراهیها از نیازمندیهای مادّی برخاسته و نه این راستست که با بیرون آمدن از نیازمندیهای مادّی این گمراهیها نیز از میان خواهد رفت.

ما روشن گردانیده‌ایم که آدمی از نهاد خود گمراهی‌پذیر است ، چه نیازمندیهای مادّی باشد و چه نباشد ، راه گمراهی بروی او باز است. چاره نیز جز روشن گردانیدن آمیغها و نشان دادن راهی درست نمی‌باشد. در ایران ما اگر بکوشیم و آیین سوسیالیزم و کمونیزم را روان گردانیده مردم را از بینواییها بیرون آوریم ، این گمراهیها و پراکندگیها و نادانیها بحال خود خواهد ماند و تا یکسره بآنها نپردازیم و چاره نکنیم از میان نخواهد رفت.

گذشته از آنکه تا این گمراهیها و نادانیها درمیانست و ریشه‌ی آنها کنده نشده ، چه سوسیالیزم و کمونیزم و چه هر آیین دیگری ، در این توده ریشه نخواهد دوانید و پایدار نخواهد گردید. اگرهم با فشار روان گردد و بکار بسته شود ، چون بی‌ریشه است سست و بیپا خواهد بود.

دلیل این سخن حال مشروطه است که چهل سالست روان گردیده و هنوز پایدار نشده و با این حال که هست هیچگاه نخواهد بود. داستان مشروطه در ایران یکی از رسواییهاست. چرا چنین شده؟.. چرا این حال را پیدا کرده؟.. نیکمردانی که در ایران پیشگام شدند و مشروطه را روان گردانیدند می‌گفتند : «مشروطه که برپا شود همه چیز خوب خواهد شد». ولی پیشامدها وارونه‌ی اندیشه‌های ایشان را نشان داد. همه چیز خوب نشد که مشروطه نیز حال رسوایی پیدا کرد.

بارها این مثل را زده‌ایم : حوضی که پر از لجن است اگر گلاب برویش ریزند آن را هم گندیده و بدبو خواهد گردانید و چاره جز آن نیست که حوض را از ته پاک گردانند.


🌸

(همبسته با نوشتار بالا)
.

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 در پیرامون فلسفه (تکه‌ی یک از سه)


ما هر سخنی را عنوان می‌کنیم می‌خواهیم آن را چندان روشن گردانیم که جای ایستادگی بازنماند و جز تیره‌درونان هر کسی آن را بپذیرد. ما از گفته‌های خود نتیجه می‌خواهیم و اینست هر گفتاری را تا به نتیجه‌ی روشنی نرسانیم دست از آن برنمی‌داریم. این راست است که کسانی از ما می‌رنجند و چه‌بسا که خودداری ننموده ببدگویی نیز برمی‌خیزند ولی بیاری خدا امیدواریم روزی این رنجشها از میان برخاسته خرسندیها و همدستیها جای آن را خواهد گرفت.

گفتارهایی که درباره‌ی فلسفه‌ی یونان نگاشتیم اگر خوانندگان یاد دارند عنوان خرده‌گیریهای ما دو چیز است : یکی آنکه بنیاد این فن پنداشتن است نه دانستن چنانکه مثالهای بسیاری در این باره یاد نمودیم. از خدا و راز آفرینش گرفته تا داستان چهار عنصر در بیشتر جا سخن از روی پندار می‌رانند و کمتر پروای دانستن دارند.

این خود نادانیست که آدمی به هر چه برمی‌خورد و راه دانستن را بسته می‌یابد از جستجو بازنایستاده راه پندار را پیش گیرد. چنین کسی ناگزیر است بلغزد! ناچار است رسوا گردد! همه‌ی خطاها از اینجا برمی‌خیزد.

پیش از آنکه تلگراف و تلفن و اینگونه شگفت‌کاریهای اروپا در شرق رواج یابد اگر کسی نام آنها را شنیده و از پیش خود بگفتگو برمی‌خاست چه خطاها که دچار نمی‌گردید.

در زمان محمدشاه ، حسینخان نامی را به ایلچی‌گری باروپا فرستاده‌اند ، در ناسخ التواریخ گفتگو از سفر او نموده چنین می‌نگارد : «بشهر استرازبرغ که اول خاک فرانسه است رسید. از آنجا تا شهر پاریس صدوبیست فرسنگ مسافت است. حاکم استرازبرغ ورود حسینخان را در هیجده دقیقه بشهر پاریس رسانید. بقانون نصب منارها که در راه کرده‌اند و دستیاری چرخ الماس و ابلاغ حروف مقطعه که تفصیلش در جای خود مرقوم خواهد شد».

این عبارتها درباره‌ی تلگراف است در آن زمان که در ایران کسی تلگراف را ندیده بلکه نامش را هم نشنیده بود تاریخنگار می‌خواهد نشان دهد آن ابزار شگفتی که مردم فرانسه دارند و بدستیاری آن در چند دقیقه از فرسنگها راه خبر می‌رسانند چگونگی آن را می‌شناسد و دم از قاعده‌ی نصب منارها زده نام چرخ الماس می‌برد و نوید[=وعده] می‌دهد که در جای خود تفصیل آن را بنگارد. امروز خوانندگان تاریخ باین عبارتها چه خواهند گفت؟! نه اینست دل‌آزرده گردیده آن را لاف بس بیجایی خواهند شمرد؟! نه اینست تاریخنگار را خوار گرفته از او بیزاری خواهند جست؟!

در یکی از گفتارها مثلی از آهنگر روستایی و آیروپلان‌سازی آوردیم. یکی از دوستان که افسر هواپیماست داستانی نزدیک بآن از دیدار خود بازمی‌گوید که در اینجا می‌آوریم. می‌گوید : بهنگام پروازی میانه‌ی قزوین و سیادهن فرود آمدم. روستاییان گرد آیروپلان را گرفته از هر سو تماشا می‌کردند و باهم سخنانی می‌گفتند. یکی از آنان از پیرمردی که شاید کدخدا بود پرسید : آیروپلان چیست؟.. ریش‌سفید پاسخ داد : «از جنس ذره‌بین است»!

ببینید این روستایی «نمی‌دانم» را بر خود هموار ننموده و چون از ابزارهای شگفت تنها ذره‌بین را می‌شناسد آیروپلان را نیز از جنس آن می‌شمارد. اگر باریک‌بین شوید همین رفتار را (اندکی آبرومندتر) فیلسوفان داشته‌اند. افسانه‌ی «عقول عشره» و دیگر سخنانی که افلاطون و دیگران در زمینه‌ی خدا و راز آفرینش از پندار خود بیرون ریخته‌اند ماننده‌ی همین داستان است و در پیش خرد همین اندازه ارزش را دارد.


🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست ششم ، (40 تا 45)

🖌 احمد کسروی

🔸 ٤٣ـ ما از سوسیالیستی دور نیستیم :


جای گفتگو نیست که جنبشی که ایران نیاز داشت بایستی بنیاد آن نبرد با گمراهیهای کیشی و دیگر بدآموزیهای کهن و نو باشد ، که هم توده را از پراکندگیها که دچارند بازرهاند و همه را به یک راه کشاند ، و هم زمینه برای پیشرفت آموزاکهای[تعلیمات] نیک و ارجمند و رواج دانشها و هنرهای اروپایی آماده گرداند. این جای گفتگو نیست.

لیکن در همان حال ما بچاره‌جوییهای اقتصادی هم نیازمندیم و بایستی در آن باره هم کوششهایی کرده شود. در ایران اگر باندازه‌ی اروپا کارخانه و کارگر نیست بجای آنها ملیونها روستاییان بدبخت هست که رنجبران این کشورند و در زیر فشارهای سخت بسر می‌برند. اگر باندازه‌ی اروپا سرمایه‌داران گردنکش نیستند ، صدهزارها مفتخواران هستند که همچون زالو خون توده‌ی بینوا را می‌مکند و از پا می‌اندازند.

پیداست که بایستی باینها نیز چاره‌جویی شود. باز پیداست که در این چاره‌جوییها ما بایستی باندیشه‌های سوسیالیستی نزدیکتر شویم.

چیزی که هست ما در این باره هم چشم‌بسته پیروی نکرده‌ایم. بلکه هیچگاه پیروی نخواسته‌ایم. ما آیینی داشته‌ایم که بنیاد آن بدیده گرفتن سود و زیان زندگانی و پیروی کردن از فهم و خرد می‌باشد ، و آن آیین در زمینه‌ی اقتصاد ، در بسیار چیزها با اندیشه‌های سوسیالیستی یکسان درآمده.

بنیادگزاران سوسیالیزم مردان پاکدل و نیکخواه بوده نیکی جهان را خواسته‌اند. پایه‌ی اندیشه‌های آنها دلسوزی به بینوایان و بازگردانیدن زندگانی به یک راه بهتر و شاینده‌تر بوده. اینست بما بسیار نزدیک بوده‌اند و جای خشنودیست که رنجهای آنان هدر نرفته و امروز دیده می‌شود جهان به تندی بسوی سوسیالیزم روانست. در خود انگلستان حزب کارگر فیروز آمده و دولت انگلیس نیز بدست سوسیالیستها افتاده.

به هر حال آنچه سوسیالیستها درباره‌ی کار و پیشه و بسیج نیازمندیهای زندگانی و گُسارِش [=مصرف] آنها گفته‌اند ، راستست. ما نیز پذیرفته‌ایم ولی در چند چیز ما از آنها جداییم :

نخست ـ آنان کارها را بدست دولت می‌سپارند. در یک توده همه باید برای دولت کوشند و مزد بگیرند و آنچه می‌بسیجند با دست دولت بگسارندگان (مصرف‌کنندگان) برسد. ما می‌گوییم : کارها (چنانکه امروز هست) آزاد باشد و دولت نگهبانی کند و سامانی بآنها دهد. هر کس برای خود کوشد و آنچه بسیجیده می‌شود از راه داد و ستد و بازرگانی بگسارندگان بخش یابد.

دوم ـ آنان سرمایه را بیکبار از میان برمی‌دارند. چون بخش کالاها با دست دولتست دیگر بسرمایه نیازی نمی‌بینند. ما می‌گوییم : بسرمایه نیاز هست ولی باید باندازه باشد و از آنچه بیشتر از اندازه است جلوگیری شود.

سوم ـ آنان بمالکیت معنایی نمی‌دهند. زمینها ازآنِ دولتست و کشاورزان همه باید کارگر دولت باشند. همچنان در دیگر چیزها. ولی ما می‌گوییم : مالکیت چیزی طبیعیست و نباید آن را از میان برد. باید آن را بمعنی راست خود گردانید و در همان معنی نگه داشت.

کسانی که می‌خواهند معنی اینها را نیک بفهمند باید کتاب «کار و پیشه و پول» را بخوانند. اینها را می‌گویم تا دانسته شود همبستگی ما با اندیشه‌های سوسیالیستی چیست. من گمان می‌کنم دشواریهایی را که روان گردانیدن اندیشه‌های سوسیالیستی داشته ما از میان برداشته‌ایم یا آنها را بسیار کمتر گردانیده‌ایم.

نکته‌ای که می‌باید بازنمایم آنست که این نزدیکی به سوسیالیستها معنایش گرایش بسیاست دولت شوروی نیست. توده‌ی شوروی بیرقدار سوسیالیستیست و ما آنها را دوست می‌داریم. ولی در همان حال باستقلال خود دلبستگی داشته سود خود را در آن می‌بینیم که در همچشمیهای سیاسی که دولت شوروی با دولت انگلیس می‌دارد بیکبار بی‌یکسو باشیم و در این زمینه هر دو را به یک دیده ببینیم.


🌸

(همبسته با نوشتار بالا)
.

(همبسته با این نوشتار)
.

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 در پیرامون فلسفه (تکه‌ی دو از سه)


نام فلسفه بزرگست و کسانی که از دور این نام را می‌شنوند خواهند پنداشت یک رشته دانشهای پایه‌دار و پرارجی در پشت سر آن می‌باشد‌‌. چه دانند که صدها کسان این نام را دستاویز گرفته در پنداربافی جای آرزویی نگزارده‌اند. بلکه اگر باریک‌بین شویم اینان فرقی میانه‌ی پندار و انگار (خیال و فرض) با دانستن و دریافتن (علم و درک) نمی‌گزارند (1) و آنچه را که امروز از راه پندار و انگار می‌پذیرند پس از دیری آن را بوده و دریافته شده بشمار می‌آورند و بر روی آن یک رشته پندارهای دیگری می‌بافند.

داستان بطلمیوس و فلکهای او را می‌دانیم. این مرد بهترین ابزار برای گردیدن ، «چرخ» یا «کره» را می‌شناخته و اینست در جستجو از جهت گردش ستاره‌ها از برای هر یکی چرخی (فلک) انگاشته که ستاره را بآن میخکوب نموده تا بچرخد. این کار خطا و درست ماننده‌ی داستان ذره‌بین و آیروپلان و چرخ الماس و تلگراف می‌باشد‌‌. چیزی که هست بطلمیوس آشکاره می‌گوید این چرخها انگاری (فرضی) است و دلیل بر بودن آنها نیست. وانگاه بطلمیوس این کار را در حساب گردش ستاره‌ها نموده و کسانی که از ستاره‌شناسی آگاهی دارند می‌دانند او در این راه رنجهای بسیاری کشیده و نتیجه‌های سودمندی بدست داده. اینست بر بطلمیوس نکوهش نداریم و نام او را جز به نیکی یاد نمی‌نماییم.

ولی چه باید گفت بر آنان که همین فلکهای انگاری بطلمیوس را بوده و دریافته شده می‌گیرند و در کتابهای خود دری بنام «الفلکیات» باز می‌نمایند و از چگونگی گردش آنها گفتگو بمیان آورده هر یکی پندار دیگری می‌بافند! یکی می‌گوید : «فلکها از عشق می‌چرخد» ، دیگری می‌سراید : «ستاره‌ای که بفلک میخکوب شده جان دارد و اوست که فلک را می‌چرخاند».

نام اَشعَث طمعکار را شاید شنیده باشید. این مرد که بطمعکاری شهرت یافته در کتابهای عربی داستانها بنام او نگاشته‌اند و چنین می‌گویند روزی اشعث از کوچه‌ای می‌گذشت بچه‌ها دنبالش کردند و سنگ بَرو زده آزارش می‌نمودند. اشعث خواست با دروغی بچه‌ها را از سر خود باز کند و رو برگردانیده داد زد : «فلان توانگر خرما بخش می‌کند شما او را گزارده مرا دنبال می‌کنید؟!..» بچه‌ها این را شنیده بسوی خانه‌ی آن توانگر شتافتند. اشعث از بس طمعکار بود اندیشید بلکه این سخن راست باشد. اینبود خود او نیز بآرزوی خرما از دنبال بچه‌ها راه برگرفت.

من هر زمان که موضوع «الفلکیات» فلسفه را می‌شنوم بیاد این داستان می‌افتم. آنچه را که خودشان می‌دانند انگاری بیش نیست راست پنداشته در پیرامون آن بسخنهای دور و درازی می‌پردازند. مانند آن شاعر که رخسار و گیسوی یار را بستاره‌ی دنباله‌دار تشبیه می‌کند و از آن نیز می‌ترسد.

آیا فلسفه که عنوان آن «علم بحقایق اشیاء» است باید راهش این باشد؟!..

بهترین دلیل بر اینکه بنیاد این فلسفه‌ها جز پندار و گزافه نیست ، کشاکشها و وارونه‌گوییهاست که میانه‌ی فیلسوفان است. سخن اگر از روی دریافت و دانش باشد کمتر دوتیرگی رخ می‌دهد. ولی در جایی که پایه‌ی سخن جز پندار نیست هر کس راه دیگری پیش می‌گیرد و کشاکش پدید می‌آید.

چنین بینگاریم در انجمنی گفتگو بمیان آمده که آیا اکنون در لندن باران می‌بارد یا نه؟.. اگر مقصود دانستن و دریافتن باشد تلگرافی به لندن می‌فرستند و هر پاسخی که آمد همگی می‌پذیرند و هرگاه چنین تلگرافی را نتوانستند فرستاد یا پاسخ از آنجا نرسید بخاموشی می‌گرایند و گفتگو را رها می‌نمایند. به هر حال کشاکش روی نمی‌دهد. ولی هرگاه پنداربافی کنند یکی خواهد گفت : بهار است و باران می‌آید. دیگری خواهد سرود : دیگر بهار بپایان می‌رسد چه جای باران آمدنست. سومی سخن دیگری خواهد راند و ناگزیر کشاکش و وارونه‌گویی پدید خواهد آمد.

ببینید : آقایان فیلسوفان نیز همان کار را کرده‌اند و چندان کشاکش باهم دارند که بگفتن نیاید. می‌گویند : غزالی کتابی بنام «تَهافت‌الفلاسفة» نوشته و در آن بر یکایک گفتارهای فلسفه خرده گرفته و خطای فیلسوفان را بازنموده. ابن‌رشد کتاب دیگری بنام «تَهافت‌التَهافت» نوشته و سراپای گفته‌های غزالی را نکوهش نموده. ابن‌الطُفِیل نامی چندان وارونه‌گوییها از فارابی نقل می‌کند که هر کسی از شنیدن آنها در شگفت شود. (2) پیداست سخنی که بنیاد آن پندار باشد در پیش گوینده‌اش هم ارجی ندارد و بآسانی می‌تواند آن را فراموش نموده وارونه‌اش را بگوید.


👇

پانوشتها :

1ـ ما همیشه «پندار» را بجای خیال و «انگار» را بجای فرض و «دریافتن» را بمعنای درک بکار می‌بریم. (پیمان)

2ـ یکی از خوانندگان پیمان که سالها در خواندن فلسفه رنج برده و کتابهای فراوان اندوخته پس از خواندن گفتارهای ما درباره‌ی فلسفه بر آنسر شده که گفتارهایی نوشته و در آن وارونه‌گوییهای فیلسوفان را یاد نماید و این عبارتها درباره‌ی کتاب غزالی و ابن‌الطفیل از ایشانست وگرنه ما هیچگاهی بکتابهای فلسفه نپرداخته‌ایم و نمی‌خواهیم بپردازیم. (پیمان)


🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست ششم ، (40 تا 45)

🖌 احمد کسروی

🔸 ٤٤ـ حق همیشه نیرومند است :


تا اینجا پاسخ آن ایراد و پرسش را می‌دادم. می‌خواهم در پایان نشست به یک سخن ارجدار دیگری پردازیم.

باید دانست حق همیشه نیرو داشته و امروز نیرویش بیشتر گردیده. امروز تکانی بنام هواداری از توده‌های ناتوان پدید آمده. دولتهای بزرگ پیشگام شده منشورها برای آزادی توده‌ها پدید می‌آورند و سازمانها برای جلوگیری از چیرگی زورمندان برپا می‌گردانند. این کارها اگرهم رویه‌کارانه باشد باز سودمند است ، باز هناینده است. اینست ایرانیان باید بحق خود پشتگرم باشند و استوار و سرفراز زندگی خود را نگه دارند. چیزی که هست باید بهانه بازنگزارند ، باید منطق خود را سست نگردانند.

ما یکی از توده‌های جهانیم و این کشور میهن ماست. بدانسان که جزیره‌های بریتانی میهن مردم انگلیس و خاک پهناور روسستان میهن توده‌ی روس است ، این سرزمین هم میهن ماست ، زیستگاه ماست ، سرچشمه‌ی نیازمندیهای ماست. ما باید در آن آزادانه زندگی کنیم و دست بهم داده بآبادیش کوشیم و از داده‌های خدایی برخوردار گردیم. این حق ماست.

این منطق راستست. ولی این در هنگامیست که ما برای زندگانی توده‌ای شایستگی از خود نشان دهیم. هنگامی هناینده است که این سرزمین را که میهن خود می‌شماریم آباد گردانیم. این منطق هنگامی استوار است که نادانی و گمراهی توده بجایی نرسد که زبان ریشخند دور و نزدیک را بخود باز کند. آری اینجا میهن ماست ، ولی میهن برای گنبدپرستی و زنجیرزنی و قمه‌زنی نیست ، میهن برای میدانداری آخوندهای رسوا نیست. میهن برای دسته‌بندیهای هوچیانه نیست.

استقلال و آزادی یک کشور ، اگر هیچ چیز نخواهد باری این را می‌خواهد که دسته‌ای در آن کشور باشند و با سیاستی روشن و پایدار توده را راه برند و خود را بهمسایگان بشناسانند تا بدانند چه رفتاری پیش گیرند. در کشوری که نه استبدادیست که یک پادشاه راه برد ، و نه توده راه زندگانی را می‌شناسد که خود راه رود ، و نه دسته‌ای از میان ایشان پدید می‌آید که سررشته‌دار کارها باشد ، با چنان مردمی همسایگان چه رفتاری کنند و چه راهی پیش گیرند؟!..

آدم باید خودش داور خودش باشد. من می‌خواهم خودمان درباره‌ی خودمان داوری کنیم. می‌خواهم سخنانی را که دیگران در دل می‌دارند ما خود بزبان آوریم.

مثلی از تاریخ یاد کنم : هنگامی که محمدعلی‌میرزا مجلس را بتوپ بست و دستگاه مشروطه را از تهران برچید کسانی از آزادیخواهانِ بنام ، از تقیزاده و دخو (1) و دیگران ، بسفارت انگلیس پناهیدند. انگلیسها در سفارت بروی پناهندگان باز گزارده بودند. این رفتار به محمدعلی‌میرزا سخت برخورد و زبان بگله و ایراد باز کرده تلگرافی بپادشاه انگلیس فرستاد در این زمینه : «عمویم ظِلُ‌السّلطان چشم بتاج و تخت من دوخته می‌خواست مرا از میان بردارد. دستور دادم گناهکاران را بگیرند. ولی سفارت شما باستقلال ایران لطمه می‌زند و بگناهکاران پناه می‌دهد». این منطق او بود. راستی هم انگلیسها حق دخالت در کارهای ایران نداشتند. ولی آنان با یک پاسخی این منطق را از میان بردند. چون همان روزها در باغشاه میرزا جهانگیرخان و حاجی ملک‌المتکلمین را بی‌بازپرس و داوری کشته بودند انگلیسها پاسخ دادند : در کشوری که قانونی درمیان نیست و متهمان را بی‌محاکمه می‌کشند ، ما حق داریم بکسانی که جانهاشان در خطر است پناه دهیم.

اگر این پاسخ را بکاویم معنایش آنست که یک کشور ، چه مشروطه‌ای و چه استبدادی ، باید دارای قانون باشد. در کشوری که قانون نیست و یک پادشاه با میل خود آدم می‌کشد ، بآن کشور ارج نتوان گزاشت و استقلال برایش نتوان پنداشت. این بوده معنی آن سخن و راست هم بوده.

پانوشت :
1ـ نامی بود که علی‌اکبر دهخدا در گفتارنویسی بکار می‌برد. ـ و


🌸