📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 در پیرامون فلسفه (تکه‌ی سه از سه)


عنوان دیگری که برای نکوهش فلسفه داریم حال آن کسانیست که باین رشته می‌پردازند و سالها عمر خود را در راه آن هدر می‌سازند و اگر جستجو نمایید از درمانده‌ترین مردان می‌باشند. ولی این عنوان تنها درباره‌ی فلسفه نیست بر اصول و منطق و علمهای دیگر هم راست می‌آید. بسیاری از علمهای اروپایی نیز همین حال را دارد.

هر که بچیزهای بیهوده پرداخته فهم و هوش را در راه آن گداخت شایستگی خود را از دست داده درمانده و ناتوان می‌گردد.

شگفتی اینجاست کسانی که باین رشته‌ها می‌پردازند بیشتر پیروان اسلامند و آن نمی‌اندیشند که اینها را با اسلام چه سازشی درمیانست؟!.. آن روز که مسلمانان سرفراز و فیروز بودند و رشته‌ی یک نیم جهان را در دست داشتند کی کسی باین رشته‌ها می‌پرداخت؟! یاران پیغمبر که چه در جنگ و مردانگی و چه در جهانگیری و جهانداری آنهمه شایستگی از خود نشان دادند کدام یکی از ایشان باین بیهوده‌کاریها می‌پرداخت؟!

این خود مایه‌ی عبرتست که مُغیره پسر اشعث (1) که از گمنامترین یاران پیغمبر بوده ما این مرد را در تاریخ می‌شناسیم بفرستادگی بنزد شاه ایران آمده آن را به نیکی انجام داد. در جنگها بسرداری برگزیده شد و از عهده برآمد. مدتها عنوان حکمرانی را داشت و چنانکه می‌بایستی رفتار می‌نمود. ولی آنان که سالها فلسفه یا اصول یا از علوم دیگر می‌خوانند کدام یکی شایستگی این کارها را دارد؟! کسی که سالها رنج می‌برد و عمر هدر می‌سازد باید بر جُربُزه‌ی خدادادی خود بیفزاید و شایستگیهای خود را فزونتر گرداند نه اینکه خود را گرفتار یک رشته گمان و پندار گردانیده از توانایی بیندازد. خدا گواه است مرا هیچ گونه سودی از این سخنان نیست. کینه‌ای هم با آن علوم ندارم. چگونه می‌شود که کسی با علمهایی کینه پیدا نماید؟! پس چرا با رشته‌های دیگر این دشمنی را ندارم؟! چرا ستاره‌شناسی (علم هیئت) و تاریخ و اینگونه رشته‌ها را به نیکی می‌ستایم؟! اگر بگویند : آنچه را خودم خوانده‌ام و آشنا هستم می‌ستایم و آنچه جز از این است نکوهش می‌کنم دروغ گفته‌اند. من طب را هیچ نخوانده‌ام و اندک‌آشنایی هم بآن ندارم و با اینهمه یکی از دربایست‌ترین علمها می‌شمارم. همین حال را دارد فیزیک و شیمی و دیگر اینگونه دانشها. ولی منطق و اصول را می‌دانم. در زبانشناسی زمانی بوده‌ام. با اینهمه این رشته‌ها را جز هدر کردن عمر نمی‌شناسم. من در این راهی که بنام خدا می‌پیمایم خدا گواه است که دربند هیچ سودی یا کینه‌ای نیستم. من آشکاره با دیده‌ی خود می‌بینم کسانی که باین رشته‌ها می‌پردازند بدبخت می‌شوند. زیرا همه‌ی جُربُزه‌های خدادادی را باخته پس از سالیان دراز که از درس دست برمی‌دارند بهیچ کاری نمی‌توانند پرداخت مگر همان را که خوانده‌اند بر دیگران درس بیاموزند و بدانسان که خودشان بدبخت شده‌‌اند صدها دیگران را نیز بدبخت نمایند. من بنام آن پیمانی که با خدا بسته‌ام این گمراهی و بدبختی را همچون دیگر گمراهیها و بدبختیهای توده‌های شرق شمارده و زبان باین سخنان باز می‌نمایم. این بدترین زیانکاریست که کسانی سالها رنج برده با دست خود جربزه‌های خدادادی خویش را نابود سازند.

اینان خود را پیشوای توده می‌خوانند. بپرسید کدام کار را برای توده می‌توانند انجام داد؟!

هزار سال تاریخ ایران را از دیده بگذرانید. در کدام زمانست که این پیشوایان گرهی از کار مردم باز کرده‌اند؟! در آن داستان دلسوز مغول چه کردند و چه می‌توانستند کرد؟! در خونخواریهای تیمور چه جلوگیری ازو نمودند و چه می‌توانستند نمود؟!

در تاریخ تیمور تکه‌هایی درباره‌ی اینان هست که باید مایه‌ی شرمندگی هر خواننده باشد. دسته‌ای از اینان همواره با او بودند و آنهمه خونها که می‌ریخت و خانه‌ها که برمی‌انداخت اینان همه را با دیده می‌دیدند و زبان بایراد باز نمی‌کردند. بلکه او را «مؤید من عندالله»(2) نامیده مایه‌ی دلیریش می‌گردیدند. در جنگ تیمور با پادشاه هند که آن روز تیمور را ترس گرفته و بیش از دیگر جنگها بآمادگی می‌پرداخت تاریخ نگار می‌نویسد : «حضرت صاحب قران هنگام تعیین مواضع متعینان از جمعی علماء رفیع مقدار که ظفر کردار ملازم رکاب نصرت انتساب بودند ... سئوال فرمود که جای شما کجا خواهد بود؟ ایشان از دهشت آن سخنان بی‌تأمل گفتند که جای ما در آن محل که عورات (3) باشند ...»

آن چه علمی است که آدمی را تا این اندازه زبون گرداند؟! چنین کسانی چگونه می‌توانند پیشوای توده باشند؟! این بدتر که این کسان همیشه از توده شکایت دارند که قدر ایشان را نمی‌شناسند. باید پرسید : از شما چه سودی بمردم رسیده؟!..


👇

این خود گمراهی دیگریست که کسی بآن بیهوده‌پندارها بنازد و از مردم چشم پاداش داشته باشد و با زبان تلخ شکایت و بدگویی آغاز کند. فراموش نمی‌کنم روزی چند تن از این کسان گرد هم نشسته از بی‌ارجی خود میان مردم گله می‌نمودند و چون از هر دری سخن می‌راندند یکی می‌گفت «علم مانع شجاعت است. عالم شجاع نمی‌شود». مرا بر نادانی ایشان دل بسوخت و دیدم چندان گمراهند که باید رهاشان نمود. بیچارگان! خودشان را و همکارانشان را می‌بینند که بهیچ کاری نمی‌شایند (4) و اگر روزی دشمنی پیدا شود و جنگی روی دهد باید بگوشه‌ها بخزند و از ترس بخود لرزند. بجای آنکه بدانند خطا کرده و با دست خویش خود را از شایستگی انداخته‌اند و بجای آنکه زبان بحق‌گویی باز نموده باری دیگران را از گرفتاری بآن رشته‌ها بازدارند بچنین عذرهایی می‌پردازند و دلهای خود را شاد می‌نمایند.

سخن کوتاه می‌کنم : آنچه بایستی گفت در این زمینه‌ها گفتیم و اینک میدان را بدیگران وامی‌گزاریم که اگر سخنی دارند بگویند. کسانی آرزو دارند ما نیز به یکایک گفتارهای فلسفه پردازیم و از هر کدام جداگانه سخن برانیم بدانسان که غزالی و دیگران کرده‌اند. ولی این کار خطای دیگری می‌باشد‌‌ و در آن حال بایستی سالها در این زمینه سخن برانیم و آنچه از دیگران نمی‌پسندیم خودمان بنماییم. ما می‌خواهیم ریشه‌ی این پندارها و گزافه‌ها را براندازیم پس این چه کاریست که رواج آنها را بیشتر گردانیم. کسانی که ما می‌دانیم سخن از روی گزافه می‌رانند باید بیکبار از ایشان روگردان باشیم و هرگز نیازی نیست که به یکایک سخنان ایشان پردازیم. از این جهت در گفتارهای خود تا توانسته‌ایم از پرداختن به متن فلسفه خودداری کرده‌ایم.


پانوشتها :
1ـ گویا لغزشی رخ داده و این کس مغیرة بن شعبه باشد.
2ـ معنی : تأیید شده از سوی خدا ، خدا پشتیبانش می‌باشد.
3ـ خواستشان از عورات ، زنان است.
4ـ شایستن (شاییدن) = لایق بودن ، لیاقت داشتن.


🌸

(همبسته با نوشتار بالا)
.

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست ششم ، (40 تا 45)

🖌 احمد کسروی

🔸 ٤٥ـ در جهان زورِ آشکار بسیار کمست :


در جهان زورِ بی‌پرده و آشکار بسیار کمست. بسیار کمست که کسی بگوید من چون توانایم می‌خواهم بتو ستم کنم. نود درصد ستمها از روی بهانه است. آن شاهسون که راه می‌زند و آن کرد که دیه‌ها را تاراج می‌کند برای خود بهانه‌ها می‌دارند. یک شاهسون با من گفتگو می‌کرد و چنین می‌گفت : «تقصیر دولتست. چرا برای ما مدرسه باز نمی‌کند و ما را تربیت نمی‌کند». خندیدم که نوشته‌های روزنامه‌ها را یاد گرفته.

آن افسانه‌ی گرگ و بره که لافونتن نوشته شنیده‌اید : گرگ از سرچشمه آب می‌خورد ، نگاه کرد و دید بره‌ای هم در پایین آب می‌خورد. به بهانه‌جویی برخاسته گفت : «چرا آب را تیره می‌گردانی؟!.. مگر نمی‌بینی من اینجا آب می‌خورم؟!..». بره گفت : «جوی از آن سوی روانست ، من اگر آن را تیره گردانم بسوی شما نخواهد آمد». گرگ دید پاسخ دندان‌شکنیست ، به پرخاش پرداخته گفت : «فضولی هم می‌کنی؟!.. این هم آن شد که پارسال آن دشنامها را در پشت سر من گفته بودی». بره گفت : «من بره‌ی چند ماهه‌ام ، پارسال هیچ نبودم تا دشنام دهم». گرگ دیگر تاب نیاورد و خود را بروی بره انداخته چنین گفت : «اگر تو نبوده‌ای پس آن مادرت بوده ، پدرت بوده». این افسانه مَثَل نیکیست که برای زورورزی هم بهانه باید داشت.

من درباره‌ی ایرانیان بسیار اندیشیده‌ام. این توده‌ی بدبخت که ناتوانست باری رفتارش از روی فهم و خرد نیست. نمی‌دانم تاریخ تاخت و تاز مغول را نیک خوانده‌اید؟.. در آن داستان دلگداز رفتار ایرانیان بسیار بد بوده که ما اگر مغولان را ده گناهکار بشماریم ، اینها بیست گناهکار بوده‌اند.

توده‌ای که بصدها ملیون می‌رسید در برابر چنان دشمن خونخواری بایستادگی برنخاست و زبونی از خود نشان داد ، و آنگاه در همان زبونی رفتارش بسیار بیخردانه می‌بود که مغولان را بکشتار برمی‌انگیخت. شنیده‌اید که چنگیزخان دو سرکرده را با سی‌هزار سوار از دنبال خوارزمشاه فرستاد ، و این سی‌هزار تن از آن سر خراسان گرفته با تاراج و کشتار تا آذربایجان و قفقاز پیش رفتند و از شمال دریای خزر بلشکرگاه خود پیوستند.

ببینید رفتار ایرانیان با آنان چه می‌بوده. بفلان شهر بزرگ آگاهی می‌رسید که مغولان می‌آیند. پیداست که بایستی یا آماده شوند و افزار جنگ بسیجیده و شهر را استوار گردانند ، و یا از در فروتنی درآمده نمایندگان به پیشواز فرستند و گفتگویی کنند. ولی هیچ یک از اینها را نمی‌کردند. مغولان می‌رسیدند و پیام می‌فرستادند : «ایل[=فرمانبر] شوید و شحنه‌ای در شهر خود بپذیرید و فلان اندازه رخت و خواربار بدهید». این را نپذیرفته بجنگ برمی‌خاستند ، و چون آماده نمی‌بودند پس از دو سه روز شکست می‌خوردند. مغولان بشهر درآمده کشتار و تاراج می‌کردند. آنگاه شحنه‌ای گزارده درمی‌گذشتند. مردم بیخرد شوریده شحنه را می‌کشتند. مغولان بازگشته این بار شهر را بیکبار ویران می‌ساختند. این بود رفتار همگانی ایشان.

تنها شهری که این رفتار را نکرد تبریز بود. در آن شهر شمس‌الدین خطیب از یکسو شهر را استوار گردانید و مردم را برای جنگ آماده ساخت و از یکسو بی‌باکی ننموده فرستادگان به پیشواز مغولان فرستاد و پیام داد : «شما چه می‌خواهید؟.. بهر چه می‌آیید؟.. اگر خواربار و رخت می‌خواهید ما خود توانیم فرستاد و اگر برای تاراج و کشتار می‌آیید بدانید که ما همچون دیگران نیستیم. ما برای کشتن و کشته شدن آماده‌ایم و تا باندازه‌ی شماره‌ی خودمان از شما نکشیم درهای شهر بروی شما گشاده نخواهد شد ...».

مغولان نخست بار بود که در ایران سخنی خردمندانه شنیده رفتاری مردانه می‌دیدند ، و اینبود پیشنهاد را پذیرفتند و با گرفتن خواربار و پارچه از شهر دور شدند. هیچگاه نگفتند : «ما چون زورمندیم شما را خواهیم کشت».

این داستان همچنان بزبانم آمد. می‌خواهم بگویم : منطق هنگامی که استوار است و با رفتار خردمندانه توأم می‌باشد ، در مغولان دُژخوی (1) نیز تواند هَنایید. ولی هنگامی که نااستوار است و بهانه بدست می‌دهد دارای هَنایشی نتواند بود. می‌خواهم بگویم : ما که در آرزوی استقلال کشور خود می‌باشیم باید به نیکی توده و آبادی میهن خود کوشیم و شایندگی نشان دهیم تا بآسانی توانیم استقلال و آزادی خود را نگه داریم.

چون مرا بیش از این حال گفتار نیست ، نشست را بپایان می‌رسانم.


پانوشت :
1ـ دُژخوی ( دژ + خوی) = درشت‌خوی و نتراشیده ـ وحشی. ـ و


🌸

📘 سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان

🔹 شایندگی از چیست؟

🔹 بخش سوم : «پراکندگی برای یک توده مرگست»

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

9ـ علت درماندگی این توده
10ـ پراکندگی بیماری بیمناک بلکه ترسناکیست
11ـ پراکندگی از چیست؟


👈 فهرست بخشها


💐🌸🌹

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 در اطراف حکمت و فلسفه (تکه‌ی یک از دو)
(پانوشت 1)

پیمان : حکمتی که آقای آتشکدی می‌ستاید دیگر است و حکمتی که ما می‌نکوهیم دیگر. درست بدان می‌ماند که حسن نامی را در تهران دستگیر نمایند که آدم کشته حسن دیگری از تبریز سر بلند کند که من کی آدم کشته‌ام؟!.. ما خودمان گفته‌ایم که فلسفه یا حکمت را بمعناهای بسیار بکار می‌برند و گفتگوی ما از آن فلسفه یا حکمت است که از افلاطون و ارسطو آغاز شده و در ایران ابوعلی ‌سینا و فارابی و سُهرَوَردی و عبدالرزاق کاشی و ملاصدرا و حاجی ملا هادی سبزواری و حاج ملا علی کَنی آن را دنبال کرده‌اند و هنوز در بسیار جاها درس خوانده می‌شود. فلسفه‌ای که گفتگوهای آن از حُدوث و قدم و ماهیت و وجود و جوهر و عرض و وحدت وجود و عقول عشره و فلکیات و اینگونه عنوانهاست. پس این چه ربط دارد که کسی آیه‌ی «وَمَن يُؤْتَ الْحِكْمَةَ» را به رخ ما بکشد؟! آن حکمت کجا و این حکمت کجا؟! کی در قرآن گفتگویی از ماهیت و وجود و عقول عشره و مانند این شده؟! کی پیغمبر و یارانش چنین عنوانهایی را می‌شناختند؟!

حکمت اسلامی آن بود که می‌گفت : جهان را بنگرید و خدا را بشناسید ، بدانسان که خواست خداست زندگی کنید ، گرفتار آز نشوید ، از ستم دوری جویید ، راستگو و درستکار باشید ... (درست همان راهی که پیمان می‌نماید) این کجا و آن فلسفه که ما می‌نکوهیم کجا؟!

نتیجه‌ی حکمت اسلامی آن بود که هر یک از یاران پیغمبر شایسته‌ی هر کاری بودند و جنگ و سیاست و فرمانروایی و جهانداری همه را به نیکی انجام می‌دادند. نتیجه‌ی این حکمت نیز آنست که کسانی که گرفتار آن می‌شوند بکوچکترین کاری شایستگی ندارند. حاج ملا هادی را اگر به دیهی می‌گماردیم از عهده‌ی سرپرستی آن نمی‌توانست برآید. این را باور کنید که این چیز فلسفه نام جربزه‌ی آدمی را می‌کشد.

آیه‌ی «وَمَن يُؤْتَ الْحِكْمَةَ» را در بیشتر کتابهای حکمت در دیباچه یاد کرده‌اند و من هر زمان آنها را می‌بینم بیاد آن شاعر می‌افتم که چون دانش تخلص می‌کرد چنین شعری ساخته بود : خدا گوهری گرانبهاتر از دانش نیافریده اینست که خردمندان مرا دانش می‌خوانند. من زمانی که این شعر را شنیدم ناگزیر شدم بخندم.

اما اینکه گفته می‌شود : فلان آیه را بی‌درآمدن بحکمت تفسیر نمایید از شگفت‌ترین عنوانهاست. زیرا پیش از همه باید گفت مگر مسلمانان آغاز اسلام حکمت خوانده بودند که معنی آیه‌ها را می‌فهمیدند؟! بگفته‌ی تبریزیان پیش از آنکه خروسی باشد بامدادها دمیده. این حکمت که مقصود ماست در قرن سوم هجری از اسکندریه بمیان مسلمانان آمده قرنها نیز مسلمانان از آن دوری می‌جستند. چنین چیزی چه ربط دارد که آیه‌های قرآن را از روی آن بفهمیم.

اگر مقصود گزارش (تأویل) است چه ارجی بآن می‌توان نهاد؟! آری کسانی که عمر در راه فلسفه هدر می‌سازند یکی از هنرهای ایشانست که همینکه آیه‌ای یا شعری یا عبارتی بگیر آوردند دلیرانه بگزارش پردازند و باریک‌بافیها کنند و از یک عبارت کوچکی چندین صفحه سخن دربیاورند. ولی ما این را جز بیماری و مالیخولیا نمی‌شناسیم و ارجی بآن نمی‌توانیم گزاشت.

درباره‌ی قرآن ما راهی بفهمیدن معنی آیه‌ها داریم که جز از اینست و اگر یک یا چند آیه را از آن راه نتوانستیم فهمید همچنان بحال خود می‌گزاریم و هرگز بگزارش نمی‌پردازیم. خود قرآن می‌گوید که پاره‌ای آیه‌های آن درخور فهم هر کسی نیست.

پس از همه‌ی اینها گیرم که سخن شما راست است. آیا این بآن می‌ارزد که کسی یک عمر در راه فلسفه هدر سازد و مغز خود را از پوسیده‌ترین پندارها آکنده دارد؟! آیا آن سود ، این زیان را جبران می‌کند؟! آیا این داستان آن مرد نیست که بیست سال عمر خود را با یک دارایی گزافی در راه کیمیاگری از دست داده و خود و فرزندانش را بخاک سیاه نشانده بود و هر زمان که گفتگو بمیان می‌آمد می‌گفت راست است زیان بی‌اندازه بردم لیکن ساختن سلفات دوسود را یاد گرفتم و کنون دیگر نیازی بدواخانه پیدا نمی‌کنیم و در برابر آن آسیب سترگ باین سود بی‌ارج کوچک خرسندی می‌نمود؟!

می‌نویسند : برتری اروپا در سایه‌ی رواج فلسفه‌ی ابن‌رشد در آنجا بوده. من نمی‌دانم فلسفه‌ی ابن‌رشد چه بوده و نمی‌خواهم بدانم. ولی این می‌دانم که پیشرفت اروپا را هیچ گونه ربطی با یاوه‌اندیشیهای ماهیت و وجود و جوهر و عرض و کم و کیف و وحدت وجود و مانند اینها نیست. اینها چیزهاییست به هر کجا که برسد آنجا را از هر پیشرفتی بازمی‌دارد چه رسد بآنکه بر پیشرفت وادارد.


👇

چنانکه آقای آتشکدی پیشنهاد می‌کنند آقای حجت بی‌آنکه بحکمت درآید دو آیه را تفسیر نماید من نیز بمیانجیگری ایشان بآقایان فلسفه‌خواندگان پیشنهاد می‌کنم که چون امروز سیل بیدینی از اروپا برخاسته و اینک شرق را بتکان آورده یکی یا چند تن از آنان گفتارهایی با زبان ساده و توده‌فهم در پاسخ بیدینان بنگارند. اگر این را توانستند آن زمانست که می‌توانیم ارجی بایشان و حکمت ایشان بگزاریم. دوباره می‌گویم که مقصود چیزنویسی با زبان ساده و توده‌فهم است که چهار تن پاکدرون بفهمند و بپذیرند. نه اینکه یک رشته عبارتهایی از دور و تسلسل و جوهر و عرض و وجود بَحت بسیط و مانند اینها که خودشان هم نمی‌فهمند بهم بافند و نام آن را گفتار بگزارند.


پانوشتها :
1ـ پس از چند گفتار در پیرامون فلسفه ، یکی از هواداران فلسفه بنام آتشکدی این گفتار را که از دلیل تهی و سراسر ستایش فلسفه است می‌نویسد که بچاپ می‌رسد. پاسخی که پیمان باو داده مغز گفتگو را می‌نماید. از اینرو ما نیز در اینجا به همان بسنده کرده‌ایم. ولی متن درست آن را در بخش دوم کتاب آورده‌ایم.

🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست هفتم ، (46 تا 50)

🖌 احمد کسروی

در نشستهای گذشته از سیاست سخن راندیم و اینک دنباله‌ی آن را می‌گیرم :

  

در نشستهای گذشته گفتم : ایرانیان باید بنیاد سیاست خود را بروی سه پایه گزارند :

1) کوشش به پیراستن توده و رها شدن از آلودگیها و نادانیها.

2) بدست خود گرفتن رشته‌ی کارهای کشور و نیکخواهی نمودن با دو دولت روس و انگلیس و یکسان گرفتن هر دوی آنها.

3) دلبستگی داشتن به نیکی جهان و نبرد با بدیها و همراهی نمودن در این زمینه با نیکخواهان جهان.

در شش نشست گذشته از آن دو چیز سخن رانده تا آنجا که می‌توانستم زمینه را روشن گردانیدم. من خود خَستُوانم [=معترفم] که در این زمینه می‌بایست بهتر از این سخن رانده شود و ناتندرستی مرا از کار بازداشته است. ولی اندوه نمی‌خورم چرا که شنوندگان دارای مغزهای روشن می‌باشند و آنچه را که می‌بایست فهمید فهمیده‌اند. به هر حال اکنون می‌خواهم بپایه‌ی سوم پردازم :

🔸 ٤٦ـ آدمی بهتر از این که هست تواند بود :


در این باره سخن در دو چیز است : یکی اینکه «نیکی جهان و نبرد با بدیها» چیست و چه نیاز بچنان کاری هست؟.. دیگری آنکه این کار چه همبستگی بسیاست ما دارد؟.. چه هنایشی آن را در این تواند بود؟.. از هر یکی از اینها جداگانه سخن خواهم راند.

درباره‌ی نیکی جهان و نبرد با بدیها ما سخنان بسیار گفته و نوشته‌ایم. باید دانست آدمی از نهاد خود باین بدی که امروز نمودار است نیست. آدمیان توانند بهتر از این باشند. آدمیان اگر درپی راستیها باشند و فهم و خرد را راهنمای خود گردانند بسیاری از بدیهای امروزی ناپدید خواهد بود.

مثلاً داستان جنگ که گرفتاری بزرگی برای جهان شده می‌توان آن را از میان برداشت.

کسانی این را باور نمی‌کنند و چنین می‌گویند : جنگ در طبیعت گزارده شده. می‌گوییم : بسیار چیزهاست که در طبیعت هست و ما از آن جلو می‌گیریم. دزدی هست ، کلاهبرداری هست. آیا ما از آنها جلو نمی‌گیریم؟!..

اگر نیک نگریم هیچ مانعی ندارد که دولتها نیز کشاکشها و دوسخنیهای خود را از راه دادگاه و داوری بپایان رسانند و جنگ درمیانه نباشد. این داستان امروز بما دشوار می‌نماید. ولی چون براه افتاد آسان خواهد بود.

یک روزی بوده که دادگاه و داوری درمیان یکه‌ها (افراد) نیز نمی‌بوده. اگر کسی بدیگری دعوایی می‌داشته به زورورزی می‌پرداخته. اگر از کسی طلبی می‌داشته خودش می‌بایسته بر سر او رود و با زور و فشار بطلبد. ولی کم‌کم خردمندان پیدا شده دادگاه و داوری بنیاد نهاده‌اند که هر دعوایی که بود از آن راه بپایان رسد. امروز کار بجایی رسیده که اگر کسی بدادگاه پروا ننموده خودش بر سر بدهکار رود یا دو تن که دعوایی می‌دارند اگر خودشان به زورورزی پردازند ، همه آن را «وحشیگری» خواهند شمرد و زبان بایراد باز خواهند داشت.

دولتها نیز همین حال را دارند. اگر برای آنها نیز دادگاهی برپا گردد که دعواهای خود را بآنجا کشانند ، پس از زمانی بجایی خواهد رسید که اگر دولتی خواست از راه جنگ پیش آید ، همه آن را وحشیگری شناسند و بیزاری نمایند.

اکنون خود دولتها پیشگام شده «سازمان ملل متحد» را پدید آورده‌اند. این برای آنست که دولتها آزاد نباشند که هرگاه که خواستند سرنیزه بکار برند. برای آنست که دولتها نیز دوسخنیهای خود را با گفتگو و داوری بپایان رسانند. برای آنست که اگر دولتی خواست ستمگری یا زورورزی کند ، دیگران دست بهم داده از آن جلو گیرند.

ولی این دستگاه آنچه ما می‌خواهیم نیست و کمیهایی در آن پیداست.

نخست این سازمان را خود دولتها پدید آورده‌اند که اگر روزی خواستند بهم توانند زد. هر زمان بیم آنست که یکی از دولتهای بزرگ آزردگی نماید و بیرون رود و سازمان بهم خورد.

دوم یک‌چنان سازمانی به نیرویی نیازمند است که گُزیریده‌های [=تصمیمات] آن را بکار بندد. در این سازمان نیرویی که هست آرتشهاییست که باید دولتها (دولتهای بزرگ) دهند و پیداست که نتیجه‌ی درستی از آن در دست نخواهد بود. کمتر پیشامدی توان پنداشت که دولتهای بزرگ درباره‌ی آن اندیشه و خواستشان یکی باشد و باهم نیرو یکی گردانند.

اینها کمیهاست [=نقصهاست] ، و با این حال باید بآن ارجی گزاشت. این خود گامی در راه پیشرفت جهانست.

اینکه دولتها آماده شده‌اند انجمنی برپا گردانند و بجای دست یازیدن بتوپ و تانک دوسخنیهای خود را در آنجا بگفتگو گزارند مایه‌ی خشنودیست ، گو که این انجمنها سرانجام نتواند جلو جنگ را گیرد.



🌸

(همبسته با نوشتار بالا)
.

✴️ سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان ✴️

🔸 (شایندگی در چیست؟)


ــ دانشوران ایرانی علل عقب‌ماندگی این کشور را چه‌ها دانسته‌اند؟

ــ سرچشمه‌ی آن علل کجاست؟!

ــ عمده‌ترین سرمایه‌های یک کشور کدامهاست؟

ــ سرمایه‌ی اجتماعی چیست ، مثالهایش چیست؟

ــ از چه زمانی دانشمندان به این سرمایه توجه ویژه کرده‌اند؟

ــ آیا سرمایه‌ی اجتماعی کشورها اندازه‌گیری شده و جدولهای آن در دسترس است؟

ــ آیا میان سرمایه‌ی اجتماعی و اقتصاد پایدار و همچنین اندازه‌ی رفاه یک توده ارتباط هست؟!

ــ عمده‌ترین نقص توده‌ی ایرانی چیست؟!

ــ سود و زیان سرمایه‌ی اجتماعی کدامهاست؟!

و دهها پرسش دیگر که در این نوشته‌ها خواهد آمد.

با آنکه سرمایه‌ی اجتماعی جُستار تازه‌ای است ولی چنانکه خوانندگان خواهند دید اساس این نوشتار جز از نوشته‌های کسروی نیست.

کوشاد تلگرام کوشیده ارتباط میان آخرین دستاوردهای جامعه‌شناسان و آن نوشته‌ها را بازنماید.

اهمیت نوشته‌های کسروی گذشته از انگشت گزاردن روی علتهای خواری و درماندگیهای ایران و شرق ، یکی هم در نشان دادن راه چاره به دردهاست.

بیگفتگوست که امروز برای ایرانیان هیچ جُستاری ارجدار و بایسته‌تر از دانستن علل عقب‌ماندگی ، و راه چاره به آن نیست.

موضوعاتی که در این نوشته‌ها آمده نیز همانهاییست که ایرانیان باید پیش و بیش از هر چیز دیگری در جستجویش باشند.

این نوشتارها به دلسوختگان و غیرتمندان ایران ارمغان می‌گردد.

کوشاد تلگرام



🛎 تاکنون سه بخش از این دفتر را به نشانیهای زیر پراکنده‌ایم :

🔹 بخش یکم : پیشرفت و پسرفت یک مردمی به چه عواملی بستگی دارد؟

🔹 بخش دوم : ارتباط سرمایه‌ی اجتماعی با دیگر نشانگرها

🔹 بخش سوم : «پراکندگی برای یک توده مرگست»


🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 در اطراف حکمت و فلسفه (تکه‌ی دو از دو)


در پایان سخن : چون آقای آتشکدی را مرد پاکدل می‌یابم اینست می‌نگارم که بیشتر آن کسانی که بفلسفه‌ی یونانی پرداخته‌اند بیدین بوده‌اند و اگر دینداری از خود نموده‌اند از ترس مردم و از راه فریبکاری بوده. جهت این هم آنست که چنانکه گفتیم فلسفه فهم و جربزه‌ی خدادادی را می‌کشد و پیداست که چنین کسی از شناختن خدا خواهد درماند. کسی که چشم خود را بکند دیگر چه جای آنست که ما ازو امید دیدن داشته باشیم.

سخن بگزافه نمی‌رانم. مقصود هم بدگویی نیست. آنچه را که از روی یقین شناخته‌ام می‌سرایم. این سخن را که تاکنون نگفته بودم در اینجا خود را ناگزیر دیده می‌گویم :

کار فلسفه بدان می‌ماند که مغز کسی را درآورده بجای آن مغز ساختگی بگزارند. یا پای کسی را بریده بجای آن پای چوبین ببندند. مثلاَ ببینید هر کس از عامی و درسخوان معنایی برای کلمه‌ی «آدمی» در دل خود دارد که اگرچه معنای ناروشنیست و نمی‌تواند آن را بر زبان راند و برشته‌ی سخن بکشد ولی معنای درست و رساییست که هر بهره‌یابی از آن خواهد توانست و به هر کجا آن را بکار برد نادرست نخواهد درآمد. ولی فلسفه این معنی را از دست او گرفته بجای آن عبارت
«جانور گویا» را (الانسان حیوان ناطق) می‌گذارد. آیا این عبارت معنای آدمی است؟! آیا آدمی تنها بگویایی از جانوران دیگر جداست؟! (1)

همین حال را دارد دیگر دستبردهای فلسفه در اندیشه‌ی آدمی! دریافت ساده‌ای را که خدا بآدمیان داده لگدمال نموده از کار می‌اندازد و بجای آن یک رشته انگارهای بیراه را در مغز جا می‌دهد. اینست که فیلسوف از دین و خداشناسی بی‌بهره گردیده در بیابان سرگردانی گم می‌شود.

شما گاهی می‌شنوید فلان دسته‌ی فیلسوفان شکزده بوده‌اند و باین سخن ارجی گزارده می‌پندارید راستی‌را راه دین تاریک و درخور شکزدگی می‌باشد‌‌ و از همینجا در دل شما نیز شکهایی پیدا می‌شود. دیگر چه دانید که آن دسته جز مشتی کوردل نبوده‌اند و همانا از کوردلی براه دین نرسیده‌اند. من در جای دیگری این موضوع را دوباره عنوان نموده بشما نشان خواهم داد که همین دسته‌ی شکزدگان که آنان را فیلسوف می‌خوانند گرفتار چه نادانی‌ای بوده‌اند.

می‌گویند خدا اندیشه بما داده که بیندیشیم و راز جهان را دریابیم. این نمی‌دانند که باید همیشه خرد را پاسبان اندیشه گردانید. درست مانند آنکه کسی بگوید خدا پا بمن بخشیده که راه پیمایم و این نداند که راهپیمایی باید براهنمایی و پاسبانی خرد باشد وگرنه جز زیان و بدبختی نتیجه نخواهد داشت.

کنون بینگاریم این کس پاهای خود را آزادانه بکار بیندازد و از آبادی دوری گزیده هر روز تا پا دارد بدود و راه پیماید و هرگز دربند اینکه کجا می‌رود و از بهر چه می‌رود نباشد ، آیا نه اینست که در بیابانها و دره‌ها گم شده راه بازگشت بمیان مردم نخواهد داشت و چه‌بسا که در کویری فرورفته بیرون آمدن نتواند و یا به پرتگاهی افتاده سر و تن کوفته در آنجا بماند و یا گرفتار ماران و گزندگان گردیده جان بدر نبرد.

همین حال را دارند فیلسوفان که ‌اندیشه بلکه پندار را آزاد گزارده هرگز پروای خرد را ندارند و اینست که فرسنگها دور افتاده راه بازگشت پیدا نمی‌کنند و در آن بیابان بیکران گم شده از پا می‌افتند و چه‌بسا که بلجنزار بیدینی افتاده تا گلو در آن فرومی‌روند. اینست آن حکمت و یا فلسفه‌نام که ما نکوهش می‌کنیم و خواهیم کرد و بیاری خدا بنیاد آن را خواهیم برانداخت.

آن ستایشهایی که آقای آتشکدی می‌کنند برخی از آنها درباره‌ی حکمت اسلامی و راست است و برخی دیگر جز ستایشهای بیجا نیست. اینکه می‌خواهند ما از فلسفه نکوهش ننماییم و تنها کج‌اندیشیهای پاره‌ای فیلسوفان را دور بیندازیم می‌گوییم این فلسفه که منظور ماست بنیاد آن بر گزافه و پندار می‌باشد‌‌ که نود درصد آن اندیشه‌های پوسیده و پوچ است و چنین چیزی باید همه‌ی آن را دور ریخت و مردم را از آسیب آن آسوده ساخت.

شما اگر مردی را ببینید که بنیاد گفتار بر گزافه دارد و دربند راست و دروغ نیست ازو دامن درچیده همه‌ی گفته‌هایش را دور می‌ریزید و هرگز این نخواهید کرد که رنجها کشیده بدانید کدام گفته‌ی او راست و کدامش دروغ می‌باشد.

اگر یک سبد میوه‌ی پوسیده را بجلوتان بگزارند همه‌ی آنها را دور می‌ریزید و هیچگاه این نخواهید کرد که بخود زحمت داده چهار تا میوه‌ی درست را از توی آنها جدا گردانید.


👇

و آنگاه اینان عنوان پیشوایی و راهنمایی بخود بسته‌اند دیگر چه جای آنست بگوییم اگر صد خطا هم دارند داشته باشند ما خودمان خطای ایشان را جبران می‌کنیم. این درست بدان می‌ماند که مرد نادانی به پزشکی برخیزد و هر بیماری که پیشش می‌برند دانسته و نادانسته نسخه‌ی درمانی بدست او بدهد و ما این کار را آسان گرفته بگوییم باشد مردم خودشان نسخه‌های سودمند را از ناسودمند جدا می‌گردانند و این نیندیشیم که معنی طبابت این نیست. وانگاه مردم اگر درمان سودمند را می‌شناختند چه نیاز به پزشک داشتند؟!

همین عنوان را درباره‌ی شعر و عرفان و رُمان و همه چیزی که ما بآن ایراد داریم پیش می‌کشند. ولی هرگز پذیرفتنی نیست. یکمشت یاوه‌گویان و پنداربافان و دروغ‌پردازان چه ارجی دارند که ما بیاییم و گفته‌های آنان را غربال کرده نیکها از بدها جدا گردانیم؟! آخر این کار را چرا بکنیم؟! کسانی که ما باید نیک و بد ایشان را جدا گردانیم دیگر چه عنوانی بایشان می‌توانیم داد و از بهر چیست که می‌خواهیم از ایشان دست برنداریم؟!


پانوشت :
1ـ این نکته درباره‌ی «انسان» و «حیوان ناطق» از یکی از دانشمندان ساوُجبُلاغ مکریست که کنون را در تهران هستند و چون فلسفه را از نزدیک می‌شناسند گفته‌های پیمان را درباره‌ی آن براست می‌دارند. (پیمان)


🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست هفتم ، (46 تا 50)

🖌 احمد کسروی

🔸 ٤٧ـ باید خردها تکان خورد :


آنچه ما می‌دانیم دشواریها همه از آن برمی‌خیزد که خردها تکان نخورده و اندیشه‌های نیکخواهانه تا اندازه‌ای که باید رواج نیافته است. امروز دشواری بزرگتر آنست که دولتهایی که پیشگام می‌شوند و این سازمانها را برپا می‌گردانند دلهاشان با زبانهاشان یکی نیست. در همان حال که سازمان برپا می‌کنند در اندیشه‌ی چیرگی بتوده‌های ناتوان می‌باشند و با یکدیگر دروغ می‌گویند و نیرنگ می‌زنند. هر یکی می‌خواهد از همان سازمان سودجویی ناسزا کند. یک جمله بگویم : اندیشه‌ها ناپاکست.

در این باره هم اگر نیک جستجو کنیم خواهیم دید این سیاستمداران گمراهند و اندیشه‌های آنان آلوده با بدآموزیهای مادّیگریست. هر یکی در این باور است که زندگانی نبرد است و باید زورمند بود و بدیگران چیرگی نمود. این اندیشه‌ی ایشانست. از همینجاست که همه‌ی کوششها هدر می‌رود و نتیجه‌ای بدست نمی‌آید. از همینجاست که جنگی پایان نیافته زمینه برای جنگ دیگری آماده می‌شود. از همینجاست که در هنگامی که همه سخن از جلوگیری جنگ می‌رود نهانی دسته‌بندیها و آمادگیها برای جنگ در کار است.

سرچشمه‌ی دشواریها اینست. باینست که باید چاره کرد. امروز جهان بیش از همه به یک جنبشی نیازمند است که آمیغها روشن گردد و خردها توانا شود. زندگانی نبرد نیست. ما به نبرد نیاز نداریم. آن پلنگها و گرگها است که جز با نبرد و کشاکش زندگانی نتوانند داشت. آدمی جز از آنهاست. آدمی بجای نبرد و کشاکش بهمدستی نیازمند است.

از زندگانی‌ای که پایه‌اش نبرد و کشاکش باشد جز آن حال بدبختی که دیدیم چشم نتوان داشت. شش سال جنگ رفت ، ملیونها جوانان نازنین نابود شد ، ملیونها مادر داغ فرزند دید ، شهرهای بزرگی همچون لندن و برلن آسیبهای سخت یافت. اکنون هم سراسر اروپا گرفتار گرسنگی و نایابیست.

می‌گویند : «شُوَند اینها آلمانیها بوده‌اند». شُوَند اینها گمراهیهاست ، سستی خردهاست. آلمانیها نیز از این مردمند. آنگاه اکنون که آلمانیها سرکوب شدند و از میان رفتند ، آیا مردمان از جنگ ایمنند؟..

روس و انگلیس تا دیروز باهم یکدست می‌بودند و دوستی می‌داشتند ، و امروز بکشاکش سختی برخاسته‌اند و هر زمان بیم می‌رود که رشته درمیانشان گسیخته گردد و «سازمان ملل متحد» بهم خورد و جهان بار دیگر گرفتار جنگ شود. ترس از بمب اتمی سراسر جهان را فراگرفته.

چنانکه گفتم اینها همه از آنست که خردها سست گردیده ، آمیغهای زندگانی بدیده گرفته نمی‌شود. مردان سیاسی که رشته‌ی کارهای جهان را بدست گرفته‌اند خود گرفتار بدآموزیهایند. آنان می‌پندارند جز با جنگ و کشاکش جهان را راه نتوان برد ، آنان زندگانی را نبرد می‌دانند.


🌸

(همبسته با نوشتار بالا)
.

(همبسته با این نوشتار)
.

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار با کردار توأم باید بود ـ 1 (تکه‌ی یک از دو)


گفتاری که در شماره‌ی ششم بعنوان «پیمان و رستگاری» در پاسخ پرسشی عنوان نمودیم پرسنده‌ی آن آقای طباطبایی واعظ قمی بودند و آن گفتار ناانجام است که بازمانده‌اش را در شماره‌های آینده خواهیم نگاشت ولی آقای طباطبایی نگارشی فرستاده که خود آن گفتار سودمندی می‌باشد و اینست آن را در اینجا می‌آوریم. می‌نگارند :


مرام من در زندگانی خدمت باجتماع است و در نظرم مسلمان و یهود و نصارا فرقی نمی‌کنند و برحسب تشخیص که از روی تواریخ و کتب آسمانی داده‌ام مردان بزرگ هم چنین بوده‌اند منتها خدمت به اجتماع در کیفیت مختلف است بجاهل علم دادن و بفقیر مال دادن و ستمدیده را کمک کردن بقدر توانایی است و دعوت من در این زمینه دعوت بعمل است.

در این کاغذی که چندی قبل باداره‌ی پیمان دادم بطور اجمال باین مرام اشاره کردم لیکن در این شماره‌ی اخیر پیمان (شماره‌ی شش) جوابی که آقای کسروی بپرسش من داده بودند معلوم شد که از مقصود و مرام من آگاهی کامل پیدا نکرده‌اند و بدین جهت در این کاغذ توضیح می‌دهم.

تصدیق می‌کنم که بیدار کردن بشر و دور کردن آنان از وهم و پندار بزرگترین وظیفه‌ی دینی است (اذا ظهر البدع فللعالم ان یظهر علمه) (1) ولی باید نظر انسان وسیعتر از این باشد. مردان بزرگ عالم مخصوصاً پیغمبر اسلام از اول بعثت خود در عین اینکه نبرد با موهومات و خرافات ملل مختلفه از روی شفقت و مهربانی می‌کرد (بت‌پرست و ماه‌پرست و یهود و نصارا) از دستگیری بیچارگان و عیادت مریضها و رسیدن بداد ستمدیدگان آنی غافل نبود برای آنکه از روی این آثار برساند که ای مردم بدانید من خیرخواه و غمخوار بشرم و غمخواری را باین آثار بشناسید و بدین وسیله توجهات قلبی مردم را بخود جلب می‌فرمود تا آنکه در موضوع معارف مطالب برهانی او را هم بپذیرند و بدانند که این رشته از معارف است که بشر را وادار بعمل می‌کند و سعادت اجتماعی و انفرادی بشر را تأمین خواهد کرد و با وجود همه‌ی آن زحمات می‌دانید که تأثیر آن در عالم چقدر بود. سوره‌ی هود (2) : وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ إِلَّا مَن رَّحِمَ رَبُّكَ الخ

بزرگترین نکوهش من درباره‌ی فلسفه و فیلسوف بهمین جهت است که آنچه از آنها دیده و شنیده‌ام حرف است و کاملاً آنها را سرگرم به یک سلسله از خیالات می‌بینم که بهیچ وجه نمی‌توانند خدمتی بسعادت خود و اجتماع بنمایند.

جان گرگان و سگان از هم جداست متحد جانهای شیران خداست

بحکم «لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّن رُّسُلِهِ» (3) هر کس که راه راست را پیدا کرد در بین راه رفقای خود را ملاقات می‌کند لازم نیست انسان تمام طرق غیرمستقیم را رفته باشد یا آنکه نرفته حکم نکند که اینها همه باطلند. مدتها است که موضوع مخالفت با فلسفه در دماغ من جایگیر بود و رفقای من می‌دانند که شاید متجاوز از پنج سال در مجامع عمومی و خصوصی نکوهش می‌کردم و بعضی حمل می‌کردند بر اینکه من اهل ذوق نبوده و باصطلاح مقدس خشکم ولی پس از ملاحظه‌ی نگارشات شما در پیمان یکی از رفقای خود را در پیمودن راه راست پیدا کردم و مانند کسی که در بیابان تنها است و برخورد به یک رفیقی آگاه می‌کند خوشحال و فوق‌العاده خرسند شدم.

بلی آنچه من در این مدت از جنگ و نبرد با اینها بدست آوردم برای تنبه و تذکر شما یاد می‌کنم. فلسفه‌ی اصطلاحی منقسم می‌شود بقسمت اولیه بالهیات و طبیعیات و الهیات هم بمعنی الاخص و معنی الاعم آنچه در طبیعیات مورد بحث واقع شده گرچه خالی از موهومات نیست ولی پاره‌ای مباحث او هم خالی از فایده نمی‌باشد. مثلاً در فهم حقیقت جسم و ترکیب او عقائد فلاسفه مختلف است و عقیده‌ای که امروز علمای فیزیک در موضوع جسم دارند بیرون از یکی از آنها نیست یا در مبحث نفس و قوای ظاهره و باطنه که انسان چگونه می‌بیند یا می‌شنود یا لمس می‌کند و غیرذلک و آنچه امروز علمای غرب در این موضوع می‌گویند موافق یکی از عقائد فلاسفه است.

و آنچه در الهیات بمعنی الاعم گفته می‌شود در مقام بیان اصطلاحاتی بیش نیست و کمتر مباحث علمی علاوه بر آنچه ذکر شد در این قسمت دیده می‌شود مانند مبحث اعاده‌ی معدوم که آیا محال یا ممکن است و الا بیشتر مباحث او بیان اصطلاحات آنان است از قبیل معنی جعل و اقسام آن از بسیط و مرکب یا معنی حُدوث و قدم و اقسام حُدوث یا مباحث علت و معلول یا جواهر و اعراض که وجود این معانی مسلم منتها تعبیر از آنها باین الفاظ می‌شود.

بلی آنچه مایه‌ی رسوایی فلسفه است قسمت الهیات بمعنی الاخص است که بحث از واجب و صفت او می‌شود و سر مطلب هم آنست که پایه‌هایی را که در آن دو قسمت دیگر بالا برده‌اند در اینجا سقف می‌زنند و آنچه درباره‌ی سایر موجودات تصویر کرده درباره‌ی واجب هم اجرا می‌کنند.

👇

مثلاً در مبحث علت و معلول ثابت می‌کنند پس از بیان معنی علت و معلول که علت واحد دارای معلول واحد است که «الواحد لایصدر عنه الا الواحد» پس از مسلم شدن این موضوع می‌گویند آیا آفریدگار را علت وجود موجودات می‌دانید یا نه و در صورتی که علت دانستید می‌بایست احکام علت و معلول در آنجا باشد برای اینکه خداوند «من جمیع الجهات» یگانه است و ترکیب و کثرت ندارد معلول او هم واحد و بحکم قاعده‌ی فوق‌الذکر ناچار باید قائل بوجود علل شد و بالاخره افسانه‌ی عقول عشره و مثل افلاطون و انوار سپهبدیه که عبارت از عقول طولی و عرضی است پیدا می‌شود.

ولی آنچه من در مقام جواب آنها گفته‌ام آنست که یکی از ائمه‌ی اعلام می‌گوید : «کلّما میّز تموه باوهامکم فی ادق معانیکم فهو مخلوق لکم مصنوع مثلکم مردود الیکم». گرچه می‌گویند که اینگونه از کلمات یالاتفکروا فی‌الله و ما قدروالله حق قدره ناظر بفهم کنه و حقیقت است اما معامله‌ی این دسته با آفریدگار همان معامله‌ایست که با سایر موجودات می‌کنند بگویند ببینم چه فرق است میانه‌ی یک درخت و خداوند که آنچه از او می‌فهمند از خدا هم می‌فهمند و آنچه نمی‌فهمند و قابل فهم نیست کنه وجود آنها است که در هیچ یک از آنها قابل فهم نیست و خطایی که کرده‌اند از همین مقام است که واجب را هم مصداقی قرار داده و آنچه در حق سایر موجودات پنداشته‌اند در آنجا هم چنان کرده‌اند غافل از اینکه بر فرض اینکه در عالم علت و معلول باشد و روابط آنها هم همین طور است که گفته‌اند از کجا که سنخ علیت حق ماورای اینها نیست که برای استوار کردن این قاعده محتاج شویم بتشکیلات و افسانه‌ی عقول عشره و افلاک تسعه و مثل افلاطونیه که میدان را در این مقام برای عرفا باز کرده که در پندار خود عوالمی فرض کنند از لاهوت و جبروت و ملکوت و ناسوت و اخبار اسلامی را هم مورد استشهاد قرار داده أوّلُ ما خلقَ اللهُ العقل یا اول ما خلق الله روحی و تطبیق کنند بقول پیغمبر اسلام که یا درست یا نادرست که بقول علامه‌ی مجلسی گوید أوّلُ ما خلقَ اللهُ العقل دروغ است یا «کُنْتُ کَنزاً مَخفّیاً» (4) که اشاره بمقام هویت ذات است و سایر گفته‌های آنان که هر کس مُجِلی ابن‌ابی‌الجمهور احسایی و فُصوص محی‌الدین اعرابی را بیند خواهد دانست که اینها چه خیالاتی کرده‌اند و بدون ابراز هیچ دلیلی گفته‌اند آنچه گفته‌اند و گناه آنها را نیز باید بگردن فلاسفه ‌انداخت «وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالًا مَّعَ أَثْقَالِهِمْ» (5) آنها دروغ گفتند و اینها دروغ‌پرداز شدند و از طرفی هم ملاحظه می‌کنید در هر مجلس و محفل دم از برهان می‌زنند و علم را منحصر بخود می‌پندارند و بنام ارسطو و شیخ‌الرئیس و افلاطون و ملا صدرا می‌بالند.


👇

خلاصه آنکه من در سهم خودم از بیدار کردن مردمی که چندین سال عمر گرانمایه‌ی خود را در این راه صرف کرده‌اند عاجزم و ممکن نیست که این درختهای کهن تصدیق کنند که بی‌بار و در حقیقت یک مجسمه‌ی خرافی و موهومند و بقول یکی از اساتید این فن پس از مذاکره‌ی زیاد در رد فلسفه و عدم استفاده آن بحال بشر که می‌گفت آخر من بیست‌و‌پنج سال زحمت کشیده‌ام و حرفه‌ی من این است و مزیت من بالای همین موضوع است چگونه بتوده بفهمانم که اینهایی که من دارم همه خیال است «وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنفُسُهُمْ» (6) مرحله‌ی انصاف و وجدان که انسانی بتواند حق را بفهمد و تصدیق کند و بگوید ، یک مرحله‌ی بزرگی است با آنکه حب ذات و خودخواهی گاهی باندازه‌ای است که راستی نمی‌گذارد مطلب فهمیده شود «سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ» (7) کوشش نسبت باینها بی‌اثر است و استفاده‌ی عملی ندارد مگر اینکه بقول عوام حجت بر آنها تمام شود و اما آنهایی که تا درجه‌ای وارد شده‌اند و مجملاً بمطالب آن برخورد کرده‌اند اگر چنگال من بآنها بند شود بکلی منصرفشان می‌کنم. در چندی قبل در مجلسی عده‌ا‌ی بودند که در حضور استادان که شرح تجرید مذاکره می‌کردند کاری کردم که باتفاق بمعلم خود گفتند تمنا می‌کنیم فردا تشریف نیاورید و آن شخص معلم فوق‌العاده از من کدورت پیدا کرد و پس از چند روز که باز با او ملاقات کردم و از من گله کرد باو گفتم که خدای من شاهد است غرضی با حکیم و فیلسوف ندارم و برای نفع تو و دیگران می‌گویم آنچه می‌گویم برای اینکه آدمی بیکار و در نتیجه تنگدست و بیچاره بود باو گفتم تو را بخدا قسم است که اگر امروز صد ا‏فلاطون و ارسطو و شیخ‌الرئیس که اسامی اینها دهن را پر می‌کنند و در نظر شما مردمانی بزرگ هستند اگر امروز بودند بدرد گرسنگی و بیچارگی تو می‌رسیدند که برای تو فکر کار کنند یا دلخوش به یک رشته خیالبافی آنها بودی و اسم آنها را علم می‌گذاردی؟ تصدیق کرد که از این جهت بدرد نمی‌خوردند. گفتم برای آنکه معارف آنها خراب است یعنی معارف نیست و الا آنها را وادار بعمل می‌کرد. علمی که مولد عمل نیست علم نیست موهوم است. تمام معارف دینی مقدمه‌ی عمل است برخلاف فلاسفه و دسته‌ای دیگر که اصول دین را مقصود بالذات می‌دانند بعقیده‌ی من برای عمل است یعنی خدا را باید شناخت و پیغمبر و معاد را باید فهمید که برای سعادت خود و اجتماع کار کرد.

ولی خدایی را که پیغمبران به بشر معرفی می‌کنند و نشانه‌های او را داده‌اند نه خدای حکیم و فیلسوف.

بلی حکیم باید مدتی حرف بزند در اطراف آنکه عیادت مریض یا دستگیری ضعفا و دادرسی بیچارگان با آنکه عرض هستند چگونه باقی خواهد بود یا آنکه ملکه چیست و فرق او با حال کدام است اینها معانی را بیان می‌کند ولی حصول و تحصیل آن را بعهده‌ی دیگران می‌گذارد و در تمام عمر فرصتی برای عمل پیدا نخواهد کرد.

سید محمود طباطبایی واعظ قمی

پانوشتها :
1ـ «إِذَا ظَهَرَتِ اَلْبِدَعُ فَلْیُظْهِرِ اَلْعالِمُ عِلْمَهُ» : چون بدعتها پیدا شد ، عالِم دانش خود را نمایان گرداند. (گردآورنده)
2ـ از تکه‌ی پایانی آیه‌ی 118. (گردآورنده)
3ـ سوره‌ی بقره ، تکه‌ای از آیه‌ی 285. (گردآورنده)
4ـ درباره‌ی این حدیث بنگرید بکتاب «صوفیگری» ، گفتار سوم. (گردآورنده)
5ـ سوره‌ی عنکبوت ، تکه‌ی آغازی آیه‌ی 13. (گردآورنده)
6ـ سوره‌ی نمل ، تکه‌ی آغازی آیه‌ی 14. (گردآورنده)
7ـ سوره‌ی یس ، آیه‌ی 10. (گردآورنده)


🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست هفتم ، (46 تا 50)

🖌 احمد کسروی

🔸 ٤٨ـ از روشنی مغزها هوده‌های بسیار توان بیوسید(1) :


برای جلوگیری از جنگ به یک دادگاه بین‌الملل بزرگی نیاز است ، دادگاهی که نیرومند باشد و هر دولتی که گردن بحق و قانون نگزاشت او را «محکوم» گرداند. پیدایش چنان دادگاهی امروز آرزوست. بیشتر کسان آن را نشدنی می‌شمارند و دشواریهای بسیار در سر راه آن می‌شناسند.

ولی آنچه ما می‌دانیم اگر خردها بتکان آید و مغزها روشن گردد و آمیغها بدیده گرفته شود ، همه‌ی دشواریها از میان خواهد رفت. این دشواریها که امروز در سر راه دادگاه بین‌المللی نمودار است و بچشمها می‌خورد ، روزی در سر راه دادگاههای عادی نمودار می‌بوده.

این دادگاههای عادی از نخست که برپا نمی‌بوده. زمانی بوده که هیچ دادگاهی در هیچ کشوری نمی‌بوده. سپس که در اینجا و آنجا دادگاهها برپا گردیده مردمان سود آنها را نمی‌دانسته‌اند و چندانکه می‌بایست ارج بآنها نمی‌گزارده‌اند ، حکمی که داده می‌شده بآسانی باجرا نمی‌رسیده. هنوز در ایران جاهایی هست که دادگاه نیست ، و اگر بنیاد یابد مردم از آن خواهند رمید و پشتیبانی دریغ خواهند گفت. شانزده سال پیش (2) که من به خوزستان رفتم و در آنجا عدلیه‌ی نیرومندی برپا گردانیدیم ، مردم تا دیرزمانی می‌رمیدند و ما دچار دشواریها می‌بودیم.

دادگاهها بماند. حکومتها یا سررشته‌داریها که امروز هست یک روز بوده که نمی‌بوده. همان رفتاری که ما امروز از توده‌ها می‌بینیم که هر یکی خود را جدا می‌گیرد و تنها سود خود را می‌جوید و به یک نیروی بزرگتری که سود همه‌ی جهان را بدیده گیرد نیاز نمی‌بیند (و اگر باشد بآسانی گردن نخواهد گزاشت) ، همین رفتار روزی از خانواده‌ها دیده شده. هر خانواده‌ای در یک جا می‌زیسته‌اند و هر یکی خودسر بوده تنها آسایش خود را می‌خواسته است و به یک دستگاهی که همه‌ی آنها را راه برد و سود همگانی را بدیده گیرد نیاز نمی‌دیده‌اند.

پس چه بوده که این حکومتها پدید آمده‌اند؟.. چه نیرویی اینها را پدید آورده؟.. آیا نه آنست که خردمندانی برخاسته و راهنماییها کرده و نیاز زندگانی را بحکومت (یا دستگاهی که نگهبان و راهبر همگی باشد) بازنموده و مغزها را از تیرگی بیرون آورده‌اند؟.. آیا نه آنست که پیدایش حکومتها و پایداری آنها نتیجه‌ی دانسته شدن آمیغها بوده؟..

از این سخنان خواستم آنست که در سایه‌ی روشنی آمیغها و تکان خردها و فهمها که باید کوشید و در جهان پدید آورد ، نه تنها دشواریهای یک دادگاه نیرومند بین‌المللی از میان تواند رفت ، این هم تواند بود که یک حکومت بسیار نیرومند بین‌المللی پدید آید که حکومتهای توده‌ای کنونی همه زیردست او باشد.

چنانکه گفته‌ایم از دیده‌ی راستیها جدایی درمیان توده‌ها بیش از جدایی درمیانه‌ی خانواده‌ها نیست. «ملیت» بآن معنی که فهمیده شده و هر توده‌ای باید بدیگران برتری فروشد و همچشمی نماید غلطست. میهن‌پرستی دشمنی کردن با دیگران نمی‌باشد. آسایش هر توده‌ای بسته بآسایش همگی جهانست. آدمی بکشاکش نیازمند نیست و بهمدستی نیازمند است. جنگ را باید با بدیها کرد. اگر زندگانی از راهش باشد ، نود درصد رنجهای امروزی خواهد رفت.

اینها و مانند اینها آمیغهاییست که چون در دلها جای گزیند انبوه نیکخواهان و خردمندان را بتکان خواهد آورد ، و چون انجمنی برای نگهبانی بکارهای همگانی جهان و داوری درمیان دولتها و جلوگیری از جنگ برپا گردد ، همه را پشتیبان و هوادار آن خواهد گردانید ، همین زمینه برای پیدایش یک حکومت بزرگ بین‌المللی خواهد بود.

من بار دیگر بآن سخن بازمی‌گردم که گرداننده‌ی آدمی مغز اوست. مغز نیز پیرو اندیشه‌هاییست که در آنست. تنها جلوگیری از جنگ نیست. کارهای بزرگ دیگر برای کردن بسیار است. اگر یک جمله بگوییم باید شالوده‌ی زندگانی آینده راه بردن بآمیغها و پیروی کردن از خردها باشد. از هر باره باید راستیها و سود زندگانی بدیده گرفته شود. امروز چنانکه دانشها پیش رفته و ما هرچه در این جهان می‌بینیم و درمی‌یابیم ، می‌کوشیم راست آن را بدست آوریم و بروی پندارهای بیپای گذشتگان خط می‌کشیم ، همچنان باید در کارهای زندگی از هر چیزْ راست آن را بدیده گیریم و آنچه راهنمایی خرد است بپذیریم و دربند آیینهای گذشتگان نباشیم. باید هر آنچه بد است و بزیان زندگانیست به هر نام که هست دور گردانیم.


پانوشت :
1ـ بیوسیدن (همچون نیوشیدن) = انتظار داشتن ، چشم داشتن. ـ و
2ـ نویسنده در سال 1302 به خوزستان رفته. اینست بهنگام نوشتن کتاب ، (1324) در حساب این مدت زمان دچار لغزش شده. افسوسمندانه این لغزش در چاپ دوم نیز درست گردانیده نشده. ـ و


🌸