ما در جای دیگری روشن ساخته‌ایم که در ایران و هند و دیگر جاها بسیاری از کیشهای گوناگون زاییده از فلسفه‌ی یونان می‌باشد و ما برای برانداختن آن کیشها راهی جز برانداختن این فلسفه نداریم.
آیا با این حال جای آنست که کسانی از ما دل‌آزرده شوند؟! بس است برادران! بیش از این خود را بی‌آبرو مسازید! بیش از این مایه‌ی شرمندگی هم‌میهنان خود مباشید!

بیایید مردانه این سنگها را از دامن بریزید! بیایید این پندارهای مغزآشوب را رها نموده دل پاک سازید! بیایید از این پس خرد را راهنمای خود نموده دست از بندگی افلاطون و ارسطو بکشید! بگزارید اینها ارزانی دیگران باشد.

پندارهای افلاطون و ارسطو گذشته از آنکه بسیار بیپا و از خرد دور است از آنجا که آلودگی بآنها مایه‌ی مرده‌پرستی و بیگانه‌دوستی است از این راه نیز ننگ را با خود دارد ، بیایید خود را از این ننگ رها نمایید.

بار دیگر می‌گویم : اگر پرداختن باینها بآهنگ دانش‌پژوهی است هر کس می‌داند امروز دانش راه دیگری پیدا کرده و آنچه را که ارسطو و افلاطون رشته بودند روزگار پشم نموده. هرگاه بنام دین و خداشناسی است من بی‌پرده می‌گویم خدا و دین از این بیهوده‌پندارها بیزار است.

اگر راستی را بخواهیم ، از اینها جز کاهش خرد و فرسودگی مغز نتیجه‌ی دیگری بدست نمی‌آید. شاید بدخواهان شرق ، خواهان باشند که شرقیان این رشته‌ها را رها ننمایند و شاید کوششهایی نیز در این باره بکار برند ولی ما هرگز نباید فریب ایشان را بخوریم.

آن کسانی که نامهای افلاطون و ارسطو را سرمایه‌ی کار خود گرفته‌اند و هر روز عنوان دیگری از ایشان می‌نمایند ایکاش بخود آمده می‌دانستند چه زیانی بتوده‌ی خود می‌رسانند! ایکاش درمی‌یافتند نادانسته (یا دانسته) چه ریشه‌ای از مردم می‌کنند!


🌸

(همبسته با نوشتار بالا)
.

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 فلسفه (تکه‌ی یک از یک)


چون بارها نام فلسفه و صوفیگری و باطنیگری و خراباتیگری را می‌برم در اینجا باید سخن رانم و آنها را بازنمایم. از هزار سال باز مایه‌ی گرفتاری شرق اینها بوده. چنگیز و هلاکو و تیمور با شرق آن نکرده‌اند که اینها کرده. امروز بت‌پرستیهایی که باید برانداخت اینها و مانندهای اینهاست.

فلسفه در بیرون از دین پدید آمده ولی سپس با همه‌ی دینها درآمیخته و از اینروست که ما از آن گفتگو می‌داریم. این نخست در یونان پدید آمده و سپس به مصر و روم و ایران و عربستان رسیده ، و از افلاطون و ارسطو گرفته تا ملا صدرا و ملا هادی هزاران کسان آن را دنبال کرده‌اند و هر یکی چیزهایی از خود بر آن افزوده‌اند. ولی باید گفت همه رنج بیهوده برده‌اند و جز گزند سودی از کوششهای ایشان برنخاسته.

کسانی نام فلسفه را می‌شنوند و می‌پندارند راستیهایی در پشت سر آن جا گرفته ، چه دانند که جز نام یک رشته پندارهای بیهوده نیست.

ما نمی‌خواهیم بفلسفه درآمده از آن گفتگو داریم. تنها سستی بنیاد آن را بازمی‌نماییم ، و این می‌کنیم تا دانسته شود آنچه فیلسوفان درباره‌ی خدا و جهان گفته‌اند درخور ارجی نیست.

نخست اینان راه جستجو را گم کرده‌اند. چنانکه گفتیم راه جستجو یک چیز را سنجیدن و آزمودن و بانگیزه‌ی آن پی بردن است. ولی اینان بجای آن چشم رو هم نهاده از پیش خود پنداربافی کرده‌اند. روشنتر گویم : راه اینست که ما از سنجیدن و آزمودن بدانستن رسیم. ولی در فلسفه وارونه‌ی این را گرفته‌اند و نخست چیزهایی از پندار بیرون آورند و سپس با زور جهان را بآن رسانند. این از بدترین بیراهیهاست. از این نتیجه‌ی درستی هرگز بدست نیاید. شما اگر خواهید پیشامدهای یک دیهی را در یک فرسخی از این راه بدانید نخواهید دانست ، چه رسد بآنکه کسی داستان آفرینش جهان را از این راه داند‌.

از بهترین نمونه‌های این کار داستان «علت و معلول» است‌. هر که جهان را بسنجد و بیندیشد بآسانی داند آن باختیار آفریده شده و خواستی از آن درمیانست‌. ولی در فلسفه داستان علت و معلول را عنوان می‌نمایند‌. خدا علت آفرینش است همچون آتش که علت سوزانیدن است‌. چنانکه آتش به هر چه رسید بیدرنگ و بی‌اختیار سوزاند پیدایش جهان از دست خدا نیز به همان گونه بوده است‌. آنگاه چون علت را از معلول جدا نتوان کرد ، پس خدا در آفریدن جهان بی‌اختیار بوده و جهان همیشه با او بوده. این یکی از گفتگوهای شناخته شده‌ی فلسفه است.

دوم در جستجو اندازه نگه نداشته بزمینه‌هایی که راه ندارد پرداخته‌اند. بارها گفتیم : راه ما بسوی شناختن آفرینش و آفریدگار جز اینجهان دیداری نیست و از این راه نیز همه‌ی آگاهیها بدست نیاید. لیکن فیلسوفان تو گویی این پرده را شکافته و خود را در آن سو یافته‌اند که بدانسان آزادانه سخن رانده‌اند. این کار افلاطون یا ارسطو که خدا را «وجود بَحت بسیط» پنداشته چنین می‌گوید : «چون از یک چیز جز یک چیز پدید نیاید خدا خرد یکم را آفریده و این خرد چرخ یکم را با خرد دوم پدید آورد» و بدینسان تا نه چرخ و ده خرد بالا می‌رود ، گذشته از آنکه این گفتارش افسانه‌ی بیپایی بیش نیست و آغاز آن با انجامش سازش ندارد ، خود این کار که بگفتگو از آغاز آفرینش برخاسته خطای بس بزرگی بشمار است‌. کی خردمند بچیزی که راه ندارد پردازد؟!..

سوم در جستجوهای خود دربند سامان جهان و رستگاری جهانیان نبوده‌اند. چنانکه گفتیم در جهان چیزی گرانمایه‌تر از رستگاری جهانیان نیست و همه‌ی کوششها از بهر آن باید بود. ولی فیلسوفان هرگز پروای آن را نداشته و جز درپی بلهوسیهای خود نبوده‌اند و با پندارها و انگارهای خود پراکندگی درمیان مردمان انداخته‌اند. ببینید : تنها درباره‌ی «جان و روان» که ما آن را با آسانترین رویی روشن گردانیدیم ، بیست و اند گونه سخن رانده‌اند. این شگفتتر که پس از همه‌ی اینها به نتیجه‌ی درستی نرسیده‌اند ، که این خود بهترین نمونه‌ای از بیهودگی کوششها و از کجی راه ایشان می‌باشد.

ما می‌دانیم دسته‌های انبوهی بفلسفه ارج دیگری می‌گزارند و فیلسوفان را بسیار بزرگ می‌شمارند ، و اینان از گفته‌های ما ناخشنود خواهند گردید ، لیکن چه می‌توانیم کردن؟!. آیا می‌توانیم بپاس خشنودی ایشان از راستیها چشم پوشیم؟!. این چیزها که ما می‌نویسیم سراپا راستی است ، و هرگاه همه‌ی فیلسوفان گرد آیند و همدست گردند پاسخی باینها نتوانند دادن. کسانی فیلسوفان را هرچه بزرگتر می‌گیرند بگیرند راستیها از آنان بزرگتر است.

اگر افلاطون و ارسطو زنده بودندی شاید خود ایشان این گفته‌ها را بخشنودی پذیرفتندی و به بیراهی خود خَستُوان شدندی‌. بیگمان ایشان در آن هنگام زیان کار خود را ندانسته‌اند.


👇

کسانی می‌گویند : چگونه یک تن بهمه‌ی فیلسوفان خرده تواند گرفت؟! می‌گویم : می‌بینید که ما گرفته‌ایم. چیزی را که با دیده می‌بینید چه جای پرسیدنست؟!.. اگر می‌گویید این خرده‌ها درست نیست بگویید چه پاسخی دارید؟!. آیا می‌توانید چیزی بنویسید؟!. اگر می‌توانید چرا بازایستاده‌اید؟!.. اگر پای رشک و بیماردلی درمیان نیست شما باید خرسند باشید که پس از هزارها سال پرده از روی گمراهیها می‌افتد و شرق از یک رشته آلودگیها رها می‌گردد ، و از اینکه ما بچنین کاری برخاسته‌ایم سپاس گزارید و بیاری ما کوشید. کسی که به یک گفتار بزرگی برمی‌خیزد اگر گفتارش درست است باید بیاریش کوشند و گرامیش دارند و اگر نه درست است باو پاسخ نویسند. بیهوده‌گوییها و زباندرازیهای بیجا جز نشان رشک و بیماردلی نتواند بود.

زیانهای دیگر فلسفه بماند ، این زیان او چشم‌پوشیدنی نیست که خرد را تباه سازد و دریافتهای ساده‌ی خدادادی را از کار اندازد. یک فیلسوف از خرد درست و از دریافتهای ساده‌ی خدادادی بی‌بهره است.

یکی از آنان که از کنار گرفتار فلسفه گردیده با من چنین می‌گوید : «شما می‌گویید مردم درباره‌ی آغاز و انجام آفرینش اندیشه بکار نبرند. این در دست خود آدمی نیست. چه شما بگویید و چه نگویید ، من ناگزیرم باین اندیشه‌ها پردازم». گفتم : این خود بیماریست که شما دچار شده‌اید. پس چرا آن بازرگان در بازار و این دهقان در کشتزار این اندیشه را ندارند و تنها شما بیکارگان آن را دارید؟!. اگر کسی را خرد درست است چرا این درنمی‌یابد که این اندیشه راه بجایی نخواهد برد؟!.. چرا این نمی‌داند که از کار بیهوده باید بازایستاد؟!..

این چراغ الکتریک بالاسرتان آیا شما راز الکتریسیته را می‌دانید؟!.. اگر می‌باید همه چیز را اندیشید پس چرا آن را نمی‌اندیشید؟!. دانشمندانی که سی سال و چهل سال در فیزیک و شیمی و دیگر دانشها می‌کوشند با آن باریک‌اندیشی و تندفهمی هرگز گرد چیزهای نادانستنی نمی‌گردند. چه می‌دانند سودی از آن در دست نخواهند داشت. ببینید : نیوتن قانون کشش را پیدا کرد و سودها از آن برداشت ، ولی هرگز بجستجویی از چِبود[=ماهیت] نیروی کشش نپرداخت.

شما هر روز بر اتومبیل سوار می‌شوید و شاید هیچگاه درپی دانستن چگونگی ساخت آن نبوده‌اید ، (با آنکه اگر بخواهید توانید دانستن) ، پس چگونه ناچارید که چگونگی آغاز و انجام جهان را شناسید؟!.

اینان از بس نادانند بیماریهای خود را بجای دلیل می‌آورند و با یک گستاخی بسخن می‌آیند که هرگز چشم‌پوشیدنی نیست. همچون آن کودکی که گِل می‌خورْد و چون پزشک می‌گفت : «گل خوردنی نیست ، نخور» ، تندی نموده چنین می‌گفت : «چگونه گل خوردنی نیست؟.. من آن را دوست می‌دارم».

دیگری از گرفتاران فلسفه چنین می‌گوید : «آنچه شما درباره‌ی خدا می‌نویسید من نمی‌توانم فهمید. شما خدا را به یگانگی می‌ستایید‌. من می‌پرسم آیا او حدودی دارد یا نه؟. اگر دارد ...» نگزاردم سخنش را دنبال کند. گفتم : اینها وسواس فلسفه است. شما سالها رنج برده و فلسفه یاد گرفته‌اید. می‌باید سالها هم رنج برده آن را از یاد برید تا بدریافتهای ساده‌ی خود برگردید و بتوانید چیزهایی دریابید‌. یک فیلسوف در چیزهای دیدنی نیز تواند گمانهای دیگری برد ، چه شگفت که در چیزهای نادیدنی درماند؟!.

اینها را می‌نویسم تا پاسخ هر پرسشی گفته آید و بهانه بریده شود‌. این لکه‌ها باید از دامن جهان پاک گردد. امروز هزاران کسان گرفتار این پندارهای بیهوده‌اند و بسیاری از کیشهای بیپا از اینها برخاسته.

این شگفتتر که کسانی همیشه فیلسوفان را درپی برانگیختگان می‌شمارند و در همه جا نامهای آنان را با اینان توأم می‌گردانند. گاهی هم از زبان پیغمبر اسلام درباره‌ی ارسطو چنین می‌آورند : «پیغمبر بود ، یونانیان او را نشناختند».

این نمونه‌ی دیگر است که اینان معنی برانگیختگی یا پیغمبری را ندانسته و از کاری که باید یک پیغمبر انجام دهد آگاهی نداشته‌اند. اگر این جایگاه را به سولون (1) و لیکورگوس (2) و سقراط و ولتر و این دسته دانایان داده بودندی چندان جای نکوهش نبودی. چه اینان باری گامهایی بسوی راستیها برداشته‌اند و هر کدام چیزهایی را بمردمان یاد داده‌اند. اما ا‏فلاطون و ارسطو و ملا صدرا و حاج ‌ملا هادی و مانند ایشان بیش از این کاری نکرده‌اند که بیابان بیکرانی از پندار باز کنند و خود در آن گم گشته و ملیونها دیگران را گم گردانند. اینان کجا و فرستادگی از خدا کجا؟!.. پنداربافی کجا و راهنمایی بجهانیان کجا؟!. (3)


پانوشتها :

1ـ Solon (سُلُناس بزبان یونانی) ، از فرمانروایان آتن ، قانونگزاری دادگر و از پایه‌گزاران دمکراسی آتن بوده است.

2ـ Lycurgus (ایکورگُس بزبان یونانی) ، پادشاه اسپارتی مردم‌دوستی که قانونهایی در زمینه‌های حکومت ، آموزش و پرورش ، پول و زمین گزارده. پروای او در این قانونها کوشش به یکسان گرفتن مردم و سود توده بوده است.

3ـ (کتاب «راه رستگاری» ، گفتار چهاردهم)


🌸

اسحاق نیوتن

ولتر

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 خواهش و پاسخ آن (تکه‌ی یک از دو)


کسی با دستینه‌ی[امضاء] م ص نامه فرستاده و در آن چنین می‌نویسد : «بارها دیدم در نگارشهای خود نام فلسفه را می‌برید و مذمت می‌نویسید و گفته می‌شود که بفلاسفه ایرادها گرفته‌اید. من پیدا نکردم آن ایرادها کجا نوشته شده. اگر می‌دانستم جواب می‌نوشتم یا تصدیق می‌کردم.»

می‌گویم : گفتارهای نخستین را درباره‌ی فلسفه در شماره‌های سال دوم نوشته و کوتاه‌شده‌ی آن را در [کتاب] «راه رستگاری» آورده‌ایم. ولی شما را بآنها بازگشت نداده و یکی از آن ایرادها را که ارجدارتر است با زبان بهتری در اینجا می‌آورم و بسیار خشنود خواهیم بود اگر شما اندیشه‌ی خود را در این باره بنویسید.

این ایراد بسیار ساده است و هر کسی تواند آن را فهمد. ما می‌گوییم : در دلیل باید باندازه‌ی دلالت آن بس کرد. مثلاً شما در بیابان جای پای آدمی می‌بینید ، از آن خواهید دانست که کسی از آنجا گذشته و رو به فلان سو رفته ، و خواهید دانست کس بزرگ یا بچه‌ی کوچک بوده. ولی نخواهید دانست که مرد یا زن بوده و برای چه از آنجا گذشته ، و باید به همان اندازه که دانسته‌اید بس کنید و گِرد گمان و پندار نگردید.

می‌گوییم : ما به هستی خدا بدیدن و سنجیدن اینجهان پی می‌بریم و این می‌دانیم که آفریدگار دانا و توانا و یگانه‌ای جهان را آفریده و همو می‌گرداند ، و باید بهمین اندازه بس کرده و به بیشتر از این نپرداخت. اینکه در فلسفه از آغاز آفرش[=آفرینش] و از چیزهای دیگر گفتگو کرده‌اند از کجاست؟!. آیا جز از اینست که بگمان و پندار پرداخته‌اند؟!.

برای روشنی سخن مثلی می‌آوریم : یک آهنگر روستایی می‌بیند هواپیمایی در هوا می‌گردد و آن را تماشا می‌کند و سپس می‌بیند بروی زمین نشست و نزدیک شده باز تماشا می‌کند و از هر سو آن را بدیده می‌گیرد ـ آیا استاد روستایی خواهد توانست از دیدن و سنجیدن ماشین چگونگی ساختن آن را بدست آورد؟!. آیا خواهد توانست چند شبی تنها نشسته و باندیشه راه بچگونگی ساختن آن ببرد؟!. بیگمان نخواهد توانست و هرچه بیندیشد بجایی نخواهد رسید ، مگر بگمان و پندار گراید و چیزهای بیپایی بزبان راند. زیرا چنانکه ما می‌دانیم در ساختن آن ماشین یک رشته دانشها بدیده گرفته شده که این روستایی هیچ آگاهی از آنها نمی‌دارد و افزارهای بسیاری بکار رفته که این هرگز آنها را ندیده. کنون آیا شگفت نخواهد بود اگر آن روستایی مدعی شود که چگونگی ساختن هواپیما را دریافته و باین اندازه بس نکرده بخواهد بدیگران نیز آن را درس دهد؟!

کار فیلسوفان در گفتگو از چگونگی آغاز آفرش و دیگر زمینه‌ها نیز از اینگونه است و درخور بسیار شگفت است.


🌸

📘 سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان

🔹 شایندگی از چیست؟

🔹 بخش پنجم : چاره‌ی تفرقه و دسته‌بندیها‌ چیست؟!.

🖌 نویساد

👈 فهرست بخشها


💐🌸🌹

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 خواهش و پاسخ آن (تکه‌ی دو از دو)


این سخن را می‌توان از راه دیگری نیز پیش آورد ، و آن اینکه افزارها یا راههایی که آدمیان برای دانستن و آگاه شدن دارند چند تاست :

1) یکی شنیدن و دیدن و سودن و چشیدن و بوییدن که همه می‌دانند و ما بسخنی درباره‌ی آنها نیاز نمی‌داریم. ما این کارهای پنجگانه را «شدسیدن» (1) می‌نامیم.

2) دریافتهای درونی ، چنانکه سیری یا گرسنگی خود را درمی‌یابیم و از درد سر خود آگاه می‌گردیم.

3) خرد که ما «داور نیک و بد» می‌نامیم و بگفته‌ی خود فیلسوفان چیزهای همگانی (کلیات) را دریابد. مثلاً ما می‌دانیم : «هر چیزی در جهان انگیزه‌ای (2) خواهد» این چیزیست که با خرد درمی‌یابیم.

4) اندیشه که از یک چیزی بچیز دیگری پی می‌بریم و از سنجش دو چیز معنایی درمی‌یابیم. مثلاً کسی از دوستانتان رنجیدگی نشان می‌دهد و شما می‌اندیشید و بیاد می‌آورید که دو روز پیش وامی خواسته و شما نداده‌اید و درمی‌یابید که از آن رنجیده است.

5) جستجو ، مثلاً کسی می‌گوید : در فلان بیابان رودی هست و شما می‌گردید و می‌جویید و پیدا نمی‌کنید و می‌دانید که دروغ گفته است.

6) آزمایش ، مثلاً هر زمان که فلان خوراک را می‌خورید خود را سست می‌یابید و از اینجا می‌دانید که آن خوراک سستی‌آور می‌باشد.

اینهاست آنچه که ما می‌دانیم. گذشته از اینها یک راه گمان و پندار نیز هست. مثلاً کسی را که به بیچیزی می‌شناختید می‌بینید رختهای نو پوشیده. گمان می‌کنید که توانگر شده یا می‌پندارید که دزدی کرده است.

ولی این را راه دانستن نتوان شمرد. پندار یکی از هوسها و ناتوانیهای آدمیست که چیزی را که می‌بیند و یا می‌شنود می‌خواهد در پیرامون آن پنداربافی کند. ولی این یک راه سراپا زیانست که باید از آن دوری گزید.

کنون ما می‌پرسیم : فیلسوفان از کدام یکی از این راهها پیش رفته‌اند و آن سخنها که درباره‌ی گوهر خدا و آغاز آفرینش و خردهای ده‌گانه و مانند آن رانده‌اند از روی کدام یک از اینها بوده است؟!.

بیگمان از راههای یکم و دوم و پنجم و ششم نبوده است. خرد را خودشان دریابنده‌ی همگانیها (مُدرِک کلیات) خوانده‌اند و از راه آن نیز نتواند بود. اما اندیشه چون پی بردن از یک دانسته به یک نادانسته است آن نیز نتواند بود. زیرا اینجا دانسته تنها جهان است و ما گفتیم از آن جز به هستی و یگانگی و دانایی و توانایی آفریدگار پی نتوان برد.

نمی‌ماند مگر راه پندار و گمان ، و راستی آنست که فیلسوفان این راه را پیموده‌اند و زیان آن را ندانسته‌اند. مثلاً اینکه خدا را «وجود بحت بسیط» می‌خوانند و از اینجا داستان «خردهای ده‌گانه» پیدا می‌شود جز پندار نیست. اینست یکی از ایرادهای ما و باید دید شما چه پاسخی می‌دهید.

***

در اینجا یک نکته را هم بازمی‌نماییم ، و آن اینکه ایراد ما تنها بفیلسوفان و سخن ما تنها درباره‌ی گوهر[=ذات] خدا و آغاز آفرینش نیست. در همه جا می‌گوییم : باید از پندار خودداری کرد و بچیزی که راه نیست بازایستاد و بخاموشی گرایید. این یک پایه‌ای از دین پاکست. اینست همین ایراد را بهمه می‌کنیم. شما چون کتابهای علما را باز کنید و بخوانید در آنها نیز صدها سخن پیدا کنید که جز از روی گمان یا پندار نیست.


پانوشتها :
1ـ شدسیدن (wadsidan همچون خندیدن) = با یکی از حواس پنجگانه دریافتن.
2ـ انگیزه = علت.


🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 خرده‌گیری و پاسخ آن (تکه‌ی یک از یک)


یکی از درماندگیها که ما در ایرانیان می‌بینیم اینست که همینکه از دور می‌شنوند که ما بشاعران خرده گرفته‌ایم و یا بفلسفه ایراد نوشته‌ایم ، این نمی‌توانند که نخست جستجو کنند و ببینند ما چه می‌گوییم و پس از آن اگر سخنی دارند بگویند ، بلکه همینکه از دور می‌شنوند نافهمیده بگله و بدگویی می‌پردازند. یک مرد با خرد یک چیزی را تا نیک نفهمد در پیرامون آن بکسی چیزی ننویسد و سخنی نگوید. ولی بسیاری از ایرانیان چنین می‌پندارند که همینکه شنیدند کسی به یک چیزی ایراد گرفته باید سَهِش از خود بنمایند و خشمی از خود نشان دهند و به یک سخنان پوچی پردازند.

کسی از قزوین نامه‌ی درازی فرستاده که در آن پرسشهایی از من کرده ، و از آن میان درباره‌ی فلسفه چنین می‌نویسد :

«اینکه مکرر در مقام تنقید فلسفه و علم حکمت الهی برآمده بقسمی این فن علمی را خوار و بی‌مقدار شمرده‌اید که در حکم افسانه تصور نموده‌اید ما صرف‌نظر می‌کنیم از تشریح عظمت این علم و ذکر سابقه‌ی تاریخی آن قبل از اسلام و سیر آن در اسلام فقط به یک مرحله از سخن اکتفا می‌کنیم گوییم شیخ‌الرئیس ابوعلی که فکر قوی روشن او در حل معضلات طب و تأسیس کتاب قانون مسلم است و در مدارس مهم علمی اروپا ترجمه‌ی قانون سالها تدریش می‌شده همین مرد با همین فهم و قوه‌ی اداراک سرشار علم فلسفه‌ی ادبی و حکمت الهی را هم معتقد است و قواعد او را منطقی دانسته از این علم مثل شفا و اشارات و مبدأ و میعاد و سایر کتب ساخته است و دیگر سلطان‌المحققین خواجه نصیرالدین طوسی که در علم رصد و ترتیب زیج ایلخانی در مراغه استاد شهیر و مؤسس بوده و زیج مراغه سالها مورد استخراج ساعات طلوع و غروب و مقادیر شب و روز و خسوف و کسوف و غیر ذالک بر طبق واقع برای منجمین بوده است گذشته از این نصیرالدین صاحب تحریر اُقلیدِس در مقام هندسه از مسطحات و مجسمات و فروع هندسه از علم اکرات و مخروطات و تهذیب و تحریر کتاب مجسطی که مهمترین کتاب فلکی و ریاضی آن عصر بوده است می‌باشد و اخلاق ناصری که در سیاست مدن و دستور اخلاق فردی و اجتماعی از قلم آن بزرگوار است همین بزرگ با این فکر بلند صاحب اعتقاد به قواعد حکمت الهی بوده و آن را افسانه ندانسته و کتابها مثل شرح اشارات و غیر آن در این علم ساخته و چگونه ممکن است مردمانی در طب و ریاضی افکار عجیب قابل تقدیر از آنان بروز و مسلم گردد آن وقت همان مردم با آن فکرهای سرشار معتقد بعلم سرتاپا افسانه و خیال باشند بلی نمی‌گوییم همه‌ی مطالب هر علمی مطابق واقع است بدیهی است در هر صناعتی خطا و اشتباه در برخی مسائلی ممکن و واقع است و لیکن این غیر این است که بگوییم اساس علم بر خیال و افسانه است حالا از شما سئوال می‌شود شما همه‌ی این بزرگان را بر خطا بلکه همه را تقریباً سفیه می‌دانید معلوم می‌شود فکر خود را برتر و بزرگتر از فکر مثل ایشان می‌دانید و عقیده دارید فکر شما احاطه بهمه‌ی این افکار دارد و همه را دیده و سنجیده و در ترازوی فکر خود قرار داده و بالاخره نواقص این علم که بر بوعلی و خواجه نصیر و امثال ایشان پوشیده بود بر شما روشن گردیده.»


پیداست که این مرد گفته‌های ما را درباره‌ی فلسفه نخوانده و چنین می‌پندارد که ما آزادانه نکوهشهایی از فلسفه کرده‌ایم و سخنانی بی‌دلیل رانده‌ایم و نمی‌داند که ما بفلسفه ایرادهای روشنی گرفته و بارها نوشته‌ایم که هر کسی هر پاسخی باینها دارد بگوید و تاکنون کسی ندیده‌ایم که بآن ایرادها پاسخی نویسد. این از درماندگی این کسست که بی‌آنکه نوشته‌های مرا بخواند و آنها را نیک بفهمد باین ایراد برخاسته است. کنون هم اگر می‌خواهد کاری انجام دهد باید خرده‌گیریهای ما را بفلسفه که در شماره‌های سال دوم (2) و در شماره‌ی هشتم سال ششم پیمان ، و همچنین در گفتار چهاردهم کتاب «راه رستگاری» آورده شده بخواند و اگر پاسخی دارد بنویسد و ندارد بپذیرد و بخَستُود (3) که تاکنون از راستی بدور بوده و بیهوده دل به یک رشته پندارهای بیپا بسته و آنها را «حکمت الهی» یا «فلسفه» نامیده.

این سخن که بوعلی سینا کتاب قانون نوشته و خواجه نصیر زیج ساخته ، و من که آنها را نمی‌توانم نباید بفلسفه ایراد گیرم خود بیپاست. اگر فلان درزی رختهای بسیار شیک می‌دوزد که ما نمی‌توانیم آیا باید بباورهای بیپای او نیز ایراد نگیریم؟!.. یا اروپاییان که آنهمه اختراعهای شگفت را کرده‌‌اند و ما چون آنها را نمی‌توانیم باید در هیچ زمینه بآنان ایراد نگیریم؟!..

شگفت‌تر اینکه این آقای قزوینی که این ایراد را گرفته چنین نوشته : «مسلماً نانوشتن پاسخ دلیل بر عجز خواهد بود» و من نمی‌دانم باین کسان چه بگویم؟!.. ما در کجاییم و اینان در کجایند؟!..


پانوشتها :
1ـ سهش (همچون جهش) = احساس.
2ـ و سال سوم.
3ـ خَستُویدن (xastovidan) = اعتراف کردن ، اقرار کردن.


🌸

(همبسته با نوشتار بالا)
.

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی


🔸 چرا رها نکنید؟!.


کسانی می‌گویند : ما سالها رنج کشیده و فلسفه خوانده و یا شعرها سروده و یا اصول یاد گرفته‌ایم ، چه‌سان[=چگونه] بیکبار همه را رها کنیم؟!.

می‌گویم : چه‌سان رها نکنید؟!.. چیزهاییست بیهوده و زیانمند ، چرا رها نکنید؟!. گرفتم که رها نکردید چه نتیجه در دست خواهید داشت؟!.

شما اگر اینها را رها کنید نشان پاکدلیتان خواهد بود ، و چون بنام راستی‌پژوهی[=حقیقت‌جویی] و بپاس پیشرفت کار توده آن را می‌کنید نزد مردم گرامی خواهید گردید و کسان بسیاری پیروی از شما خواهند نمود. و آنگاه بجای آنها یک رشته آموزاکهای[تعلیمات] بسیار سودمند و گرانبهایی را یاد خواهید گرفت.

آنان که رها نکنند بیگمان پشیمان خواهند بود.


* * *

🔸 سخنانی که باید فراموش نکرد


... شما اگر می‌خواهید عمرتان هدر نگردد و بر گذشتن آن افسوس نخورید همیشه بر نیکی بکوشید و نام نیک بدست آرید. خرد را راهنمای خود ساخته از کارهای بیهوده دوری گزینید و جز بکارهای ستوده برنخیزید.

بیهوده‌کاران اگرهم صد سال زیند زیانکارند و ستوده‌کاران همواره میوه‌ی زندگی را در دست دارند.


* * *

اگر می‌خواهید بدست فریبکاران نیفتید هیچ سخنی را نافهمیده نپذیرید. این مایه‌ی فریبکارانست که کلمه‌های نافهمیده‌ای پیدا کرده و آنها را با آب و تاب بر زبان می‌رانند و بهمین نیرنگ شنونده را گیج ساخته بَرو چیره درمی‌آیند. شما بر سر آن کلمه‌ها ایستادگی نموده تا معنایش را درنیابید از آن نگذرید و از هیاهویی که برمی‌انگیزند ترس بخود راه ندهید.

امروز از این کلمه‌هاست : «تمدن» ، «ترقی» ، «تربیت» ، «سعادت» ، «ادبیات» ، «عرفان» ، «فلسفه». با کسانی که گفتگو می‌نمایید نخست معنای اینها را بپرسید و سود و نتیجه‌ی هر یکی را بشناسید سپس گفتگو را بپایان رسانید.

بسیاری از بیراهیها از اینجاست که معنای این کلمه‌ها فهمیده نشده است.

[در هر زمانی کلمه‌های نافهمیده‌ی دیگری مایه‌ی فریب می‌باشد. امروز نیز کلمه‌های «سکولار» ، «مشروطه‌ی سلطنتی» ، «فرگشت» ، «انرژی مثبت یا منفی» و «قانون بازتاب» و بسیار مانند اینها مایه‌ی فریب است.]

* * *

ما را با گمراهان سازشی نیست

کسانی می‌گویند : پیمان نباید اینهمه با فیلسوفان و عرفا و شعرا و هواداران اروپا و دسته‌های دیگر بجنگد و همه را با خود دشمن سازد. بهتر آنکه با دسته‌هایی بسازد.

می‌گوییم : ما را با گمراهان سازشی نیست.

کسی که راه خدا را پاک می‌کند بَروست که با همه‌ی گمراهیها نبرد نماید و دل آسوده داشته از کسی باک نکند. چرا بر آن می‌نگرید که با همه‌ی این دسته‌ها نبرد می‌نماییم. بر آن بنگرید که با این نبردها هرگز دچار لغزش نمی‌گردیم و سخنی به ناروا نمی‌رانیم. آیا این گواه نگهداری خدا نیست؟..

* * *

کسی که به هر سخنی گوش داده در مغز خود جا می‌دهد مغز او انبانی بیش نخواهد بود.

* * *

می‌دانید پستترین کسان کدامند؟!.. آنان که بداوری خرد گردن نمی‌گزارند. /

آدمی با خرد گردد. آن گاوان و خرانند که سخن نفهمند و با چوب راه برده شوند.

* * *

کسانی می‌گویند : چگونه یک کسی بهمه راه می‌نماید؟! می‌گویم : جهان تا بوده چنین بوده. همیشه یک کسی پیش افتاده و راه نموده و هزاران دیگران مردانه و پاکدلانه به یاری او کوشیده‌اند. ارج آدمی در راستی‌پرستی اوست. شما با راستیها باشید و مرا درمیانه نبینید.

* * *

راستی‌پرستی در نهاد[=ذات] آدمی نهاده. این از بیماری روان تو است که نمی‌توانی راستیها را بپذیری ، و این از نادانیت که بیماری خود را درنمی‌یابی و بدرمان نمی‌کوشی.

* * *

بدنهادی را به پیشانی آدمی ننویسند. کسی که گردن براستی نمی‌گزارد ، و اندوه توده نمی‌خورد ، و دست از خودخواهی برنمی‌دارد ؛ همین نشان بدنهادی اوست.



🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش دوم)

🖌 خوانندگان مهنامه‌ی پیمان

🔸 حکمت و فلسفه‌ی اصطلاحی (تکه‌ی یک از دو)


ما از غالب نگارشهایی که در سال اول و دوم پیمان منتشر شده شادمانیها نموده پیشرفت و نفوذ پندها و اندرزهای دارنده‌ی‌ آن را بالعیان دیده‌ایم و در هر جا سخن از پیمان و دارنده‌ی‌ آن بمیان بوده با درخواست تأیید او از خدا بپایان می‌رسیده. اینک که حق سخن در موضوع شعر و شاعری ادا شده و مواد قابله همگی مقصود را دریافته و از بیهوده‌گویی کنار رفته‌اند ما از جان و دل بدارنده‌ی‌ دانشمند پیمان تبریک گفته امیدواریم از این سپس شعرای ایرانی‌نژاد جز سخنهای خردمندانه نسرایند (یا سخن دانسته گو ای مرد بخرد یا خموش) و پیرامون خیالات موهومه نباشند چنانچه سیره‌ی پاره‌ای شعرای سلف نیز همین بوده و اگر گاهی برشته‌ی موهومی وارد شده‌اند عذرخواهیهایی نموده‌اند.

غرض خشنودی ما بیش از پیش شد هنگامی که نگارش اخیر را در موضوع فلسفه دیدیم. اینست چند سطر دریافت خود را از فلسفه می‌نگاریم و از خوانندگان محترم خواهانیم خرده‌گیری یا جوابی که دارند بنگارند برای آنکه ما جز آنچه حقیقت می‌دانیم نمی‌نگاریم لذا خرده‌گیری اگر بجا باشد می‌پذیریم.

درباره‌ی فلسفه نکوهشهای بسیار از ائمه‌ی معصومین و از علمای اسلامی وارد شده که قابل اعتبار و توجه می‌باشد ولی ما می‌خواهیم فلسفه را با خرد سنجش نماییم : علماء برهان گویند : «مبداء المبادی در کلیه‌ی براهین و اشکال منطقی بطلان اجتماع نقیضین است و صحت و سقم هر برهان وابسته باو است و باید برگشت باو کند». بطلان او را نیز از بدیهیات اولی دانند و گویند وجدان درک او را کند و در جایی که درک وجدانی در نتیجه باشد احتیاج به برهان حسابی صحیح هم نباشد. این معنی را در اغلب موارد تصریح نموده و در تزاحم برهان و وجدان اخیر را مقدم داشته‌اند که این معنی بسیار حسابی و صحیح است. (1)

می‌گوییم بنابراین مقدمه یگانه مسئله که فلاسفه می‌توانند به روی دیگران بکشند برهان اثبات خداوند یگانه است و ما در صورتی که خدشه در برهان نکنیم و از هفواتش[لغزشها] ندانیم بی‌نتیجه‌اش می‌دانیم زیرا هر خردمند پس از تصور بطور جزم حکم کند دستگاه آفرینش را آفریننده‌ایست دانا و توانا بی‌نیاز از غیر که همیشه بوده و همواره می‌باشد‌‌ و معلوم است کلیه‌ی صفات ثبوتیه و سلبیه برگشت باین چهار نماید. با این حکم عقل و وجدان دیگر چه احتیاج بدور و تسلسل و بطلان آنها هست که خود محل خدشه است و پس از منفی‌بافیهای فراوان برگشت بوجدان کند؟! آیا وجدان در مرتبه‌ی اولیه ناخوش است و پس از بهم زدن مفهومات پوچ ، چاق و مرضش برطرف می‌گردد؟ اگر گویند درک وجدان بی‌واسطه‌ی منفی‌بافیها بدیهی نیست و تنها درک دومی بدیهی است و قابل برگشت نیست این خود لغزش بزرگتری خواهد بود. زیرا اولاً بحکم استقراء صدی نود از خدانشناسها از این طایفه‌ی منفی‌پردازان‌اند ثانیاً حکم وجدان پس از التفات و تصور یکسان است و برگشت ندارد و الا باب مغالطه مفتوح شده نه برهانی ماند نه وجدانی. و اینکه کسانی اختلاف می‌نمایند و درک نمی‌کنند متذکر ارتکاز و جبلت خود نیند چنانکه در بدیهی اولی هم دارای وجدان تنها پس از تصور کامل حکم تواند کرد.

لذا مردمی که از خرد بیگانه و قائل به یگانه نیستند برهان دور و تسلسل را دیده و شنیده‌اند و به پشیزی نخریده و در منجلاب بیدینی غوطه‌ور و عقول صافیه مانند آن پیره زن که از گردش چرخه آفریننده‌ی حکیم را شناخت ، نه تسلسل بگوشش خورده نه دور شنیده بود (گردش چرخه رسن را علت است چرخه‌ی گردان را ندیدن ذلت است) خداوند متعال در ظهور بی‌نیازتر از آن است که در اثباتش بمفاهیم پوچ نیاز افتد. ما در باب خداشناسی تمسک باین مفاهیم را جز سرسام نمی‌دانیم. راه خداشناسی را خداوند متعال و اولیاء دین دستور داده‌اند. چنانکه مکرر در کتاب آسمانی فرماید : نگاه بآسمانها و زمینها و گیاهها و جنبندگان جورواجور کنید خدا را بشناسید. حضرت امیر علیه‌السلام فرماید بَعَره[=پشکل] دلالت بر بَعیر[=شتر] کند این عالم کبیر برهان بر آفریدگار خبیر نباشد[؟!] زهی بیخردی که در این باره تمسک به برهانی که اوهن از بیت عنکبوت است شود با اینکه او اوهن بیوت است. ما نخواستیم برهان بر یگانه اقوال معصومین یا کتاب کریم را گرفته باشیم بلکه این احکام و اقوال برای ارشاد عقول است. بدان ماند که کسی نگاه ببالا کند و راه پیماید تا بکنار چاهی رسد فرزانه امر کند از چاه دور شو آن کس از غفلت بیرون آمده و خود از چاه دوری می‌کند در این مقام نیز خداوند و اولیاء کبارش راه خداشناسی را بما نموده و ارشاد فرموده‌اند.


👇

پانوشت :

1ـ برای آنکه همه‌ی خوانندگان مقصود را دریابند ما با زبان ساده‌تری آن را بازمی‌نماییم. می‌گوید خود فلاسفه گفته‌اند که پایه‌ی همه‌ی برهانها دریافت و فهم آدمی می‌باشد. پس در جایی که این فهم و دریافت بخودی خود هست دیگر چه نیازی به برهان خواهد بود؟! مثلاً شما که گرسنه هستید این گرسنگی را بخودی خود درمی‌یابید. ولی اگر برهان‌بازی کنید بدینسان : «من باید یا گرسنه باشم یا سیر. زیرا اجتماع نقیضین و ارتفاع نقیضین محال است ولی سیر نیستم زیرا درمی‌یابم که سیر نیستم. پس گرسنه هستم». آیا این کار بیهوده و بیخردانه نخواهد بود؟!

درباره‌ی خداشناسی هم هر کس آن را درمی‌یابد. زیرا این نشدنیست که جهانی بدین شگفتی بی‌آفریدگار باشد. ولی فلاسفه این دریافت را گزارده به یک رشته برهانهایی برمی‌خیزند که برگشت همه‌ی آنها نیز بدریافت آدمی است. این کار درست بدان می‌ماند که کسی در خانه را گزارده با نردبان از راه پشت‌بام بخانه درآید. چه‌بسا هم که نردبان پوسیده باشد و از هم دررود و آن کس بزمین افتاده راه دوزخ را پیش گیرد. چنانکه بیشتر فیلسوفان اینچنین بوده‌اند که نردبان زیر پایشان از هم دررفته و یکسره[=مستقیم] راه دوزخ را پیش گرفته‌اند. (پیمان)


🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش دوم)

🖌 خوانندگان مهنامه‌ی پیمان

🔸 حکمت و فلسفه‌ی اصطلاحی (تکه‌ی دو از دو)


اما مسائل دیگر فلسفه مانند بحث از علم خدا که حضوری است یا حصولی فعلی است یا انفعالی اولاً وجدان هر خردمند گوید این فضولیها بشما پشه‌های کور بسی بزرگ است و نباید جسارت بحث داشته باشید ثانیاً هر بحثی بی‌غایت و نتیجه لغو است. بگویید نتیجه‌ی این بحث چیست؟ آیا بدبختی ، فلاکت ، بیچارگی در دنیا و گمراهی و ضلالت در آخرت هم نتیجه است؟ اگر غیر اینها نتیجه دارد بنویسید. بشر باید بداند خداوند عالم است دیگر نحوه‌ی علمش را دانستن فضولی و از گلیم خود پا بیرون بردن است. این از خرد بیگانه‌ها از این راه که خیال می‌کنند باید علم تفصیلی شود وارد همچو مباحث شده اجمال را هم گذاشته گمراه می‌شوند بس نیست باعث گمراهی و لغزش دسته‌ای که مایه‌ی علمی ندارند و از عوام کالانعام هزار مرتبه عوام‌ترند می‌شوند. بشر باید بداند خداوند عالم را آفریده اما اینکه واحد حقیقی چه نحوه متکثرات را خلق کرده از شما مگسها غلطکاری است آیا سنخیت علت و معلول الواحد لایصدر منه الا الواحد سپس احتیاج بصادر اول هذیان و سرسام نیست؟! شما محاطید بیچاره‌ها چطور توانید علم بمحیط یابید؟! مگر بیش از اینکه موهوم روی موهوم انبار کنید سود دیگری در دست دارید؟! و آنگاه یک دسته براهین اقامه کنند که علم خدا حضوری است دسته‌ی دیگر عکس آن را آورند در این میان یک دسته علم بضد واقع و خلاف حقیقت پیدا کند آیا این علم گمراهی نیست؟! بزندقه نمی‌کشاند؟! آیا چه مجوزی از خرد یا شرع دارند که بحث کنند علم خدا فعلی است یا انفعالی؟! آزرم خوب است غلطکاری بس است.

همین حال را دارد بحث های دیگر از قبیل اینکه خداوند عالم بر ذاتش هست یا نه. ای کوران بیچاره شما را چه رسد که این سخن گویید؟! ضلالت‌مآب‌ها ربط حادث بقدیم با عقول شماها چه ربط دارد که در او گفتگو کنید؟! مسلم بدانید افاعیل یا ارباب انواع یا مُثل افلاطونیه را تا وقتی پیش افلاطون نروید نخواهید فهمید. آیا خردهای شما باین پستی است که تصور می‌کنید حقایق به برهان تغییر می‌کند؟! آیا نمی‌دانید براهین شما صدی نود خطا است؟! ای بیچاره‌ها شما که خود را متدین می‌دانید در کتاب آسمانی یا اخبار دینی یا در دیگر آثار هیولی و صورت ارباب انواع مثل افلاطونیه دیده‌اید؟! با اینکه می‌دانید آنها از هیچ امری هم فروگذار نکرده‌اند.

اگر امری باین عظمت جز وساوس شیطان چیز دیگری نبود آیا بیان نمی‌فرمودند؟! پس شما یا باید از دین و انبیاء ‌بیزاری جویید و آنهمه هدایت و فیروزی را که دین در جهان پدید آورده فراموش نمایید و یا بنادانی و بیهوده‌کاری خود اقرار نمایید.

قم ، حجت همدانی

[پاسخ در بخش یکم آمده است. اینجا ]


🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش دوم)

🖌 خوانندگان مهنامه‌ی پیمان

🔸 فلسفه یا افسانه است (تکه‌ی یک از سه)


فلسفه را دانایان از دیرترین زمانها به دانش و بینایی و فیلسوف را به دوستدار دانش نام نهاده‌اند و گویند که هرچه از روی عقل گفته آید و به ترازوی فکر درست باشد آن حکمت یا فلسفه نام دارد.

ولی متأسفانه این حقیقت تاکنون بروز نکرده و هر اندازه که از عمر جمعیت بشری گذشته هزارها اوهام و افسانه‌ها بنام فلسفه جلوه کرده و حقایق درخشان دانش را با خیالات باریک و میان‌تهی گروهی از خودنمایان آمیخته ساخته است!!

امروز یکی از بزرگترین دردهای اجتماعی که بشر را مبتلا ساخته همانا فلسفه و فیلسوف است که هر زشتی را بنام فلسفه و هر نادان را فیلسوف می‌شناسند! هنگامی بشر از این تیرگیها و افسردگی‌ها آسوده می‌شود که بتوان اینگونه رشته‌های نادرست را از افکار مردم دور ساخت و زشتی‌های شیادان بشریت را بنام فلسفه انتشار نداد. آنانی که سرو کار با دانش دارند می‌دانند که امروز حکمت نام یکی از دانشهایی شده که اساس آن روی وهم و خیالهای باریک استوار شده است.

هر یک هرچه بفکرش می‌رسد زشت یا زیبا آن را با یک رشته از کلمات دور از ذهن آمیخته ساخته نام نگارش خود را فلسفه و نام خویش را حکیم و فیلسوف می‌گذارد.

تیره‌بختی اینجاست که هر کدام ازین فلاسفه می‌گوید کالای فلسفه‌ی من از روی وجدان سلیم و عقل درست تراوش نموده است و هر یک به ‌اندازه‌ی خود هواخواهانی داشته و می‌خواهند دسته‌ای را دوستدار افسانه‌های خویش بنمایند آنگاه کتابها و رساله‌ها بر رد فلسفه و اوهام یکدیگر می‌نویسند.

بیچاره کسی که فریب اوهام باطله‌ی آنان را می‌خورد و دل بگفتار میان[تهی] ایشان می‌بندد!

راستی هنگامه‌ی شگفتی است که اینگونه مردم خود را پیشوای بشریت دانسته و بهترین راهها را برای زندگانی انسان پیروی از فلسفه و خیالات خود می‌پندارند.

متأسفانه از هنگامی که فلسفه‌ی یونان در شرق بتوسط گروهی از دانش‌پژوهان نشر شد فیلسوفان شرق راه ‌اندیشه‌ی آزاد را کنار گذارده و پیروی گفتار یونانیان نمودند و تا اندازه‌ای که بهره‌ها از فلسفه برده می‌شد نتیجه‌های زشت بخشید و مردم را گیج و افسرده ساخت.

بیچاره فیلسوف شرقی زمانی که می‌خواهد گفتار افلاطون و سقراط را شرح دهد مشاهده می‌نماید که از روی قواعد عقل سلیم و ترازوی فکر نادرست است ، ناچار راه تأویل را پیش گرفته و یک رشته از خیالهای پیچ در پیچ خود را با آن درآمیخته بنام حکمت برشته‌ی نگارش و بیان می‌کشد.

گویا بزرگان یونان را از پیامبران بشریت بالاتر دانسته و آنان را بهترین پیشوایان جهان بشمار آورده و خود را نمایندگان آنان می‌پندارند!

بسا می‌شود که نمی‌توانند افکار بزرگان یونان را موافق عقل سلیم شرح دهند و هر کودک دبستانی بر اندیشه‌ی آنان می‌خندد ناچار مانند صدرالدین شیرازی و شهاب الدین سُهرَوَردی ترسشان گرفته سکوت اختیار می‌کنند و یا از راه تأویل موضوع را مورد گفتگو قرار داده کشفی می‌شوند!

فلاسفه‌ی اشراقی می‌گویند آدمی‌ باید‌‌ هوش خود را کنار گذارد و کشفی بشود تا بتواند درک حقیقت را بنماید!!

این تأویلات که فلاسفه بر گفتار یکدیگر می‌نمایند روان گوینده از تأویلهای گوناگون که بر گفتار او می‌شود آگاه نیست. در کتابی دیدم که روزی صدرالدین شیرازی نویسنده‌ی کتاب اَسفار در سفری از سفرهای بیابانگردی و درویشی خود به مسجدی رسید و مشاهده نمود که واعظی بر فراز منبر حدیثی می‌خواند و معنی می‌نماید. صدرالدین فرمود شیخنا هرگاه اینگونه معنی کنیم چه می‌شود شیخ گفت بهتر است. باز هم صدرالدین اکتفا نکرده معنی تازه‌ای نمود تا از ده و بیست معنی گذشت و هر کدام از این معانی با یکدیگر تفاوت زیادی داشت شیخ پریشان گشته و خاموش گردید صدرالدین خندید و گفت همان معنی که تو کردی درست است و تمام این معانی من خیال و جلوه‌های فکری است.

اینگونه جلوه‌ها و تراوشها آدمی را دارای یک اندیشه‌ی استوار در دانش نمی‌گذارد و هر که آشنایی به فلسفه دارد کم و بیش این تراوشهای خیالی برای خیال او هویدا می‌شود خصوص اگر کلام یونانیان باشد و [این]که فیلسوفهای شرقی گوی و چوگان فکر و عقل را در جنبش و بازی درمی‌آورند و هزاران نکته‌ی باریکتر از مو را در گفتار آنان مشاهده می‌کنند!


🌸