📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

🖌 احمد کسروی

🔸 [دیباچه]


خدایا بنام تو و در زینهار تو

برای ایران روز بدی پیش آمده ، روز بسیار بدی. من در تاریخ ایران از هزار سال باین طرف ، روزی را که از امروز بدتر باشد پیدا نمی‌کنم. حادثه‌ی شوم مغول را بنظر آورده می‌بینم این روزهای سیاهی که در برابر ماست کمتر از آن نخواهد بود.

لشکریان مغول از آن سر کشور درآمده از این سر بیرون می‌رفتند و هر شهری را که می‌خواستند تاراج می‌کردند و در هر کجا که می‌خواستند دست بکشتار گشاده بزنان و بچگان هم ابقا نمی‌کردند. امروز هم اگر جنگی درمیان شمال و جنوب درگیرد و بدخالت همسایه‌ها انجامد یا رشته‌ی امنیت گسیخته شده آشفتگی در کشور رخ دهد ، خدا می‌داند تا چه اندازه مردم بیگناه نابود شده چه اندازه شهرها ویران خواهد گردید. خدا می‌داند چه بدبختیها باین مردم رو خواهد آورد. کسی چه داند که سرگذشت شهرهای ایران بدتر از شهرهای آلمان نخواهد بود.

من هیچگاه آرزو نداشتم که در جریانات سیاسی ، یا بهتر گویم در کشاکشهای احزاب ، دخالت کنم. آن را شایسته‌ی خود و خود را شایسته‌ی آن نمی‌دانستم. ولی با حال امروزی جای خاموشی نیست. با این پیشامدها نمی‌توان گوشه‌ای گرفت و نشست و چشم براه حوادث دوخت.

همه می‌دانیم که این گرفتاری را برای ما کشاکش حزب توده و آقای سید ضیاءالدین طباطبایی پدید آورده. این بدبختی را آنها تدارک دیده‌اند. بیست‌ملیون مردم بآتشی که آقایان افروخته‌اند می‌سوزند.

پس ببینیم گفتگوی آنها چیست؟.. بر سر چه کشاکش می‌کنند؟.. چرا کشور را باین روز گرفتاری انداخته‌اند؟..

ببینیم بالاخره چه می‌خواهند؟.. بر سر چه کشور را آلوده‌ی خون می‌گردانند؟.. چه پدرکشتگی با هم دارند؟..

ببینیم اکنون چاره‌ی این گرفتاری چیست؟.. در برابر چنین پیشامد هراس‌انگیز چه باید کرد؟..
پر روشن است که در این چند سال در ایران نیروهای بسیاری در کار بوده و در ایجاد این حادثه عوامل چندی مؤثر افتاده : دولت شوروی ، دولت انگلیس ، آقا سید ضیاء الدین ، حزب توده ، اقلیت و اکثریت مجلس ، دولتهایی که آمده و رفته ، بالاخره جمعیت دمکرات آذربایجان ـ همه‌ی اینها در پیشامد تأثیر داشته.

من دولتهای انگلیس و روس را بکنار می‌گزارم. زیرا آنها هر یکی دولت بزرگیست و برای نگهداری خود سیاست بسیار دامنه‌داری را دنبال می‌کند ، و ما از آنها گله نتوانیم داشت که چرا فلان نظر را درباره‌ی کشور ما داشته‌اند یا چرا فلان تصمیم را گرفته‌اند. ما باید گله از خودمان کنیم که زیر بار تحمیلات آنها رفته‌ایم.

به هر حال در این موقع که رشته‌ی روابط دو دولت تیره شده در حال گسیختن است ، سزا نمی‌شمارم که من هم بسخنانی درباره‌ی آنها پردازم و خدا نکرده بگسیخته شدن آن رشته کمک کنم.

ما را این بهتر که از خود سخن رانیم و خودمان را اصلاح کنیم. از قدیم گفته‌اند : در خانه‌ات را استوار ببند تا از همسایگانت گله‌مند نباشی.

این آتشی که در ایران افروخته شده و نزدیک بزبانه کشیدنست ، ما باید منشأ آن را دسته‌بندیها و کشاکشهای داخلی ایران بدانیم و از آنها گله‌مند باشیم. من در این کتاب از یکایک آنهایی که در برافروختن این آتش دست داشته‌اند سخن خواهم راند و اندازه‌ی دخالت و مسئولیت هر کدام را روشن خواهم گردانید.


🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش دوم)

🖌 خوانندگان مهنامه‌ی پیمان

🔸 من و پیمان یا اندیشه‌های من (تکه‌ی یک از سه)


من از کسانی هستم که پیمان را از شماره‌ی اول آن خوانده‌ام و کمتر گفتاریست که چندین دفعه از نظر نگذرانده‌ام. در این مدت آزموده‌ام مطلبی را که در یک گفتاری از پیمان می‌خوانم و بنظرم اندکی عجیب می‌آید و در دل خود تردیدی درباره‌ی آن پیدا می‌کنم دیری نمی‌گذرد که در زندگانی روزانه‌ی خود و در برخوردهایی که با مردم و عادات و رفتار مردم پیش می‌آید صحت گفته‌های پیمان را مشهود می‌یابم که تو گویی شاهد از غیب می‌رسد از اینجا قانع شده‌ام این نگارشها از روی احاطه‌ی خاصی بعمل می‌آید.

باز آزموده‌ام گاهی که در خواندن یک مقاله اشکالی بنظرم می‌آید و خاطرم را مشغول می‌دارد می‌بینم خود نویسنده در طی همان مقاله یا سپس در جای دیگری آن اشکال را پیش‌بینی کرده و بپاسخ مبادرت نموده است و این دلیل دیگر بر احاطه‌ی تمام نویسنده‌ی گفتارهای پیمان می‌باشد.

با اینحال از چندی پیش یک رشته اشکالهایی در قلب من پیدا شده که چون هر یکی دارای اهمیت دیگریست بیجا نمی‌دانم بذکر آنها پردازم و البته مقصودم خودنمایی یا انتقاد نیست بلکه بیش از همه این قصد را دارم که از نویسنده‌ی پیمان در آن باره نگارشهایی تراوش نماید و مطالب واضح گردد و بهترین دلیل این مطلب آنکه من با معاشرتهای نزدیکی که با دارنده‌ی پیمان دارم می‌توانستم این زمینه را با گفتگوی زبانی طی کنم.

چیزی که هست در آن صورت تنها خود من بهره از گفتگو می‌بردم و نتیجه‌ی مطلوب بدست نمی‌آمد این است با موافقت خود دارنده‌ی مهنامه قرار را بنوشتن گزاردم لیکن برای آنکه دانسته شود این تصدی من به یادآوری پاره‌ای مطالب از روی بصیرت و تعمق است بهتر می‌دانم در مقدمه شرحی از مطالعات خود را درباره‌ی مسائل پیمان برشته‌ی نگارش بیاورم و این کار دو فایده‌ی دیگری را دربر دارد : یکی آنکه یادآوریهای من مبتنی بجهاتی است که در ضمن این مقدمه معلوم خواهد شد ، دومی آنکه پیمان خوانندگان خود را مکلف می‌داند که گواهی پاکدلانه درباره‌ی نگارشهای آن دریغ نگویند و انصاف را هر خواننده چنین تکلیفی را در گردن دارد اینست من در این ضمن آن دین خود را نیز ادا خواهم کرد.

اول نکته‌ای که در نظر من جلوه‌گر شده و می‌خواهم در اینجا بنگارم اینست که پیمان را در خارج با موضوعهایی مخالف می‌شناسند در حالی که اگر نظر بواقع داشته باشیم خود پیمان نمونه‌ی کامل این موضوعهاست. مطلب خود را شرح دهیم : اشخاصی پیمان را مخالف ادبیات شهرت می‌دهند و حقیقت اینست که پیمان ادبیات را بمعنی صحیح خود می‌گیرد و خود آن نمونه‌ی کاملی از همان ادبیات می‌باشد ...

همان اشخاص پیمان را مخالف فلسفه نیز می‌شناسند. در این باب نیز واقع اینست که پیمان با حقیقت فلسفه مخالفت ندارد و بارها آن را ذکر نموده در اینجا نیز عبارتهای خود مهنامه را می‌آورم :

«یونانیان کسی را فیلسوف می‌نامیدند که جهان را با چشم بیناتری بیند و در هر چیزی درپی راستین آن باشد از جمله سقراط از اینگونه فیلسوفان بوده ما را نیز نکوهشی بر اینگونه فلسفه یا فیلسوف نیست و همواره آرزومندیم از این دانایان در جهان فراوان باشند».


با این صراحت عبارت پیمان را مخالف فلسفه شمردن کمال بی‌انصافیست. اینکه پیمان نکوهشهایی می‌کند از خیالبافیهاییست که بنام فلسفه کرده می‌شود ، در این باره نیز انصاف را حق با مهنامه‌ی ماست. یکی از کسانی که خود را استاد فلسفه می‌شناسند از انتقادهایی که پیمان بر فلسفه‌ی یونان کرده عصبانی بوده و چون با من صحبت کرد گفتم بهتر است جواب بنویسید. اول می‌گفت اگر بنویسیم چاپ نمی‌کنند بعد که من تعهد کردم نوشته‌ی او در پیمان چاپ شود و او بصدد اقدام آمد یک هفته جدیت می‌کرد ولی بالاخره بعجز خود اقرار نمود. (1)


پانوشت :
1ـ این نکته را هم ما خودمان می‌افزاییم که در این هنگام که زبان پیراسته می‌شود و باید شیوه‌ی نوینی پیش گرفته شود نگارشهای پیمان بهترین نمونه‌ی آن می‌باشد. (پیمان)


🌸

📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

🖌 احمد کسروی

🔸 ١ـ آقا سید ضیاءالدین : (یک از دو)


اول باید بگویم من تاکنون آقا سید ضیاء را ندیده‌ام و صورتاً یکدیگر را نمی‌شناسیم. پدرش آقا سید علی را یک بار دیده بودم و از خانواده‌اش کمی آگاهی دارم. ولی با خود او آشنا نبوده برخوردی هم پیدا نکرده‌ام. پس رنجشی درمیانه‌ی من و او نیست و من اگر ایرادها بکارهای او گیرم جز از نظر علاقه‌مندی بمصالح اجتماعی ایران نیست و قضاوتم کاملاً بیطرفانه است.

درباره‌ی آقا سید ضیاء حرف بسیار است. گفته می‌شود در جوانی هنگامی که روزنامه‌ی شرق را می‌نوشته هواداری از سیاست خفه‌کننده‌ی روس تزاری نموده. هنگامی که روزنامه‌ی رعد را منتشر می‌کرده مدافع جدی قرارداد سال ١٩١٩ بوده مقالات مفصل در مورد آن بچاپ رسانیده. آنگاه آقا سید ضیاء عامل اصلی کودتای سال ١٢٩٩ بوده است.

ولی من در اینجا بآن کارها نمی‌پردازم ، زیرا که نمی‌خواهم از مقصود خود دور افتم. آنها بیست و چند سال پیش از این بوده. چه‌بسا کسانی که در جوانی بکارهایی برخیزند و سپس پشیمان گردیده برای جبران کارهای نیکی را پیش گیرند. آنگاه درباره‌ی کودتا سخن بسیار است. از کجا که آن بزیان ایران بوده؟!..

به هر حال ما نمی‌خواهیم حساب تمام عمرش را از آقا سید ضیاء الدین بگیریم. در اینجا مورد نظر آن اعمالیست که در این چند سال ازو دیده شده و در این پیشامد مستقیماً مؤثر بوده است.

در سال ١٣٢٢ که آقا سید ضیاء از فلسطین به ایران آمد و روزنامه‌های حزب توده ببدگویی سخت ازو برخاستند و هایهویی برپا شد که پیدا بود او برای مقصدی آمده ، در همان هنگام آقا سید ضیاء کتابچه‌ای بنام «شعائر ملی» بچاپ رسانیده نشر کرد. این کتابچه را من آن زمان خواندم. اکنون هم در زیر دست دارم.

در این کتابچه آقا سید ضیاء کوشیده است تمام اصلاحاتی را که در زمان رضاشاه رخ داده بود ، تقبیح کند و درباره‌ی هر یکی سخنانی گفته است :

رخت و کلاه یکسان که هیچ کس منکر نیکی آن نتواند بود ، آقا سید ضیاء منکرش شده و آن وقت چون خودش با کلاه‌پوستی به ایران بازگشته بود برای آن محسناتی ذکر کرده و چند صفحه را پر از فلسفه‌ی کلاه‌پوستی گردانیده.

عمارتهای چند طبقه که در تهران ساخته شده و تکانی که در طرز معماری و خانه‌سازی در این کشور پدید آمده آقا سید ضیاء نپسندیده و ایرادهایی بآن هم گرفته است.

به سنگ کیلو و سیستم متریک که ما از فرانسه گرفته‌ایم ، آقا سید ضیاء خرده گرفته. می‌گوید : چه شده که انگلیسها با آن نزدیکی به فرانسه آن را نگرفته‌اند و شما با این دوری گرفته‌اید.

تغییر الفبا که یکی از آرزوهای شصت و هفتاد ساله‌ی نیکخواهان این کشور است و جای گفتگو در پیرامونش نیست ، آقا سید ضیاء آن را هم نمی‌پسندد و در برابر واضحات باستدلالات زورکی می‌پردازد.

اصلاح زبان فارسی و بیرون کردن کلمات بیگانه از آن که نیز از آرزوهای دیرین ایرانیان بوده ، آقا سید ضیاء بآن هم تعرض می‌کند و با نداشتن مطالعه در آن زمینه بسخنرانی می‌پردازد.

رویهم‌رفته اندیشه‌ی آقا سید ضیاء اینست که ایران باید بدانسان که تا بیست و چند سال پیش بوده ، باشد و همیشه با آن حال بماند و هیچگاه آرزوی پیشرفت و اصلاحات نکند ، و اگر گامهایی در راه اصلاحات برداشته است آنها را هم بازپس گردد. این نظر اوست و به یک رشته استدلالات برمی‌خیزد که مسلم است مقصودش اقناع خوانندگان و پیشرفت دادن بمقصود خود می‌باشد.

من می‌پرسم : چرا؟!.. چرا باید کسی درباره‌ی توده و کشور خود دارای چنین نظری باشد؟!.. پیشرفت یکی از نوامیس کونست. توده‌های جهان همه در پیشرفتند ، چرا باید ایران در همانجا که هست بایستد و یک گام هم برندارد؟!.. این چه فلسفه‌ای دارد؟!.. چه رازی در آن می‌باشد؟!..

کسانی که آقا سید ضیاء را «عامل ارتجاع» می‌خوانند دروغ نمی‌گویند. من گفته‌های آنها را تصدیق می‌کنم. گذشته از رفتار و کردار ، این کتابچه معرف اندیشه‌ها و آرزوهای آقا سید ضیاست.

یکی از کارهای آقا سید ضیاء در این دو سال چه در مجلس و چه در بیرون ، طرفداری از ایلات بوده. یک روز در مجلس جمله‌هایی گفته است که من فراموش نکرده‌ام : «از مسلح شدن آنها همه نگران هستند ، بنده بروحیه‌ی عشایر سابقه دارم و از این قضیه دلتنگ و نگران نیستم. زیرا وقتی که بدانند در مرکز حکومت دارند اسلحه را کنار خواهند گذاشت و از نظریه‌ی مجلس و دولت قانونی پیروی خواهند کرد.»


👇

اینهاست جمله‌های آقا سید ضیاء. اول باید دانست که زندگانی ایلاتی یادگار دوره‌هاییست که تمدن پیش نرفته بوده و این ایلات که در کشور ما هستند ، بیگانگان آن را دلیل می‌گیرند که تمدن در این کشور بسیار پست است. دوم ما خودمان می‌دانیم که این ایلات که در کشور ما هستند تابع نظامات نمی‌باشند ، پابند قوانین نیستند ، ادارات درمیان آنها تأسیس نیافته و با حال کنونیشان تأسیس نتواند یافت. آنها خود را جز تابع ایلخانی و ایل‌بیگی نمی‌شناسند. افراد ایل صد درصد بیسوادند. با آن زندگانی که دارند دبستان درمیان ایشان باز نمی‌توان کرد و بر فرض باز شدن نتیجه نمی‌توان گرفت. سوم این ایلات آفت بزرگی برای امنیت این کشور هستند که هر زمان که دولت مرکزی ناتوان گردید ، آنها سر برافراشته بازار چپاول و تاخت و تاز را گرم می‌سازند. خودشان که کشاورزی نمی‌کنند و بآبادی زمینها نمی‌پردازند مانع دیگران نیز هستند. تاکنون چقدر خونها که ریخته شده. چه جنگهایی که درمیان ایلات و آرتشهای دولت رفته است.

اگر پاره‌ای ایلات نیک بوده‌اند و گاهی خدمت بدولت و کشور کرده‌اند ، آن دلیل نخواهد بود که ما از همه‌ی ایلها و از زندگانی ایلاتی طرفداری کنیم.

اینها چیزهاییست که باربران سبزه‌میدان تهران هم می‌دانند. جای شگفت است که آقا سید ضیاء نداند و بآن آشکاری و پافشاری از ایلات هواداری کند. آیا اینها جز هواداری از ارتجاع معنای دیگری دارد؟!..


🌸

📘 سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان

🔹 شایندگی از چیست؟

🔹 بخش هشتم : موانع اتحاد در ایران

🖌 نویساد

👈 فهرست بخشها


💐🌸🌹

📖 در پیرامون فلسفه (بخش دوم)

🖌 خوانندگان مهنامه‌ی پیمان

🔸 من و پیمان یا اندیشه‌های من (تکه‌ی دو از سه)


این نکته را در اینجا بپایان رسانیده بزمینه‌ی مهمتری می‌پردازم : پیمان در این چند سال بچندین موضوع بسیار مهمی پرداخته بعضی از اینها چندان بزرگست که من قادر نیستم درجه‌ی اهمیت آن را در اینجا توضیح دهم همین مقدار می‌گویم این سنخ فکرها در جهان امروزی سابقه ندارد گذشته از خود فکر طرز بیان و اجرای آن بیمانند است. در اینجا است که باید اذعان بمقام این مهنامه نماییم و من این مبحث را از آن جهت دنبال می‌کنم که بدانم عقیده‌ی دیگران چیست.

مثلاً دین یکی از چیزهاییست که پیمان بآن اهمیت داده است من باین سخن وارد نمی‌شوم که دین در دنیا چه حالی دارد و چه اختلالی از وضع کنونی آن در زندگانی بشر تولید می‌گردد. این را هم خود پیمان بهتر از من توضیح داده پیمان دین را برای بشر ضروری می‌شمارد ولی می‌گوید : «دین باید خردپذیر باشد و با دانش سازگار بیاید». این سخن را تاکنون کسی نگفته است از قرنها که تفرقه درمیان دین و عقل و علم افتاده دسته‌ی انبوهی (رجال دین) بلجاجت و تعصب عقل و علم را بحساب نگرفته و هیچگاه در صدد آن نبودند که اعتنایی بایرادها و اعتراضها بکنند و هیچگاه فکر نتیجه‌ی آخری را نمی‌کردند یک دسته‌ی انبوه دیگری (رجال علم) بیکبار دین را رها کرده و چنین تصور می‌کردند که دین جز نتیجه‌ی جهالت بشر نیست و بگفته‌ی آقای امامی (شماره‌ی 3 سال سوم) دین را با علم دو دشمن محارب دانسته و مبارزه را با مغلوبیت آخرین دین خاتمه یافته تصور می‌نمودند یک دسته‌ی سومی که از یک طرف با دین بیعلاقه نیستند و از طرف دیگر غلبه‌ی علم را مشهود می‌دیدند درمیانه مذبذب مانده چنین می‌گفتند دین در جای خود و علم در جای خود و تناقض این جمله را نمی‌فهمیدند.

درمیان این ضلالت و حیرت پیمان بآواز رسا می‌گوید : دین باید با خرد و دانش سازگار باشد. بعبارت دیگر دین را برای بشر ضروری دانسته لیکن جز دین راستین نمی‌خواهد. این را می‌گوید و بلافاصله باجرا مبادرت می‌کند.

قدم اول دین اثبات صانع است. پیش از آنکه پیمان در این باره وارد شود این کار بی‌اندازه مشکل بنظر می‌آمد. امروز با این انتشار علوم طبیعی و با رواج مادیگری و با تزلزل خاطرها تمام اساسها بهم خورده و یک کسی از کدام طریق می‌تواند اثبات صانع نماید؟ روزی که پیمان باین گفتگو شروع می‌کرد اغلب هواداران آن ناامید بودند. هستند کسانی که منصفانه اقرار دارند که در آن روز درباره‌ی پیمان بدگمان بودند و چون خودشان اعتقاد جازم بصانع نداشتند تصور می‌کردند پیمان از عهده‌ی اثبات آن بیرون نمی‌آید. امروز نیز منصفانه اقرار دارند که دلایل پیمان ایشان را قانع ساخته و بوجود آفریدگار معتقد گردیده‌اند.


🌸

📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

🖌 احمد کسروی

🔸 ١ـ آقا سید ضیاءالدین : (دو از دو)


یک گفتگوی دیگر که با آقا سید ضیاء باید کرد آنست که او چه در این کتاب و چه در جاهای دیگر نام اسلام را بمیان می‌آورد و گفتارها و کردارهای خود را بآن دین منتسب می‌سازد. این ایراد دیگری باوست. زیرا بدیهیست که چه آقا سید ضیاء و چه طرف مقابل او ، جز درپی یک رشته مقاصد سیاسی خود نیستند و علاقه‌ای به دین اسلام درمیان نیست. نه آقا سید ضیاء می‌خواهد که دین اسلام را پایدارتر گرداند و نه حزب توده علاقه‌مند است که اسلام را براندازد.

پس برای چیست که نام اسلام بمیان می‌آید؟!.. آیا نه آنست که آقا سید ضیاء می‌خواهد اسلام را وسیله‌ی پیشرفت مقاصد سیاسی خود گرداند؟!.. آیا نه آنست که این توهین بزرگیست که از ناحیه‌ی او باسلام وارد می‌شود؟!.. یک دین مقدسی را آنقدر کوچک می‌گیرند که افزار دست خود می‌گردانند!. من چون بیطرفانه قضاوت می‌کنم ناچارم اینها را بگویم.

اساساً اسلام با حالی که دارد و مسلمانان امروز پست‌تر و کم‌قدرتر از ملل دیگر هستند ، جای هیچ طرفداری از آن نیست. اگر مقصود اصلاح مسلمین و برگردانیدن آنها باسلام اولیه است آن هم کار یک سیاستمدار نیست. پس گفتگو از اسلام به چه مقصود است؟!..

شاید آقا سید ضیاء و همفکران او بگویند : «مقصود ما از طرفداری که باسلام می‌کنیم جلوگیری از رواج و پیشرفت کمونیستی است». (چنانکه گاهی کسانی این را بزبان می‌آورند).

می‌گویم : اولاً کمونیستی یا سوسیالیستی را مردان نیکخواهی بنیاد گزارده‌اند و اساس آن مراعات حال کارگران و رنجبران و بیچیزانست و شما نبایستی با اساس آن مخالف باشید ، و اگر در بعضی مواد آن و یا در طرز اجرایش ایرادهایی بنظرتان می‌رسد بایستی در آن باره بگفتگو وارد شوید و با دلایل نظریه‌ی خود را روشن گردانید.

ثانیاً این مذاهب متعدده‌ی امروزی که جانشین اسلام گردیده از بس پایه‌اش متزلزل و ارکانش سست است دارای نیرویی که بتواند جلوگیری از کمونیستی یا از هر نظریه‌ی علمی یا اجتماعی کند ، نیست.

کمونیستی که یک نظریه‌ی اجتماعیست و مخالفت صریح با ادیان ندارد بماند. این مذاهب از مادیگری که مبنایش بانکار خدا و عالم آخرتست و تضاد صریح با اساس ادیان دارد جلوگیری نمی‌توانند کرد. در اروپا و آمریکا سالیان دراز است که علوم طبیعی و فلسفه‌ی مادی رواج گرفته. کشیشها می‌روند و در دانشگاهها آن علوم و فلسفه را درس می‌خوانند و رتبه‌های علمی (از دکتری و پروفسوری و مانند اینها) می‌گیرند ، و در همانحال می‌آیند و وارد کلیسا می‌شوند و انجیل را باز کرده بمردم موعظه می‌کنند و منافاتی درمیان دو کار نمی‌بینند. این جز نتیجه‌ی سستی آن عقاید و از نیرو افتادن آنها نیست.

در عالم اسلام نیز همانست. سالهاست کتابهای سلامه موسا و شِبلی شُمِیل و دیگران در فلسفه‌ی مادی ، در زبان عربی چاپ شده و در مصر و عراق و ایران و هند و دیگر جاها انتشار یافته و ملاها ، بخصوص متجددین ، آنها را خوانده‌اند و استفاده کرده‌اند و بصدد معارضه نیامده‌اند. نتیجه‌ی آنها این شده که عقاید مذهبی در دلهاشان هرچه سست‌تر گردد و هرچه موهونتر باشد.

به هر حال امید آنکه بدستیاری مذاهب جلوگیری از کمونیستی کنید بیجاست. اگر کسی در آرزوی جلوگیری از کمونیستی است باید سخنانی پایه‌دارتر و والاتر از گفته‌های کمونیستها بگوید و ایرادهایی را که به مبادی کمونیستی توان گرفت با دلایل روشن گرداند. از این راه است که می‌توان بنتیجه‌ای رسید.

این مذاهب کمونیستی را سست و بی‌اثر تواند گردانید ولی از پیشرفت آن جلو نتواند گرفت. باین‌معنی اگر در ایران تبلیغات کمونیستی بشود ، مسلمانان بعنوان آنکه مسلمان می‌باشند از گرویدن بآن خودداری نخواهند کرد. ولی با این عقاید درهمی که در مغزهای خود آکنده‌اند ، اگر مبادی کمونیستی را هم فراگیرند ، اینها را با آنها درهم آمیخته یک معجون تهوع‌آوری پدید خواهند آورد (چنانکه همین رفتار را با مشروطه کردند و آن را گرفتند و بحال تهوع‌آوری انداختند).

روزی یکی می‌گفت : چون دولت شوروی دین را ممنوع گردانیده ما منظورمان آنست که با تثبیت اسلام از نفوذ سیاسی آن دولت در ایران بکاهیم. گفتم : در این باره هم دولت شوروی از شما جلو افتاد : علیزاده شیخ‌السلام قفقاز به ایران آمد و همچون یک شیعه‌ی خالص و متعصب بزیارت قم و مشهد رفت و به ایرانیان فهمانید که دولت شوروی دیگر جلوگیری از دین نمی‌کند.

مطلب را خلاصه کنیم : تمسک باسلام در کشاکشهای سیاسی جز توهین بآن دین نیست و بهیچ نتیجه‌ی سودمندی از این راه امیدوار نتوان بود.


👇

یک ایراد دیگر بآقا سید ضیاء تعرضات توهین‌آمیزیست که در روزنامه‌های منتسب باو درباره‌ی دولت شوروی دیده می‌شود. ما حق داریم بدولت شوروی درباره‌ی دخالتهایی که مأمورین آن دولت در کارهای داخلی می‌کنند اعتراض کنیم. این حق ماست و من بآقا سید ضیاء در این باره نه تنها ایراد نمی‌گیرم شهامتی را که بخرج داده‌اند تقدیر می‌کنم. این کشور مال ماست و باید بنگهداری آن علاقه‌مند باشیم. ما هرچه ناتوان باشیم از ما ناتوانترها هم در جهان هستند و خود را اداره می‌کنند.

ایراد من در این زمینه نیست ، در آن زمینه است که گاهی دیده‌ام روزنامه‌ی هور یا دیگری از روزنامه‌های آقا سید ضیاء تعرضات خارج از موضوع می‌کنند. (مثلاً آرتش سرخ در برلن گاوها را غارت کرده یا بدخترها تعرضی نموده). اینها بروزنامه‌ی هور چه ربط دارد؟!.. آیا سزاست که ما بیهوده تعرضاتی کنیم و کار را بجنگ و خونریزی رسانیم و باعث نابودی هزارها مردم بیگناه گردیم؟!..

عجالتاً درباره‌ی آقا سید ضیاء باین اندازه بس می‌کنم و سپس اگر جایش بود باز ایرادهایی بایشان خواهم گرفت.


🌸

سلامه موسا

شِبلی شُمِیل

(همبسته با نوشتار بالا)
.

📖 در پیرامون فلسفه (بخش دوم)

🖌 خوانندگان مهنامه‌ی پیمان

🔸 من و پیمان یا اندیشه‌های من (تکه‌ی سه از سه)


در این موضوع حکایتهایی است که باید یکی از آن را نقل نمایم : شبی در اجتماعهای پیمان یکی از حاضرین چنین عنوان کرد : پیمان خوب می‌کند دین را تعقیب می‌نماید عوام باید دین داشته باشد. در آن زمان این یک عقیده‌ی عمومی بود که دین یک چیزیست برای مصلحت عوام درست شده و حقیقتی برای آن قایل نبودند. و حالا اینها اشخاصی بودند که به انبیاء حسن ظن داشتند و آنها را مصلح می‌شناختند و در عالم خود چند قدم جلوتر از دیگران بودند. وگرنه دیگران عقیده‌های تند دیگری در دل می‌پروردند.

این شخص نیز تصور می‌کرد پیمان از آن راه دین را عنوان می‌نماید و در عالم خود می‌خواست نظر پیمان را تحسین نماید.

در اینجا برای آنکه مطلب را واضح‌تر کنم باید مقدمه‌ای بنگارم : ما اگر فکر می‌کردیم اثبات صانع نماییم آیا چه طریقی بنظر ما می‌رسید؟ طریقه‌ی تعبدی متشرعین؟ طریقه‌ی متکلمین؟ طریق صوفیه؟ آیا کدام یکی از اینها را اختیار می‌کردیم؟ آیا کدام یکی از اینها با حال امروزی دنیا می‌توانست از عهده‌ی مقصود برآید؟ بدیهی است که آبرومندتر از تمام آنها طریقه‌ی فلاسفه بود. تنها این طریقه بود که علمی شمرده می‌شد و مورد استفاده‌ی عموم بود. در اینجا نیز حکایتی درمیانست که باید بازگویم : جوانی که سالها فلسفه خوانده و خود را عالم کاملی تصور می‌کرد شبی در جلسات پیمان چنین صحبت کرد : شما که فلسفه را تخطئه می‌کنید اگر با ملحدی طرف مجادله شوید از چه راه اثبات صانع می‌کنید؟ دارنده‌ی پیمان پاسخ داد زمانی که ما خواستیم اثبات صانع کنیم می‌دانیم از چه راه پیش آییم.

این نمونه‌ای از اعتماد مردم بفلسفه است ولی نویسنده‌ی پیمان در گفتگوهایی که می‌شد همیشه دو ایرادی بطریق فلسفه داشت : یکی آنکه زبانش نامفهوم است و یک کسی تا سالها فلسفه را تحصیل نکند آن را نخواهد فهمید ، دیگری آنکه اغلب فیلسوفان خودشان بیدین بوده‌اند و این دلیل است که آن طریق بن‌بست است (گذشته از ایرادهایی که باساس فلسفه داشت و بعداً نوشت) و باید اعتراف کرد که در این باره حق بسوی ایشان بوده و این از عجایب است که همان جوان که می‌گفت «شما که فلسفه را تخطئه می‌کنید اگر با ملحدی طرف مجادله شوید از چه راه اثبات صانع می‌کنید؟» چندی بعد از آن باز در جلسات پیمان خود او بیدینی اظهار می‌کرد و این زمان درباره‌ی صانع مجادله می‌نمود.

این بسیار عجیب است که کسی که فلسفه نخوانده عیب آن را درک کند و اساسی را که هزار سال استحکام داشته با یک رشته سخنان ساده براندازد. امروز هر کسی از خوانندگان پیمان بفلسفه بیشتر از فلسفه‌خواندگان بصیرت دارد.

باری با این تخطئه که پیمان از فلسفه (فلسفه‌ی معروف در شرق) می‌نمود اشکال در آنجا بود که خود او کدام راه دیگر را برای اثبات خدا پیش گیرد و هیچ کس را بنظر نمی‌رسید راه دیگری درمیان باشد ولی پیمان آن را نشان داد. آری پیمان تمام آن طریقها را کنار گذارده طریق جدیدی را پیش گرفت و آن زبان طبیعت باشد.

پیمان می‌گوید یکی از طرق ادراک «اندیشه» است که آدمی از دیدن یک چیزی بچیز دیگری پی می‌برد و این طریقی است که در علوم امروزه بآن اعتماد می‌شود. می‌گوید نیوتن قوه‌ی جاذبه را از این طریق کشف نمود ، علمای هیئت وجود نپتون را از این راه کشف کردند. از همان طریق ما از مشاهده‌ی این عالم و نظمی که در آن برقرار است پی بوجود آفریدگار می‌بریم. از روز اول طریق همین بوده ادیان نیز این راه را پیموده. ولی انصاف را کسی این نکته را در خاطر نداشت و اگر کسانی بآن توجه می‌نمودند حقیقتش را درک نمی‌کردند. اغلب فلاسفه در این ادعا بوده‌اند که طریقه‌ی ادیان استدلالی نیست و از اینجا آن را خاص عوام می‌شناختند. اینکه آن زبان فطرت و طبیعت بوده و محکمترین تمام طرق شمرده می‌شود این نکته را کسی درک نمی‌کرد.

نمی‌دانم توانستم از عهده‌ی مقصود برآیم یا نه. پیمان در اینکه در راه اثبات صانع زبان طبیعت را اختیار کرد و الحق این موفقیت بزرگی بشمار است این کار را نیز انجام داد که داد دین را از فلسفه بازستاند. بعبارت آخری دین را بمقام شایسته‌ی خود رسانیده لطمه‌ای را که فلاسفه و صوفیه زده بودند جبران کرد. ما این آگاهی را نیز از راه پیمان و دارنده‌ی آن داریم که فلاسفه و صوفیه همیشه دین را موهون داشته و آن را بساطی از برای عوام می‌شمرده‌اند و اگر مماشاتی می‌کرده‌اند از روی اضطرار و از ترس جمهور بوده است. چنانکه در غالب موارد که بِینونَتی میان دین و فلسفه بوده فلسفه را بر آن مقدم داشته‌اند و این ظلم و بی‌انصافی بود تا پیمان پرده از روی حق و حقیقت برداشت.

تهران ، محمد ملک‌نژاد

[پایان]


🌸

📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

🖌 احمد کسروی

🔸 ٢ـ حزب توده : (یک از هفت)


اول بگویم من با بسیاری از سران حزب توده آشنا هستم. با بعضی دوستی هم داریم و گاهی گفتگو کرده‌ایم. اینست دوست نمی‌داشتم بآنها ایراد گیرم. ولی در مقام داوری نمی‌توان بدوستی و آشنایی پابند بود. در این غائله که برای ایران پیش آمده حزب توده مؤثرترین عامل بوده و البته باید مسئولیت آنها نیز دانسته شود. از سوی دیگر روزنامه‌های حزب توده آزاد شده آنها خواهند توانست بایرادهای من پاسخ نویسند تا مردم ایران درمیانه قضاوت نمایند.

من خوب می‌دانم درمیان این حزب ، جوانان خونگرم نیکخواه بسیاری هست که دلهاشان نیکی و سرفرازی ایران را می‌خواهد و برای کوشش در آن راه ، بلکه برای جانفشانی ، آماده‌اند و بهمین قصد در آن حزب شرکت کرده‌اند. رویهم‌رفته آن حزب را نیکخواهان راه می‌برند. با اینحال رفتار آنها خالی از ایراد نیست ، و اگر حقیقت را بگوییم این حزب به ایران زیانمند افتاده.

بعقیده‌ی من در تشکیل حزب توده و در روش سیاسی آن ، چند اشتباه اساسی رخ داده است ، و من از هر کدام باختصار گفتگو خواهم کرد :

١) این حزب از روی احتیاجات ایران تشکیل نگردیده. برای آنکه مقصودم روشن گردد باید مقدمه‌ای ذکر کنم :

برای تشکیل حزب در یک کشور ، راه طبیعی آنست که کسانی از نیکخواهان و دوراندیشان فراهم نشینند و ببینند دردهای کشور چیست ، در توده چه گرفتاریهایی هست ، به چه قسم اصلاحات نیاز می‌باشد ، با همسایگان چه رفتاری باید بود ـ اینها را بیندیشند و از روی بینش راههای چاره‌ای در نظر گیرند ، و آنگاه موادی بروی کاغذ بیاورند و باهم پیمان بندند که در راه اجرای آن مواد کوشش بکار برند و کسان دیگری را بهمدستی با خود دعوت کنند.

این طریقه‌ی تشکیل حزب است. بالاخره باید مرام یک حزب با احتیاجات توده مطابق باشد. ولی در ایران این طریقه را نمی‌شناسند. در این کشور طریقه‌هایی برای تشکیل حزب هست (که گفتگو از آنها در اینجا خارج از موضوعست) و یکی از بهترین آنها اینست که ببینند در اروپا چه حزبهایی هست و از یکی از آنها پیروی نمایند.

حزب توده از این راه تأسیس یافته. بنیادگزاران آن به پیروی از تشکیلات سوسیالیستی و حزبهای کارگری اروپا این جمعیت را بنیاد گزارده‌اند.

در حالی که ایران جز از کشورهای اروپاست. در این کشور گرفتاریهای بسیار بزرگتر و مهمتر از حال بدبختی کارگران و رنجبران موجود است. یک جمعیت بایستی گرفتاریهای اساسی این توده را بدیده گیرد و نخست بآنها پردازد.

برای مثل می‌گویم : در ایران پس از چهل سال هنوز مشروطه یا رژیم دمکراسی استقرار پیدا نکرده و انبوه مردم علاقه بآن ندارند. بلکه حقیقت اینست که نود و نه درصد مردم از معنی مشروطه ناآگاهند. تنها نام آن را شنیده‌اند که آن هم با ریشخندها و توهینهایی توأم بوده است. از سوی دیگر از نظر عقاید موانعی در برابر مشروطه موجود است که تا آنها از میان برنخیزد مردم بزندگانی دمکراسی علاقه پیدا نخواهند کرد و استقرار آن رژیم در این کشور از محالات خواهد بود.

اینست در تشکیل جمعیت ، اگر احتیاجات توده در نظر گرفته می‌شد بایستی در گام نخست جدیتهایی برود که این مردم معنی دمکراسی را بفهمند و بآن علاقه پیدا کنند و با موانعی که از نظر عقاید درمیانست مبارزه‌ی سختی آغاز گردد.

یک توده نخست باید حقایق اولیه‌ی زندگانی را بفهمد تا نوبت باصلاح معاش کارگرانش رسد. آن کارگری که شما برای اصلاح معاش او می‌کوشید در توی خرافات غرقست و دست و پا می‌زند. آن کارگر آماده است سعادت خود و خانواده‌اش را به یک عقیده‌ی خرافی قربانی سازد. آن کارگر آماده است بعنوان آنکه شما بروضه‌خوانی عقیده ندارید و به تکیه احترام نمی‌گزارید ، بر شما بشورد و آن غائله‌ی اصفهان را برپا گرداند.

آن روستایی که شما خود را حامی او گردانیده‌اید ، در توی نادانی تا گلو فرورفته و از زندگانی چیزی نمی‌فهمد. شما می‌توانید با سخنانی او را تحریک کنید که بارباب دخالتی در عایدات ندهد ، می‌توانید تفنگ بدستش بدهید که گماشتگان ارباب را بکشد. ولی اینها حال او را اصلاح نخواهد کرد و از او دهقانی که همسر دهقانان آلمان و فرانسه باشد پدید نخواهد آورد.


🌸

(همبسته با نوشتار بالا)
.

📖 تاریخچه‌ی شیر و خورشید

🖌 احمد کسروی

🔸 آغاز سخن (تکه‌ی یک از یک)


تا آنجا که ما می‌دانیم تاکنون کسی از ایرانیان یا از ایرانشناسان اروپا و آمریکا درباره‌ی شیر و خورشید و چگونگی پیدایش آن و اینکه از کی و چگونه نشان رسمی دولت ایران شده تحقیقی از روی دلیل و گواه ننموده. من از هشت سال پیش توجه بدین موضوع داشته از یکسوی در کتابها بجستجو پرداخته از سوی دیگر بگرد آوردن سکه‌های کهنه که در این باره از ابزارهای کار است کوشیده‌ام و بیاری خدا به نتیجه‌های سودمندی رسیده‌ام که اینک برای آگاهی همه بر این صفحه‌ها می‌نگارم.

شیر و خورشید را ما از کودکی دیده و هر روز چند بار تماشا می‌کنیم و ازینرو شگفتی آن از دیده‌ی ما برخاسته ، لیکن هرگاه بیگانه‌ی هوشمندی ناگهان آن را دیده و آگاهی یابد که نشان رسمی دولت ماست در شگفت ‌اندر فرومی‌ماند :

آن کدام شیر است که دم برانگیخته و شمشیر بدست گرفته خورشید را بر پشت می‌کشد؟! آیا این شکل همچون شکلهای متولوجی [Mythology] یونان در نتیجه‌ی افسانه‌ی کهنه‌ای پیدا شده؟ یا فرزانه‌ای آن را بنام رمز و برای اشاره به پاره‌ای اندرزهای اجتماعی پدید آورده؟ یا چه مایه و بنیاد دیگری برای پیدایش خود دارد؟.. پرسشهایی است که هر بیگانه‌ی هوشمند از دیدن شیر و خورشید ما از اندیشه‌ی خود گذرانیده ، و هرگاه بر یک تن ایرانی برخورَد ازو نیز می‌پرسد ـ او چه داند که حقیقت کار بر خود ایرانیان هم پوشیده است.

این عادت همه جا در مردم هست که چون مردم پی بحقیقت چیزی نبردند دست بدامن افسانه [=داستان دروغ و خیالی] و پندار [=خیال] می‌زنند. در پیش ایرانیان از اینگونه موضوعها فراوان است که چون راه بحقیقت آنها نیافته‌اند برای هر کدام افسانه‌ای ساخته‌اند. درباره‌ی شیر و خورشید هم این سخن بر سر زبانهاست که شیر نشان ارمنیان و خورشید نشان ایرانیان بوده ، شاه‌عباس بزرگ صفوی استقلال ارمنستان را برانداخته و بیادگارِ این فیروزی[=موفقیت] خورشید را بر پشت شیر نشانده و این نقش را پدید آورده است.

نزد هر کسی که سخن از شیر و خورشید گوییم چه دانا و چه کانا ، چه مسلمان و چه ارمنی ؛ بیدرنگ این افسانه را می‌سراید. بلکه برخی ارمنیان بدروغ نسبت این سخن را بکتابهای تاریخ ارمنستان می‌دهند. با آنکه این سخن از هیچ روی با تاریخ سازش ندارد و چندین خرده بر آن می‌توان گرفت. زیرا :

نخست آنکه نشان ایران بودن خورشید پاک بی‌دلیل است و شیر هم اگرچه در ارمنستان معروف بوده و برخی پادشاهان بویژه چند تن از حکمرانان روبنیانان فراوان او را بکار می‌برده‌اند با اینهمه چنانکه خواهیم دید نشان خاص ارمنستان نبوده است.

دوم آنکه پیدایش شیر و خورشید بی‌شک قرنها پیش از صفویان بوده و ما چنانکه خواهیم دید سکه‌هایی در دست داریم که چندین صد سال پیش از شاه‌عباس زده شده.

سوم برافتادن استقلال ارمنستان بدست ایرانیان از داستانهای دوره‌ی پیش از اسلام ایران و از کارهای پادشاهان ساسانی است ، و استقلالی هم که ارمنیان پس از پیدایش اسلام در بخشی از ارمنستان پیدا کرده و پادشاهان باگراتونی دویست سال کمابیش فرمانروا بودند در قرن پنجم هجری با دست رومیان برافتاده ، و پادشاهی‌ای که سپس روبنیانان در بیرون ارمنستان در کیلیکیا بنیاد نهاده بودند و سیصد سال برپا بود این پادشاهی نیز در قرن هشتم بکوشش مصریان از میان رفته بود ـ پس کدام استقلال ارمنیان را شاه‌عباس برانداخته؟!

در زمان شاه‌عباس ارمنیان نه تنها دارای هیچ گونه استقلال نبودند روزگار سخت برآشفته‌ای داشتند که چنین روزگاری کس مبیناد! چه ، مدتها عثمانیان بر آذربایگان و ارمنستان دست یافته بودند و چون شاه‌عباس بجنگ ایشان برخاست ارمنستان میدان کشاکش گردید که هر زمان از دست یکی بدست آن دیگری می‌افتاد و از گفتن بی‌نیاز است که در چنین هنگام چه آسیب و آزاری بهره‌ی مردم بی‌پاسبان می‌گردد. شاه‌عباس کاری کرد که ارمنیان را از ارمنستان بیرون آورده در سپاهان و مازندران نشیمن داد که آن سرزمین ویرانه و تهی مانده عثمانیان در آنجا زیستن نتوانند. جُلفای سپاهان که کانون ارمنیان ایران است از آن هنگام پدید آمده بیاد جُلفای آذربایگان بدین نام نامیده گردید.

پس شیر و خورشید چگونه پدید آمده و داستان آن چیست؟!..

ما این موضوع را به سه بخش نموده در سه گفتار روشن خواهیم ساخت :

گفتار نخستین درباره‌ی شیر تنها و خورشید تنها که هر کدام از قرنهای باستان در ایران معروف بوده و شیر و خورشید از بهم پیوستن این دو پدید آمده.

گفتار دومین درباره‌ی اینکه شیر و خورشید چگونه پدید آمده.

گفتار سومین درباره‌ی اینکه شیر و خورشید چگونه شهرت و رواج یافته و از کی نشان دولت ایران شده.


🌸

📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

🖌 احمد کسروی

🔸 ٢ـ حزب توده : (دو از هفت)


من گرفتاریهای کهن را که از شمار بیرونست کنار می‌گزارم. ما در این کشور انقلاب کردیم و خونها ریختیم و تأسیساتی برپا گردانیدیم که یکی از آنها فرهنگ بود. یک وزارتخانه با صدها دبستان و دبیرستان و دانشکده پدید آوردیم. ولی اکنون که می‌نگریم می‌بینیم که همان فرهنگ یکی از گرفتاریهاست. وزارت فرهنگ به بچه‌های ما چه یاد می‌دهد؟!.. همان تعالیم درهم و بی‌بهایی را که از زمان مغول و دوره‌های بعد از آن یادگار مانده و یکی از سرچشمه‌های بدبختی بوده است. جوانان ما از فرهنگ نه تنها استفاده نمی‌کنند ، بسیاری از آنها نیروی مغزی خود را فرسوده می‌گردانند.

اگر در ایران جمعیتی از روی احتیاجات کشور تأسیس می‌یافت ، بایستی یکی هم توجه خود را باین گرداند و یکی از آرمانهایش پدید آوردن فرهنگ تازه‌ای باشد.

اینها را برای مثل گفتم. از این قبیل فراوانست. اینها و مانندهای اینها بسیار ضروری‌تر از حال کارگران است.

در این باره با سران حزب توده گفتگوهایی رفته است. آنان دو عذر می‌آورند :

یکی آنکه همه‌ی گرفتاریها نتیجه‌ی فقر و احتیاجست. ما اگر باصلاحات اقتصادی موفق شویم و مردم را از فقر نجات دهیم بدبختیها از میان خواهد رفت. وقتی هم در این باره اصراری داشتند و در روزنامه‌های خود گفتارها می‌نوشتند. ولی این اشتباه است و هیچگاه از اصلاح معاش مردم دردهای دیگر چاره نخواهد پذیرفت. این حرف را کسانی توانند پذیرفت که از گرفتاریهای اساسی این توده (که من در اینجا از ورود بذکر آنها خودداری نمودم) ناآگاه باشند ، و چون شرح این موضوع بتفصیل احتیاج دارد در اینجا از آن هم صرف‌نظر می‌کنم.

دیگری آنکه می‌گویند : ما عجالتاً باید مردم را بر سر خود گرد آوریم و نیرو تهیه کنیم و رشته‌ی حکومت را بدست خود گیریم ، آن وقت خواهیم توانست باصلاحات دست بزنیم و هرچه خواستیم انجام دهیم. ولی این هم اشتباه است.

این سخن در ایران شیوع پیدا کرده : «باید کاری کرد و قوه را بدست گرفت. آن وقت می‌توان هر کاری کرد». صدها جوانان فریب این را خورده‌اند و کار بجایی رسیده که فلان مرد برای امامزاده داوود راه می‌سازد چرا که از آن راه مردم خرافه‌پرست عامی را فریب دهد و بسر خود گرد آورد و بوکالت مجلس رسد ، و این را سیاستی می‌شمارد.

ولی اینها بسیار خامست. مردمی را که شما اغفال کنید و بسر خود گرد آورید ، نیرویی از آنها پدید نخواهد آمد.

پاسخ شما را روانشناسی می‌دهد : «نیرو نتیجه‌ی عزم و اراده ، و عزم و اراده نتیجه‌ی فهم و علاقه‌مندیست».

مردمی که از مقاصد شما آگاه نیستند و با آن علاقه‌مندی بسر شما گرد نیامده‌اند ، شما نخواهید توانست در راه اجرای آن مقاصد بکارشان وادارید. بلکه همیشه ناچار خواهید بود مقاصد خود را از آنها پوشیده دارید. همیشه ناگزیر خواهید بود با نادانیها و خرافه‌پرستیهای آنها مماشات کنید. چنانکه امروز می‌ترسید و نمی‌توانید مقاصد خود را بآنها آشکار کنید ، همچنان آن روز خواهید ترسید و جسارت باجرای آنها نخواهید داشت.

به هر حال این عذر هم پذیرفته نیست. یک جمعیت هنگامی خواهد توانست باصلاحاتی موفق گردد که از پیش آنها را در مرامنامه‌ی خود قید کند و افراد جمعیت را آگاه گرداند و اندیشه‌ها را آماده سازد ، که اگر روزی رسید و حکومت را بدست گرفت ، بی‌هیچ مانعی آنها را بکار بندد. تاکنون راه این بوده ، از این پس هم اینست.

من نمی‌خواهم بگویم سران حزب توده کسان فریبکاری هستند و با نوید اصلاحات جوانان نیکخواه و حساس را فریب می‌دهند ، بلکه می‌خواهم بگویم اشتباه کرده‌اند و خودشان هم فریب خورده‌اند.

من می‌بینم اینها اهمیت را تنها بآن می‌دهند که رشته‌ی حکومت را بدست آورند ، و در آن راه بکارهایی که منافی با مقاصد خودشانست می‌پردازند.

در روزنامه‌های این حزب همیشه کلمه‌ی «ارتجاع» بکار می‌رود و یکی از ایرادهای بزرگی که بآقا سید ضیاء گرفته می‌شود آنست که پشتیبانی از ارتجاع می‌کند.

من می‌گویم : سخنتان راستست. آقا سید ضیاء طرفدار ارتجاع است و ما هم بآن گواهی می‌دهیم. ولی آن تلاشی که شما تاکنون در برابر ارتجاع بکار برده‌اید کدامست؟!.. اگر روزنامه‌ی «ایران ما» را که از روزنامه‌های دست چپ بشمار است کنار گزاریم ، کدام روزنامه‌ی دیگر است که با ارتجاع به نبرد پرداخته؟!..


👇

ما فراموش نکرده‌ایم که هنگامی که آقا حسین قمی را با آن ترتیب خاصی برای تقویت ارتجاع به ایران می‌آوردند شما در روزنامه‌ی خود تجلیل بی‌اندازه ازو نمودید و او را «اولین شخصیت دینی» نامیدید. آقا حسین قمی که بود و برای چه به ایران آمد؟!.. آقای حسین قمی کسی بود که در زمان رضاشاه در موقع رفع حجاب از زنها مخالفت نشان داده و با دستور دولت از ایران بیرون رانده شده بود و در این هنگام آورده می‌شد که بدستیاری او دوباره زنها بحجاب بازگردند و باز اوقاف بدست ملایان سپرده شود. در این چند سال بزرگترین گامی که در راه تقویت ارتجاع برداشته شده این آمدن آقای قمی بوده که شما با نوشته‌های خود در آن شرکت کرده‌اید.

شما شیخ حسین لنکرانی را ، تنها بعلت مخالفت و دشمنی با آقا سید ضیاء ، از متفقین خود گردانیده‌اید ، آیا این تقویت از ارتجاع نیست؟!..

اگر شما این را نپذیرید من ناچار خواهم شد بگویم شما معنی ارتجاع را نمی‌دانید. ارتجاع چیست؟.. ارتجاع آنست که کسی هواداری از عادتها و اندیشه‌های بیهوده‌ی کهنه کند و از پیشرفت یک توده بسوی بهتری جلو گیرد.

اگر شما ارتجاع را باین معنی می‌پذیرید باید اقرار کنید که همدستی با لنکرانی تقویت از ارتجاع است. من با شخص لنکرانی کار ندارم. نیکست یا بد خودش می‌داند ، زندگانیش زندگانی ارتجاعیست.

همان آقای لنکرانی رئیس دفتر رسمی بود و از آن راه زندگی می‌کرد. چون گفته شد کسی که شغل دولتی دارد باید عمامه‌اش را بردارد ، او برنداشت و از محضر دست کشید و من نمی‌دانم در آن چند سال که بیکار بود از کجا می‌زیست.

به هر حال به عمامه که جز چند متر تنزیف نیست ، فضلیت قایل شدن ، بخاطر نگهداری آن از شغل مهم و ارجمندی همچون ریاست محضر دست کشیدن ، بیکاری و مفتخواری را بد نشمردن ، از اندیشه‌های بیهوده‌ی بسیار کهنه است و کسی که مبنای زندگانیش این اندیشه‌هاست جز مرتجع نتواند بود. «مرتجع» تنها آقا سید ضیاء نیست.


🌸

آقا حسین قمی