📘 سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان

🔹 شایندگی از چیست؟

🔹 بخش نهم : راه نمودن است یا گمراه گردانیدن؟

🖌 نویساد

👈 فهرست بخشها


💐🌸🌹

📖 تاریخچه‌ی شیر و خورشید

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار دومین : خورشید و شیر چگونه بهم پیوسته‌اند؟ (تکه‌ی یک از یک)


باید دانست که درباره‌ی چگونگی پیدایش شیر و خورشید ، ما اگر سند تاریخی در دست نداشتیم و سر و کارمان با اندیشه و پندار بود چندین راه می‌توانستیم پنداشت :

یکی اینکه پادشاهی طالعش برج اسد بوده ، بدینسان که در هنگام زاییدن او خورشید از روی حساب علمی در برج اسد بوده و این پادشاه صورت طالع خود را بدینسان بر سکه‌ها بنگاشته و شیر و خورشید از اینجا پدید آمده. این پندار دامنگیر برخی پادشاهان صفوی بوده و چنانکه خواهیم دید شاه‌تهماسب بزرگ که طالع او برج حَمَل (بره) بوده در پاره‌ای سکه‌های خود خورشید را بر پشت بره نشانده.

راه دیگری اینکه بنیاد پیدایش شیر و خورشید آن ارتباط علمی بوده که میانه‌ی آفتاب و برج اسد نزد ستاره‌شناسان (1) باستان معروف بوده. چه این ستاره‌شناسان دوازده برج آسمان را که نامهای آنها را همه می‌دانیم میانه‌ی هفت ستاره‌ی گردان (سبعه سیاره) که بعقیده‌ی ایشان آفتاب هم یکی [از آنها] است بخش نموده هر یک یا دو برج را خاص یکی از آن ستاره‌ها دانسته ، خانه‌ی آن ستاره می‌نامیدند که از جمله برج اسد را «خانه‌ی خورشید» می‌نامیدند. خواجه نصیرالدین توسی در منظومه‌ی خود درباره‌ی ستاره‌ها در این موضوع می‌گوید :

اولین از بروج با هشتم نام آن بره و دگر کژدم

هر دو مریخ را شدند بیوت همچو برجیس را کمان با حوت

زهره را خانه‌‌ی ثور و هم میزان شمس را شیر و ماه را سرطان

تیر را خانه‌ی خوشه و جوزا مر زحل راست جدی و دلو عطا.

شاعران ایران هم بدین معنی آشنا بوده و گاهی در شعرهای خود آورده‌اند. قطران تبریزی درباره‌ی رفتن پادشاه آذربایگان بدیدن پادشاه گنجه می‌گوید :

اگر بخانه شیر آمدست شید رواست بدان که خانه‌ی شیداست شیر بر گردون

این پندار هم دامنگیر برخی دانشمندان بوده که درباره‌ی شیر و خورشید با نگارنده گفتگو داشته‌اند و چنانکه خواهیم دید شاید در زمان شاه‌عباس بزرگ هم این عقیده رواج داشته است.

راه سومین آنست که ایرانیان و ارمنیان پنداشته‌اند بدینسان که شیر نشان ارمنیان و خورشید نشان ایرانیان بوده شاه‌عباس بزرگ پس [از] برانداختن استقلال ارمنستان این دو نشان را یکی ساخته!. برخی هم بجای ارمنستان ، گرجستان را می‌گویند.

ولی خوشبختانه ما از این پندارها پاک بی‌نیازیم ، زیرا یک سند معتبر تاریخی داستان پیدایش شیر و خورشید و زمان و تاریخ آن را برای ما آشکار می‌سازد. این سند نوشته‌ی ابن‌عبری تاریخنگار دانشمند معروف است در کتاب «مختصر تاریخ‌الدول» و درخور همه گونه شگفت است که چنین سندی از چشمها پنهان مانده و کسی تاکنون به حل معمای شیر و خورشید برنخاسته و میدان برای آنگونه افسانه‌ها و پندارها باز شده است.

خاندان سلجوقیان روم که در بخشی از آسیای کوچک فرمانروا بودند مشهور است. ابن‌عبری دربار‌ه‌ی غیاث‌الدین کیخسرو پسر علاءالدین کیکاوس که از پادشاهان آن خاندان و دومین کیخسرو از ایشان است و در سال 634 هجری بجای پدر خود پادشاهی یافته بود می‌نویسد که او دختر پادشاه گرجستان را به زنی گرفت.

در آن زمانها زیبایی زنان گرجستان بویژه زیبایی خانم شاهزادگان گرجی در سراسر شرق و غرب شهرت یافته و بسیاری از فرمانروایان دور و نزدیک از مسلمان و ترسا زن از آن خاندان می‌گرفتند. در این باره داستانهایی در تاریخ هست که در اینجا فرصت یاد کردن نداریم.

ابن‌عبری می‌گوید کیخسرو شیدای رخسار دلارای شاهزاده‌خانم گرجی گردیده دل و دین و تاب و توان از دست داد و بفرمان عشق می‌خواست روی درهم و دینار را با نقش رخسار آن دلارا بیاراید. نزدیکان کیخسرو به پاس[=احترام] اسلام رأی بدین کار نمی‌دادند ولی چون او پافشاری داشت چنین تدبیر اندیشیدند که صورت شیری نگاشته روی همچون خورشید آن شاهزاده‌ی گرجی را همچون خورشیدی بر فراز آن بنگارند که هم دلخواه کیخسرو انجام گرفته ، هم مردم پی بحقیقت کار نبرده ، چنین پندارند که مقصود نقش صورت طالع پادشاه است. (2)

مقصود ابن‌عبری نکوهش کیخسرو است که چرا بدانسان زبون عشق زنی بوده. بر ابن‌عبری باید بخشود! زیرا او از زیر چرخُشت استخوانسای عشق درنیامده بود و از اندیشه‌ی خام و دل بیدرد بهتر از این چه تراود؟! بلکه باید خرسند بود که او بدین نکوهش برخاسته که ما از سخنانش بدینسان سود برداشته دشوار تاریخی خود را آسان می‌سازیم. و چون او در آغاز جوانیش زمان کیخسرو را دریافته و زادگاهش نیز مَلَطیه یکی از شهرهای آسیای کوچک بوده از اینرو در تاریخ سلجوقیان روم بویژه در سرگذشت و داستان کیخسرو و جانشینانش بینا و آگاه بوده. وانگاه او یکی از مؤلفان دانشمند است که پیرامون گزافه نمی‌گردد و از اینجا سخن او بسی استوار و از نظر تاریخ ایران درخور ارزش بسیار است.


👇

گذشته از آنکه دانه‌های بسیاری از آن سکه‌ی کیخسرو با نقش شیر و چهره‌ی خورشیدوار شاهزاده‌خانم گرجی در دست هست که از جمله دانه‌ای در تصرف نگارنده است که در اینجا می‌آریم. (3) خود این سکه بر استواری گفته‌ی ابن‌عبری بهترین دلیل است. زیرا کسانی که در فن سکه‌شناسی دست دارند می‌دانند که پیش از این سکه‌های کیخسرو هرگز سکه‌ای با نقش شیر و خورشید دیده نشده و این سکه‌ها نخستین سکه با نقش مزبور می‌باشد و چون از هر حیث با نوشته‌ی ابن‌عبری درست می‌آید از اینجا استواری آن نوشته هویداست.

باید گفت شیر و خورشید چون پدیدآورده‌ی عشق است چه بهتر از اینکه بهره‌ی ایران سرزمین شاعران گردیده. زیرا نقش مزبور شعر و داستانش هم شعر است! انوشه‌روان شاهزاده‌ی گرجی که زیبایی رخسار او چنین نقش شگفتی پدید آورده و به ایران سرزمین ویس و رامین (4) ارمغان ساخته ـ ایران که بر همه‌ی سرزمینهای پیرامون خود عنوان استادی و آموزگاری دارد و سالیان دراز گرجستان زیبا یکی از جگرگوشه‌هایش بوده ، نشانی با این بنیاد تاریخی از هر حیث برتری دارد بر آن نشانها که دولتهای دیگر دارند و هرگز بنیادی برای آنها در تاریخ نتوان یافت.


پانوشتها :

1ـ در زمانهای باستان دو رشته‌ را ستاره‌شناسی نامیدندی : یکم هیئت (شناختن خورشید و ماه و ستارگان و دیگر فروزندگان آسمانی) که دانش و دوم نجوم (پیشگویی از آینده کردن بدستاویز خورشید و ماه و ستارگان) که سراپا پندار و انگار (فرض) است. نویسنده در سالهای دیرتر ستاره‌شناسی را تنها بمعنی هیئت و ستاره‌شماری را در معنی نجوم بکار برده است. در این کتاب (بجز بخش پیوستها) خواست از ستاره‌شناسی و ستاره‌شناس ، نجوم و منجم است. ـ و

2ـ «و کان السلطان غیاث‌الدین مقبلا علی المجون و شرب الشراب غیر مرضی الطریقة منفمسا فی الشهوات المویقة تزوج ابنة ملک الکرج فشغفه حبها وهام بها الی حد ان اراد تصویرها علی الدارهم فاشیر علیه ان یصور صورة اسد علیه شمس لینسب الی طالعه و یحصل به الغرض» تاریخ ابن‌عبری ، چاپ بیروت ، ص 447.

3ـ باید دانست که این شکلها اندکی بزرگتر از اندازه‌ی خود سکه‌هاست.

4ـ افسانه‌ی ویس و رامین از پارسی بزبان گرجی ترجمه یافته و پیش گرجیان بسیار معروف می‌باشد.


🌸

دو درفش از زمان صفویان

سکه‌های شیر و خورشید از زمان سلجوقیان

شماره‌ی یک از سکه‌های مغول است که گفتیم شیر تنها را بکار می‌بردند.

شماره‌ی دو از سکه‌های کیخسرو است با نقش شیر و صورت شاهزاده‌ی گرجی.

📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

🖌 احمد کسروی

🔸 ٢ـ حزب توده : (پنج از هفت)


٣) در ایران یک رشته اندیشه‌های اشتباهی بوده که در رفتار حزب توده مؤثر افتاده است. اولاً در ایران چنین عقیده‌ای هست که ایرانیان قادر باداره کردن خود نیستند. منشاء این عقیده همانا شکستهاییست که از چهل سال باین طرف در میدانهای تلاش بهره‌ی ایرانیان گردیده.

در این کشور غیرتمندان پیش افتادند و انقلاب پدید آوردند و مشروطه را روان گردانیدند و آخرش جز رسوایی نبود. در جنگ جهانگیر گذشته آزادیخواهان بمهاجرت پرداختند و پایانش جز سرافکندگی نبود. وزارتخانه‌ها و اداره‌ها بشکل اروپایی برپا کردیم و حالش همانست که همه می‌دانیم. بروزنامه‌نویسی پرداختیم و این نتیجه‌ی ننگ‌آلود بدست آمد... از هیچ کاری نتیجه‌ای که می‌خواستیم برنداشتیم.

این نافیروزیهای پیاپی عنوان گردیده که دسته‌ی بزرگی در ایران ورد زبان ساخته‌اند «نمی‌شود ، ایرانی نمی‌شود!» و با این بهانه خودشان را آسوده گردانیده‌اند و با بی‌حسی و بی‌پروایی روزگار می‌گذرانند. اما جوانان حساس و غیرتمند که نمی‌توانند بی‌پروایی نمایند و روزگار بگذرانند ، خود را ناچار می‌بینند که به یک دولتی استناد کنند و چاره‌ی دردهای ایران را ازو بخواهند.

ثانیاً درباره‌ی نفوذ انگلیسها و دخالت آنها در کارهای ایران مبالغه‌هایی هست و گزافه‌گوییهایی رواج پیدا کرده. در این کشور علتهایی هست که باعث بدبختی توده گردیده ، ولی مردم آنها را در نظر نمی‌گیرند و هرچه می‌شود می‌گویند : «انگلیسها کردند» ، «انگلیسها نمی‌گزارند». بدبختی خود را از ناحیه‌ی انگلیسها می‌دانند.

این کار رازی هم از نظر روانشناسی دارد. آدمی بیش از همه اسیر طبیعت خود می‌باشد. یکی از سختترین کارهاست که آدمی نواقص خود را بگردن گیرد و اگر تقصیری ازو سر زده زبان باعتراف گشاید. آدمی همیشه مایل است گناه را بگردن دیگران بیندازد ، برای نافیروزیهای خود عللی از خارج نشان دهد.

افسانه‌ی بخت و سرنوشت از اینجا پیدا شده. کسی که از کوششهای خود نتیجه برنمی‌دارد نمی‌تواند بگردن گیرد که خودش کوتاهی نموده و می‌گوید : بخت یاری نکرد ، یا می‌گوید : سرنوشتم این بود.

ما دیده‌ایم دو نفر که باهم گلاویز می‌شوند و بسر و روی یکدیگر می‌زنند همانکه خشمشان فرونشست و پشیمان گردیدند ، می‌نشینند و می‌گویند : «بشیطان لعنت ، دیدی چه کار کرد!». گناه خود را بگردن شیطان می‌اندازند.

اینها نتیجه‌ی حس خودخواهیست که همه‌مان گرفتارش می‌باشیم. درباره‌ی کارهای کشور نیز به ایرانیان خوش می‌افتد که بآلودگیهای توده‌ی خود گردن نگزارند و هر کسی خود را آراسته و پیراسته شمارند و همه‌ی گناهها را بگردن انگلیسها بیندازند.

این خود موضوعیست که این توده بیمار است ، بسیار هم بیمار است. من اگر بخواهم بیماریهای این توده را شرح دهم از موضوع پرت خواهم افتاد. ولی دیگران این را نمی‌پذیرند. توده را سالم تصور کرده علت نافیروزیهای خود را انگلیس می‌دانند.

من می‌خواهم این موضوع را هم حلاجی کنیم. با یک بررسی حقیقت را روشن گردانیم.

برای مثل می‌گویم : در این چهار سال که دوره‌ی آزادی و دمکراسی نامیده می‌شود ، ایران بطور محسوس و آشکار دچار ارتجاع گردیده. باین‌معنی کارهای ستوده و سودمندی که در سالهای گذشته رخ داده بود در این چند سال بازپس گردانیده شده :

ایلات که بزیر انتظام آمده بودند بحال اول بازگشتند ، رخت و کلاه یکسان بهم خورده هیکلهای سخریه‌آور دوباره در خیابانها نمودار شدند ، سینه‌زنی و قمه‌زنی و این قبیل اعمال وحشیانه‌ی ماه محرم که ممنوع شده بود دوباره آزاد گردید ، زنها که از چادر بیرون آمده بودند آزادی یافتند که بآن بازگردند ، درویشها و گلِ‌مولاها مجاز شدند که در بازارها بگدایی پردازند. از این قبیل کارها که همه می‌دانند و نیاز بشمردن نیست. در بعضی شهرها کار بجایی رسیده که گرمابه‌های نمره را بسته خزینه‌های عمومی سراپا کثافت را که بسته شده بود دوباره باز کردند.

اینها لطمه‌ی بزرگی بآبرو و حیثیت ایران بود. بیگانگان چنین نتیجه گرفتند که این توده لایق آزادی نیست. اگر بحال خود باشد یک گام بسوی پیش نخواهد رفت ، بلکه بازپس خواهد گردید.

اکنون شما از هر ایرانی بپرسید می‌گویند : «انگلیسها کردند! انگلیسها طرفدار ارتجاعند» ولی آیا این سخن راست است؟!..

من دور نمی‌دانم که انگلیسها خواهان چنین چیزی باشند. دور نمی‌دانم که سیاستشان این را اقتضا کند. ولی آیا انگلیسها یادداشت بدولت ایران داده این کارها را از آن دولت خواستار شدند؟!.. آیا سالدات گزارده دولت ایران را مجبور گردانیدند؟!.. پس چطور می‌گویید : انگلیسها کردند؟!..

چرا شما حقیقت را از نظر دور می‌دارید؟!.. در این چند سال ما همه‌مان در ایران بوده‌ایم و می‌دانیم این ارتجاع چگونه جریان پیدا کرده.

👇

از روزی که رضاشاه از کار افتاد و فروغی نخست‌وزیر گردید راه این ارتجاع گشاده گردید. فروغی در نخست‌ملاقات خود با روزنامه‌نویسها گفته بود : «به دین هم باید حمایت کرد». پر روشن است که منظور او از دین چه بود. روزنامه‌نویسها از فردا شروع کردند نغمه‌های ارتجاع نواختن. پس از آن هر دولتی که آمد بارتجاع حمایت کرد. روزنامه‌ها نیز یا آشکاره پشتیبانی نمودند و یا بخاموشی گراییدند.

در این ارتجاع همه‌ی وزراء که آمده و رفته‌اند دست داشته‌اند ، روزنامه‌ها شریک جرم بوده‌اند ، آقا سید ضیاء با تشکیلات خود عامل مؤثر مهمی بوده ، روزنامه‌ی رهبر با آن تجلیلی که از آقا حسین قمی کرده شرکت در این کار نموده ، روزنامه‌ی نجات ایران با آن مدیحه‌ها که بحاجی آقا حسین بروجردی (1) نوشته دخالت مؤثری داشته ، و همچنان دیگران هر کسی در نوبت خود باین کار دخالت نموده.

در یک کاری که اینهمه دستها از داخل ایران دخالت داشته ، شما همه را فراموش کرده می‌گویید : انگلیسها کرده‌اند.

ما وقتی که نام وزراء را می‌بریم می‌گویند : «آنها عمال انگلیسند». بسیار خوب ، بدیگران چه می‌گویید؟!.. شما که توده‌تان سست و ضعیف است که هر کسی حاضر است بخاطر یک نفع آنی ، بلکه بخاطر یک نفع موهوم ، تیشه بریشه‌ی مصالح اساسی کشور بزند چه جای گله از بیگانگانست.

می‌دانم بسیاری از خوانندگان تصور خواهند کرد که من از انگلیسها دفاع می‌کنم. ولی اینطور نیست. من با انگلیسها کاری ندارم. آنها خودشان دفاع کنند. من مقصودم اینست شما که این راه را پیش گرفته‌اید و آلودگیهای خود را بِرو نیاورده تمام گناهها را بگردن انگلیسها یا دیگران می‌اندازید ، از این راه بجایی نخواهید رسید. شما که می‌خواهید هر کسی هر خیانتی خواست بکند ولی بِرو نیاورده خود را معصوم و بیگناه جلوه دهد و در آخر گناه را بگردن انگلیسها اندازد ، با این ترتیب شما همیشه در توی بدبختی خواهید ماند.


پانوشت :
1ـ همان «آیت‌الله بروجردی» که سپس مرجع تقلید شیعیان ایران شد. ـ ویراینده


🌸

محمدعلی فروغی (ذکاءالملک)

📖 تاریخچه‌ی شیر و خورشید

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار سومین : شیر و خورشید چگونه شهرت یافته و از کی نشان رسمی ایران شده؟ (تکه‌ی یک از چهار)


پر روشن است که در این باره ما باید چگونگی شیر و خورشید را زمان بزمان و قرن بقرن از دیده بگذرانیم. ولی افسوس که پس از سکه‌های کیخسرو تا زمان پادشاهان صفوی که سیصد سال کمابیش فاصله است ما آگاهی درستی از چگونگی شیر و خورشید نداریم.

بدین تفصیل که پس از کیخسرو از چند تن جانشینان او که تا آخر قرن هفتم زیر دست مغولان فرمانروایی داشتند نگارنده هرگز سکه ندیده‌ام با آنکه یقین است که سکه داشته‌اند. از مغولان و قره‌قوینلویان و آق‌قوینلویان و سربداران و تیموریان و دیگران نیز که از زمان کیخسرو تا پیدایش صفویان در ایران و این پیرامونها پادشاهی داشته‌اند هرچه سکه من دیده‌ام همه با خط و نوشته بوده و هرگز سکه‌ای با نقش جانور یا آدمی از این پادشاهان ندیده‌ام. (مگر یک دانه سکه‌ی مسی که سپس یاد آن خواهیم کرد).

لیکن چون در زمان صفویان ، شیر و خورشید یکی از نقشهای معروف بوده و فراوان آن را بکار می‌برده‌اند از اینجا بدو جهت پیداست که نقش مزبور پیش از صفویان نیز معمول بوده است : جهت نخستین آنکه اگر شیر و خورشید پس از کیخسرو از میان برخاسته بود و پادشاهانی که میانه‌ی او و صفویان بوده‌اند هیچ کدام آن را بکار نمی‌برد پادشاهان صفوی از کجا پی به نقش مزبور برده در سکه‌های خود می‌نگاردند. چه این گمان بسیار دور است که بگوییم آن را از روی سکه‌های کهنه‌ی کیخسرو برداشته بودند. زیرا گرد کردن سکه‌های کهنه که امروز درمیان ماست در آن زمانها نبوده است. جهت دومین اینکه در سکه‌های کیخسرو چنانکه دیدیم خورشید دایره‌ی درست و از پشت شیر جداست ولی در سکه‌های صفویان (چنانکه در گراورها خواهیم دید) همچون سکه‌های امروزی ما خورشید نیم‌دایره و چسبیده به پشت شیر است. این تفاوت دلیل است که شیر و خورشید را صفویان یکسره[=مستقیماً] از روی سکه‌های کیخسرو برنداشته‌اند و واسطه‌های بسیار درمیان بوده. چه برای نیم‌دایره شدن خورشید و چسبیدن آن به پشت شیر جهتی جز این نتوان پنداشت که در نتیجه‌ی شتابکاری و سهل‌انگاری نقاشانْ بتدریج و کم‌کم بدین حال رسیده.

گذشته از اینها یک دانه سکه‌ی مسی در تصرف نگارنده است که بر یک روی آن نقش شیر و خورشید هست و خطی بر فراز آن بوده که زنگ گرفته و از میان رفته و از اینرو نتوان دانست که سکه‌ی کدام زمان و کدام پادشاه است. ولی چون از یکسوی در اینجا نیز خورشید نیم‌دایره و چسبیده به پشت شیر است و از اینجا پیداست که از سکه‌های کیخسرو نمی‌باشد و از سوی دیگر از عبارت «لا اله الا الله محمد رسول الله» که بر روی دیگر سکه است و نامی از «علی» و دیگر امامان برده نشده ، و همچنین از طرز خط که کوفی است پیداست که از سکه‌های صفویان و خاندانهای پس از ایشان هم نیست و نتیجه اینست که سکه‌ی مزبور از پادشاهی است که میانه‌ی زمان کیخسرو و دوره‌ی صفویان فرمانروایی داشته و نقش شیر و خورشید در آن زمانها نیز بکار برده می‌شده است. ناچار اگر دانه‌های دیگر از این سکه پیدا شود مطلب روشن خواهد شد.

باری چنانکه گفتیم در زمان صفویانْ شیر و خورشید بسیار معروف بوده بلکه از زمان ایشان است که این نقش در ایران شهرت و رواج یافته ، ولی باید دانست که در زمان شاه‌اسماعیل هرگز این نقش بکار نرفته. زیرا گذشته از آنکه هرگز سکه‌ای از آن پادشاه با نقش شیر و خورشید دیده نشده ، قاسمی کُنابِدی که در زمان او می‌زیسته و جنگها و کارهای او را بنظم سروده در بسیار جا درفشهای او را می‌ستاید ، چنانکه می‌گوید :

علم‌های سبزش ستون سپهر مه رایت آینه‌ی ماه و مهر.

باز می‌گوید :

علم‌ها چو خوبان قد آراستند به نظاره‌ی جنگ برخاستند

شد از پرچم طوق عالی اساس عیان ابلق آسمان را قُطاس

مه سرعلم بر فلک سرفراز جَلاجِل دف زهره را کرده ساز.

از اینگونه شعرها بسیار دارد ولی در هیچ جا نامی از شیر یا شیر و خورشید نمی‌برد و هویداست که در آن زمان این نقش بکار نمی‌رفته است.


🌸

📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

🖌 احمد کسروی

🔸 ٢ـ حزب توده : (شش از هفت)


من وقتی که خوب می‌اندیشم می‌بینم شما می‌خواهید با طبیعت بجنگید ، می‌خواهید قانون آن را بهم زنید ، می‌خواهید نیک نباشید و از جهان نیکی بینید.

روزی به یکی گفتم : «شما از یکسو از دست ارتجاع ناله می‌کنید و فریاد می‌کشید و از یکسو بارتجاع کمک می‌کنید. آن حاجی آقا حسین بروجردی که شما آنهمه تجلیل کرده‌اید ، در بروجرد کسی از ترس او بحمام نمره نمی‌تواند رفت».

گفت : «ما با آن مقصد بزرگی که داریم باید با احساسات عمومی مماشات کنیم».

گفتم : «کیست که برای گناه خود عذری نتواند آورد و یا باغراض خود رختی نتواند پوشانید؟!.. ولی آیا حقیقت تغییر خواهد یافت؟!.. آیا طبیعت فریب خواهد خورد؟!..»

بیش از این بسخن دامنه نمی‌دهم. در ایران در این زمینه مبالغه شده و آنچه من دانسته‌ام سران حزب توده در این زمینه مبالغه‌شان بیشتر است. آنها کارهای نیکی را که در ایران رخ داده همچنان بانگلیسها منسوب می‌سازند و بآنها نیز با نظر بدبینی می‌نگرند. مثلاً جنبش مشروطه را آنها یکسره از ناحیه‌ی انگلیس می‌شناسند. در حالی که چنان نیست و این اشتباهی از ایشان است.

جنبش مشروطه در همه‌ی کشورها رخ داده بود ، در ایران هم بایستی رخ دهد. از زمان ناصرالدین‌شاه چنین اندیشه‌ای به ایران راه یافت و صدها کسان جان خود را بخطر انداخته به پیشرفت آن اندیشه کوشیدند. چیزی که بود چون زمینه‌ای آماده گردید و نتیجه نزدیک شد ، انگلیسها آن را با سیاست خود موافق یافته کمک کردند و برخی از هواداران خود را درمیان آزادیخواهان وارد گردانیدند.

در پیشرفت مشروطه در ایران بیش از همه کوششهای مردانه‌ی علی‌مسیوها و حاجی ‌علی ‌دوافروش‌ها و سید حسین‌خان عدالت‌ها و دلاوریهای ستارخان‌ها و باقرخان‌ها و یِفرِمخان‌ها و حیدر عمواُغلی‌ها دخالت داشته است که به انگلیس و سیاست آن کمترین ارتباطی نداشته‌اند.
آدم وقتی که با سران حزب توده صحبت می‌کند می‌بیند در نظر آنها در جهان جز دو رشته کار نیست : یک رشته کارهایی که انگلیسها از نظر حفظ سیاست سرمایه‌داری خود می‌کنند. رشته‌ی دیگر کارهایی که شورویها برای مبارزه با سرمایه‌داری انجام می‌دهند. دیگران هیچ کاره‌اند و دارای هیچ اختیاری نمی‌باشند.

مثلاً درباره‌ی رضاشاه آنها عقیده دارند که جز آلتی در دست سیاست انگلیس نبوده است و هرچه کرده بدلخواه آنها کرده. در حالی که چنین نیست.

همه می‌دانیم که رضاشاه لشکرکشی بخوزستان کرد و آن مخالف سیاست انگلیسها ، بلکه مخالف میل آنها بود و کار باعتراض و یادداشت دادن انجامید.

در محاکمه‌ی مختاری که حزب توده در آن دخالت داشت ، پرونده‌ی شهربانی شیخ خزعل بدست افتاده دانسته گردید که در سال ١٩١٤ که جنگ با آلمان و عثمانی آغاز شده بود ، انگلیسها با خزعل پیمانی بسته بوده‌اند که بر طبق آن خزعل در تحت حمایت انگلیس باشد و با دستور آنها رفتار کند و انگلیسها نیز حکومت خوزستان را در خانواده‌ی شیخ ، ارثی و دائمی شناسند.

با اینحال رضاشاه لشکر بر سر خزعل فرستاده ترتیب او را بهم زد و دولت را در خوزستان دارای اقتدار گردانید. در آن قضیه ، سید حسن مدرس مخالف رضاشاه بود ، که چه در مجلس و چه در بیرون ، کارشکنیهای بسیار کرده آشکار به خزعل حمایت نشان می‌داد.

با اینحال شما رضاشاه را آلت سیاست انگلیسها می‌شمارید و مدرس را یکی از قهرمانان ملت بحساب می‌آورید. اینست نمونه‌ای از وارونه بودن حقایق در این کشور.

اگر رضاشاه افزار دست انگلیسها بوده پس چرا برای ایران آرتش تهیه کرد؟!.. چرا ایلات را بتحت اقتدار دولت درآورد؟!.. چرا زنها را از چادر و چاقچور بیرون کشید؟!.. چرا از قمه‌زنی و زنجیرزنی و دیگر رسواییها جلو گرفت؟!..

شما از یکسو می‌گویید انگلیسها طرفدار ارتجاعند و از یکسو رضاشاه را که کارهایش بضد ارتجاع بوده آلت دست انگلیسها می‌خوانید. من نمی‌دانم این دو سخن باهم چگونه سازگار است؟!.

می‌دانم خواهند گفت : از رضاشاه دفاع می‌کند. ولی چنین نیست. رضاشاه اگر دفاع لازم داشته پسرش شاه ایرانست. ایشان بهتر می‌توانند دفاع از پدرشان کنند.

من از حقیقت دفاع می‌کنم ، از تاریخ ایران دفاع می‌کنم. در این چند سال تاریخ هم لگدمال شد و راهش گم گردید. من عادت نکرده‌ام سخنی را بر خلاف حقیقت بشنوم و بدفاع قادر باشم و خودداری نشان دهم.

من از رضاشاه جز زیان و گزند ندیدم. از این شاه جانشینش هم کمترین نیکی ندیده‌ام و اگر بگویم بدی هم دیده‌ام دور نرفته‌ام. این دلیل حقیقت‌پرستی منست که از کسانی که بدی دیده‌ام هواداری نشان می‌دهم و از گفتن حقایق بازنمی‌ایستم.



🌸

شیخ خزعل

سید حسن مدرس

(از نوشتار بالا)
.

📖 تاریخچه‌ی شیر و خورشید

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار سومین : شیر و خورشید چگونه شهرت یافته و از کی نشان رسمی ایران شده؟ (تکه‌ی دو از چهار)


شاه‌تهماسب پسر شاه‌اسماعیل توجه به نقش شیر و خورشید داشته. ولی چنانکه گفتیم این پادشاه می‌پنداشته که شیر و خورشید صورت طالع پادشاهی است و چون طالع خود او برج حَمَل (بره) بوده (1) از اینرو در سکه‌های مسی که فلوس می‌نامیدند (2) خورشید را بر پشت بره نشانیده است. نگارنده دو سکه از این «بره و خورشید» را دارم که در پشت یکی نام شاه‌تهماسب آشکار نوشته شده. از اینجا می‌توان انگاشت که جهت بکار نبردن شاه‌اسماعیل شیر و خورشید را نیز این پندار بوده. زیرا طالع او برج عقرب بوده (3) و نمی‌خواسته خورشید را بر پشت کژدم بنشاند. راستی هم اگر می‌نشاند شکل بسیار نازیبایی درست می‌شد.

از خوشبختی خورشید این پندار دیر نپاییده و شاه‌عباس و دیگران پایبند آن نبوده‌اند. وگرنه خورشید را هر زمان بر پشت یکی از کژدم و خرچنگ و نهنگ و گاو و بره و بزغاله سوار ساخته بفرجام شاید درون دلوش جای می‌دادند! (4)

شاه‌عباس هرچه فلوس با نقش خورشید دارد در همگی خورشید با شیر است با آنکه طالع آن پادشاه برج سنبله بوده است و نتوان گفت که چون خورشید با سنبله درست نمی‌آمده بجای سنبله همسایه‌ی آسمانی او شیر را بکار کشیده‌اند زیرا سنبله که صورت زنی است خوشه‌ای بدست گرفته نقش خورشید با او هیچ گونه مانعی نداشته است و می‌توانستند خورشید را بر روی سینه‌ی او بنگارند. باید گفت تا زمان شاه‌عباس آن پندار از میان برخاسته و حقیقت داستان شیر و خورشید بدست آمده بود. یا اینکه شاه مزبور براهنمایی ستاره‌شناسان آن ارتباط علمی خورشید و شیر را که گفتیم در فن ستاره‌شناسی کهنه معروفست در اندیشه داشته که بر خلاف شیوه‌ی گذشتگان خود خورشید را با سنبله نقش ننموده است.

از شاه‌عباس نقشهای دیگر هم از شیر لخت و شیر با گوزن (5) و پیل و تاووس و مانند اینها بر فلوسها در دست هست. ولی شیر و خورشید فراوانتر از همه است و شاید از اینجا نسبت پیدایش شیر و خورشید را بشاه مزبور می‌دهند که او باعث شهرت و رواج آن گردیده است.

پس از شاه‌عباس هم تا آخر صفویانْ شیر و خورشید در سکه‌ها معمول و معروف بوده و فلوسهایی با نقش مزبور از هر کدام از جانشینان او در دست هست بلکه در برخی شعرهای آن زمان نیز یاد این فلوسها و شیرها شده. ملا نویدی شیرازی که در زمان شاه‌سلیمان صفوی در سپاهان می‌زیسته این دو بیت ازوست :

ای آنکه حدیث عقل را تفسیری بیهوده ز بی‌زری چرا دلگیری؟!

آوردن زر بدست آسان نبود خوابیده بروی هر فلوسی شیری!

شاعر دیگری ملا قدرتی نام که او نیز در همان زمان در سپاهان می‌زیسته در مثنوی‌ای که درباره‌ی شکستن فلوس سروده می‌گوید :

فلوس سپاهان چنان نارواست تو گویی به هر کیسه‌ی پول اژدهاست

نگیرد گدا پول از بس پر است تو گویی مگر شیرش آدمخور است

ز فلس آنچنان دهر درهم شده که ماهی بزیر زمین خم شده

زر از دست مردم نگردد سپید که از دور کف می‌زند هر که دید

چنان گشته خوار از خلایق درم که شخص غنی گفته صاحب‌کرم

چو شیر است نقش فلوس این زمان ز بیمش گریزند پیر و جوان. (6)

باید گفت مقصود از شیر در این شعرها شیر با خورشید است نه شیر لخت. چه دیدیم که شیر لخت در آن زمانها بر سکه‌ها کمتر نقش می‌شده بویژه در سپاهان که معمول نبوده است.

در اینجا چند تا از فلوسهای صفویان را برای نمونه گراور می‌نماییم :

[پیکره‌ی پایین همین پست]

شماره‌ی یک شکل بره و خورشید را دارد و بر پشت آن نام شاه‌تهماسب نگاشته شده که مقصود شاه‌تهماسب نخستین است. زیرا او بوده که به طالع حَمَل زاییده شده. شماره‌ی دو با شماره‌ی شش که شکل شیر لخت را دارد در مازندران زده شده و در برخی نام شاه‌عباس را دارد. شگفت است که در همه‌ی فلوسهای آن زمانِ مازندران شیر لخت است. شماره‌ی سه فلوس تبریز است و در پشت آن رقم «125» پیداست که گویا مقصود سال «1125» باشد و از اینرو در آخر پادشاهی شاه‌سلطان‌حسین زده شده. شماره‌ی چهارم دانسته نیست کجا و در چه سالی زده شده ولی از شکل سکه پیداست که ازآنِ صفویان است. شماره‌ی ششم در قزوین زده شده. شماره‌ی هشتم دانسته نیست کجا و در چه سالی زده شده است.

از این فلوسها پیداست که در آن زمانها شیر و خورشید شکل ثابتی نداشته و در هر شهری بشکل دیگری آن را می‌نگاشته‌اند. چنانکه شیر گاهی رویش از این سوی و گاهی از آن سوی ، و گاهی دُمش برانگیخته و گاهی فروآویخته است. خورشید را هم در برخی بزرگ و در برخی کوچک نگاشته‌اند.


👇

پانوشتها :

1ـ در جهان‌آرا تصریح نموده که طالع شاه‌‌تهماسب حَمَل است.

2ـ صفویان جز در سکه‌های مسی نقشی نمی‌نگاشتند. بر سکه‌ی نقره و طلا نامهای خدا و پیغمبر و امامان را با نام پادشاه زمان می‌نگاشتند.

3ـ در روضةالصفویه تصریح نموده.

4ـ شاید هم سکه‌هایی با نقش خرچنگ و خورشید یا نهنگ و خورشید زده بودند بدست ما نرسیده. نگارنده برخی پولهای مسی دارم که ساییده شده و نقش آنها درست دیده نمی‌شود ولی به خرچنگ و نهنگ و خورشید شباهت بسیار دارد.

5ـ شیر چنگالهای خود را بر کمر گوزن فروبرده بدریدن آن پرداخته و گویا این نقش را از روی شیر و گاو کوشک استخر برداشته باشند.

6ـ این شعرها و شعرهای ملا نویدی در تذکره‌ی محمدطاهر نصرآبادی که او نیز در همان زمانها می‌زیسته و یگانه‌نسخه‌ی کتابش پیش آقای ملک‌الشعرا بهار است آورده شده.


🌸

پیکره همبسته با پست بالا

📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

🖌 احمد کسروی

🔸 ٢ـ حزب توده : (هفت از هفت)


رشته را از دست ندهیم. چنانکه گفتم این دو اشتباه در ایران ریشه دوانیده : یکی اینکه ایرانیان قادر نیستند خودشان خود را راه برند. دیگری آنکه همه‌ی کارهای ایران را انگلیسها می‌کنند. اینها باعث شده که در این کشور تمایل بدولت شوروی بیشتر گردیده.

ولی باز باید گفت : اینها اشتباه است. جهت ندارد ایرانیان خودشان خود را راه نتوانند برد. اینها چه چیزشان از دیگران کمتر است؟!.. اگر گرفتاریهایی هست باید بچاره‌ی آنها کوشید. درباره‌ی دخالت انگلیسها نیز مبالغه می‌شود. قضیه بیش از آن نیست که بیشتری از وزرای ایران از سستنهادی پیروی از نظر آنها می‌کنند. بر فرض که انگلیسها چیزهایی درباره‌ی ما می‌خواهند ، ما هنگامی که گردن نگزاریم و زیر بار تحمیل نرویم قضیه پایان پذیرفته.

اینها ایرادهاییست که بحزب توده از نظر تشکیل و مرام وارد است. اما از نظر عمل ، بدیهیست که اقدام و رفتار تابع اندیشه و مرام است.

ما دیدیم از هنگامی که آقا سید ضیاء از فلسطین آمد این دو دسته باهم کشاکش آغازیدند. دو سال و نیم چند روزنامه از آن سو و چند روزنامه از این سو باهم نبرد کردند. هزارها تُن کاغذ سیاه کردند ، سخنان زشت بهم نوشتند ، توهینهای بسیار کردند ، سرانجام نتیجه اینست که کشور را میدان جنگ و خونریزی ساخته‌اند.

آدم وقتی که فکر می‌کند آیا کشاکش بر سر چه بوده نمی‌تواند بخود پاسخ درستی بدهد. وقتی که بجستجو می‌پردازد می‌بیند تنها دو موضوع در روزنامه‌های توده انعکاس یافته :

یکی آنکه آقا سید ضیاء مرتجع است. می‌گویم : بسیار خوب ، ولی شما که با ارتجاع مبارزه ندارید. آنگاه درباره‌ی ارتجاع اینهمه هایهوی چیست؟!.. می‌توانستید شما هم یک دفترچه در برابر «شعائر ملی» آقا سید ضیاء بنویسید و انتشار دهید و اثر آن را از میان برید.

دیگری آنکه آقا سید ضیاء هوادار سیاست یکطرفه است. می‌گویم : بسیار خوب. ولی چنانکه هواداری از سیاست یکطرفه غلط است ، هواداری از سیاست دوطرفه نیز غلط است. ایرانیان باید در اندیشه‌ی خود باشند. مال متوفی نیست که بر سر تقسیم آن کشاکش باشد.

ظاهر قضیه اینست که کشاکش بر سر منافع انگلیس و روس است. آقا سید ضیاء کارکن انگلیس می‌باشد و حزب توده کارکن روس ، عقیده‌ی اکثر مردم نیز بر اینست. اکثر مردم این کشاکش را جز بر سر منافع دیگران نمی‌دانند.

ولی چون می‌اندیشم و درمیان حزب توده آن جوانان بافهم و حساس را بجلو چشم می‌آورم ، می‌بینم این راست نیست. ناچار می‌شوم بگویم اشتباه درمیانست. جوانان ایرانی نمی‌توانند کشور را با این حال بدبختی ببینند و چاره را هم در تمایل بدولت شوروی می‌پندارند ، و این تمایلست که آنها را تا باینجا می‌رساند.

به هر حال در این گرفتاری که برای ایران پیش آمده چه حزب توده و چه آقا سید ضیاء و همدستان او مسئولیت عمده را دارند.


🌸

📖 تاریخچه‌ی شیر و خورشید

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار سومین : شیر و خورشید چگونه شهرت یافته و از کی نشان رسمی ایران شده؟ (تکه‌ی سه از چهار)


از زمان صفویان دلیلی هم درباره‌ی درفشها در دست هست. بدین تفصیل که محمدرضابیک نامی که در زمان شاه‌سلطان‌حسین حاکم ایروان بوده در سال 1715 میلادی بفرستادگی از آن پادشاه بدربار لوئی چهاردهم پادشاه فرانسه رفته و مدتی در آنجا با شکوه بسیار می‌زیسته است. در بیست و چند سال پیش یکی از مؤلفان فرانسه بنام موریس هربرت (1) کتابی درباره‌ی این سفر محمدرضابیک و همراهانش و داستان ایشان در پاریس بعنوان «فرستاده‌ی ایران بدربار لوئی چهاردهم» (2) تألیف و آن را در سال 1907 میلادی بچاپ رسانیده است. در این کتاب تصویرهایی نیز از محمدرضابیک و همراهانش در هنگام گذار از کوچه‌های پاریس یا در دیگر حالها چاپ شده که بگفته‌ی مؤلف از روی تصویرهایی برداشته شده که در همان زمان سفر محمدرضابیک درست کرده بودند. و در برخی از این تصویرها درفش ایران بر فراز سر محمدرضابیک پرچم گشاده و بر روی پرده‌ی آن شکل شیری است با خورشیدی در فراز آن. لیکن در اینجا نیز همچون شیر و خورشیدهای زمان کیخسرو خورشید از پشت شیر جدا شده و دایره‌ی درست[=کامل] است. از اینجا پیداست که در زمان صفویانْ شیر و خورشید را چنانکه بر فلوسها بر درفشها نیز می‌نگاشته‌اند و بر درفشها خورشید را دایره‌ی درست و جدا از پشت شیر نقش می‌نموده‌اند.

پس از دوره‌ی صفویان بار دیگر رشته‌ی آگاهی ما درباره‌ی شیر و خورشید گسیخته می‌شود و از نادرشاه و پسرانش و از کریمخان و جانشینانش ، فلوسی یا سکه‌ی دیگری با نقش شیر و خورشید ، که به یقین از ایشان باشد در دست نداریم. ولی این پیداست که زمان اینان تفاوتی با زمان صفویان نداشته و اینان نیز بر فلوسها و درفشها شیر و خورشید را نگاشته و گاهی هم نقشهای دیگر بکار می‌برده‌اند.

اما قاجاریان چون در دوره‌ی ایشان است که در شکل شیر و خورشید تغییرها رخ داده و سرانجامِ کار نشان رسمی ایران می‌شود اینست که باید از این دوره به تفصیل سخن راند :

از زمان آقامحمدخان نیز آگاهی درباره‌ی شیر و خورشید در دست نیست. ولی از زمان فتحعلی‌شاه و جانشین او محمدشاه ، گذشته از فلوسهایی که در دست هست خوشبختانه نوشته‌ی یکی از مؤلفان اروپا نیز در دست هست که کمک بسیار بکار ما دارد. این نوشته عبارت از شرحی است که مسیو دوبو (3) مؤلف معروف فرانسوی در کتاب خود (لاپرس) (4) که در زمان محمدشاه تألیف نمود می‌نگارد.

مؤلف مزبور می‌گوید : یکی از شیوه‌های پادشاه ایران است که درفشهای بسیار بکار می‌برد و بر این درفشها دو نقش نگاشته می‌شود : یکی نقش تیغ دوسر علی (ذوالفقار) و دیگری صورت شیر خوابیده‌ای که خورشید از پشت او درمی‌آید. این دو نقش را در کوشک پادشاهی نیز نگاشته‌اند. همچنین بر نشانهایی که شاه ایران بسپاهیان و سرکردگان و نمایندگان اروپایی بنام نواختن ایشان می‌دهد نیز این دو نقش هست. (5)

مؤلف دیگری از فرانسویان مسیو لانگله (6) که پیش از دوبو در زمان فتحعلی‌شاه کتاب کوچکی درباره‌ی ایران (7) نگاشته او نیز از شیر و خورشید یاد نموده و شگفت است که نام «مهر و شیر» باو می‌دهد و دانسته نیست که این عبارت را از کجا برداشته است. لانگله پنداشته که شیر و خورشید از بازمانده‌های ایران باستان و یادگار آتش و آفتاب‌پرستی ایرانیان دیرین است. می‌گوید : بهمچشمی سلطان‌سلیم سوم عثمانی که نشان «هلال» را اختراع نموده و پادشاهان عثمانی آن را به اروپاییان و دیگران از ترسایان می‌بخشند فتحعلی‌شاه هم نشان «مهر و شیر» را درست نموده است. (8)

از این نوشته‌ها پیداست که در زمان فتحعلی‌شاه و محمدشاه بر درفشها دو نقش می‌نگاشته‌اند : یکی شیر و خورشید که شیر خوابیده بوده ، دیگری تیغ دوسر یا ذوالفقار. و این دو نقش را بر دیوارهای کوشک پادشاهی نیز می‌نگاشته‌اند. همچنین دو نشان از این دو نقش درست کرده بودند چنانکه هم‌اکنون این دو نشان معمول است و در وزارتخانه‌ها بویژه در وزارت جنگ بکسانی که درخور نواختن باشند بخشیده می‌شود.

ولی فلوسهایی از فتحعلی‌شاه در دست هست که گذشته از شیر و خورشید نقشهای دیگر نیز از خورشید تنها و مرغ و مانند اینها بکار رفته و در شیر و خورشید در برخی شیر ایستاده است نه خوابیده.

از همان زمانها یک رشته فلوسهایی نیز در دست هست که شیرْ تنها و خوابیده است و اگرچه تاریخ درستی در هیچ کدام پیدا نیست ولی از شکل سکه‌ها یقین است که در زمان فتحعلی‌شاه و محمدشاه یا در آغازهای پادشاهی ناصرالدین‌شاه زده شده است. اما تاکنون نگارنده در هیچ فلوسی یا سکه‌ی نقره‌ای نقش ذوالفقار را ندیده‌ام. گویا این نقش را در سکه‌ها هرگز بکار نبرده باشند.


👇

پانوشتها :
1ـ Maurise Herbertte
2ـ Un Ambassade Persan Sou Louis xiv
3ـ M. Louis Dubeux
4ـ La Perse
5ـ صفحه‌ی 462.
6ـ M. Langles
7ـ AperCu General De La Perse این کتاب در سال 1817 میلادی در پاریس چاپ و بزبان ارمنی نیز ترجمه یافته است.
8ـ صفحه‌ی 192.


🌸