(از این نوشتار)
.

📖 تاریخچه‌ی شیر و خورشید

🖌 احمد کسروی

🔸 پیوستها : در پیرامون تاریخچه‌ی شیر و خورشید (تکه‌ی یک از سه)


موضوع شیر و خورشید را که معلوم نیست بدو تعیین و استقرارش از چه زمانی بوده و روی چه اصلی علامت رسمی ایران شده کراراً از دانشمندان استعلام و بالاخره بجواب مُسکِت نائل نشدم تا وقتی که شنیدم شما در این باب دفتری نگاشته‌اید. خیلی مشتاق شدم که استفاضه کرده و نگارش شما را مورد مطالعه قرار دهم ـ پس از جستجوی فراوان دفتر نامبرده را بوسیله‌ی یکی از دوستان (آقای محمدباقر نیری) بدست آورده و پس از مطالعات دقیق مجملاً این طور مستفاد می‌شد که اساس تعیین شیر و خورشید و نقش کردن آن بر مسکوکات و علامت رسمی دولت شدن آن را از طرف ایران ندانسته و معتقدید که از ارمنستان و غیره باینجا آمده است.

از آنجایی که شما شخص منصف و باوجدانی هستید در ضمن نگارشهای خود اجازه‌ی اظهار نظر نیز بخوانندگان داده و وعده می‌دهید که ایرادات احتمالی اشخاص را با دلایل رد و ایشان را ساکت و مجاب نمایید لذا برای آنکه موضوع هرچه بیشتر روشن گردد بشرح ذیل که در واقع بجای سؤالست مبادرت می‌نماید :

نگارنده چیزی که بخاطر دارم و نمی‌دانم در کدام یک از کتب تاریخ از قول کدام حکیم دیدم این است که می‌نویسد گروهی از مورخین برآنند که چون اجداد و نیاکان ما عموماً زردشتی‌مذهب و آتش‌پرست بوده و همواره اوقات در تأیید و ترویج آیین نامبرده بذل مساعی می‌نمودند و خورشید را که کره‌ی آتشین و نورانی‌ترین تمام اشیاء است بحد پرستش دوست می‌داشتند و روی این قسمت منقوش سکه‌اش کردند و برخی دیگر از دانشمندان بشرح زیرین عقیده‌‌مندند و این بحقیقت و واقع نزدیکتر است که می‌گویند اولاً مسلم است که شیر و خورشید از نشانه‌های خاص ایران و انسب است و وجه تناسبش نیز این است که ایران اقلیم چهارم و مربی او شمس است ـ بدیهی است اقلیمی که در تحت تربیت شمس واقع و خورشید با شرط اعتدال در آن بتابد از حیث آب و هوا و وفور محصول و حسن نمو نبات و از جهات عدیده‌ی دیگر بمراتب بر سایر اقالیم رجحان کاملی داشته بلکه طرف نسبت نبودن او با ممالک دیگر محل تردید و جای اقامه‌ی دلیل نیست و نیز بر حسب قواعد نجومی تأثیراتی که در نتیجه‌ی سیر شمس به بروج دوازده‌گانه حادث می‌شود وقتی که بخانه‌ی اسد رسید برای کلیه‌ی امور (ازدواج ، معاملات ، افتتاح مؤسسات ، شروع ابنیه و غیره و غیره) تأثیراتش بیشتر و بعقیده‌ی منجمین و علمای هیئت از تمام اوقات سال بهتر است.

و واضح است که خورشید را که عروس عالمش نیز گویند از تمام کرات و اجرام فلکی بهتر و نورانی‌تر و مخصوصاً وقتی که بخانه‌ی شیر رسد فوق‌العاده نیک و قرین سعادت است. روی این اصل فلاسفه و حکمای باستان علامت رسمی دولت ایران را «شیر و خورشید» قرار دادند که در پرچمهای شاهی و مسکوکات رایج صورت شیر را در حالتی که خورشید را به پشت کشیده و شمشیر را که از ادوات مهمه‌ی جنگ و علامت شهامت و قهرمانی است بدست گرفته بنگارند و چشم و ابرویی که در خورشید مشاهده می‌شد چنانکه حالیه نیز منسوخ گردیده بدواً نداشت و بمرور زمان نقاشان هر عصری برای نمایش و وانمود کردن ظرافت صنایع خود چیزی بآن افزودند تا سرانجام خورشید دارای چشم و ابرو شده و فرم سکه‌ی سنوات اخیر را پیدا کرد.

نگارنده باستناد جملات چندی که در تواریخ معتبره مشاهده کردم سببی جز این دو نیافتم. بدیهی است با اطلاعات کاملی که شما از کتب مهمه‌ی تاریخ و همچنین از وقایع ایران قدیم و اخلاق و سبک نیاکان ما دارید با دلایل مشعشع و جوابهای کافی نویسنده را ساکت و قانع نموده و از پاسخ مضایقه نخواهید نمود.

سمنان ، سید محمد شجاعی


🌸

📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

🖌 احمد کسروی

🔸 ٤ـ کابینه‌هایی که آمده و رفته‌اند : (دو از دو)


من اگر بخواهم خطاهای دولت را در این دو سال شرح دهم سخن بدرازی خواهد انجامید. تنها یک نمونه‌ی دیگر یاد می‌کنم :

همه شنیده‌اید که سیدی در اردبیل (یا در نزدیکیهای آن) بنام میرخاص ، بر علیه حزب توده برخاسته و آنها را تکفیر کرده و مردم را بکشتنشان تحریص نموده. زنها را بنام ارتداد شوهرشان از آنها جدا گردانیده بشوهر دیگر داده. در کشوری که با رژیم مشروطه و با قانون اساسی اداره می‌شود ، بچنین رفتار وحشیانه پرداخته است.

همان سید اکنون در تهران است. می‌گردد و مورد احترام وزراء می‌باشد. دولت که می‌بایست او را دستگیر گرداند و بدست دادستان سپارد ، تعظیم و احترام برایش قایل شده. این نمونه‌ای از رفتار سفاهت‌آمیز وزراء است.

هیچ نیندیشیده‌اند که عکس‌العمل چنین رفتاری چه تواند بود. نیندیشیده‌اند که حمایت از چنین وحشیگری همه‌ی آزادیخواهان باشرف را به ترس انداخته دشمن دولت خواهد گردانید. نیندیشیده‌اند که همین باعث خواهد بود حزب توده یا دیگران خود را بدامن دولت شوروی اندازند و وسایل فراهم ساخته از رفتن آرتش آنها جلو گیرند.

دولت با این حمایتی که از آن سید و رفتار وحشیانه‌ی او می‌نماید ، بهمه می‌‌فهماند که اگر روزی آرتشهای بیگانه از ایران بروند و اقتدار یکباره بدست این وزراء بیفتد ، آزادیخواهان نه تنها جانشان ، شرافتشان نیز در خطر خواهد بود. از هر گوشه‌ای آخوندی سر برآورده اینگونه وحشیگریها تکرار خواهد یافت.

رفتار چنین سفیهانه‌ای را کرده‌اند و توقع دارند که کشور هم آشفته نباشد و غائله برپا نگردد. در اینجاست که باید اندازه‌ی کوتاه‌اندیشی آنان را دانست.

دوباره تکرار می‌کنم : دولت اگر با تشکیل حزب توده مخالف بود و آن را بزیان سیاست ایران می‌شناخت بایستی نخست سران آنها را بخواهد و با منطق قانعشان گرداند ، و اگر گوش نمی‌دادند می‌توانست روزنامه‌های طرفدار خود را بنوشتن گفتارهایی (با منطق و دلیل) واداشته و جوانان را از پیروی بآن حزب بازدارد. می‌توانست حزبهای مخالف را (که بصلاح ایران می‌کوشیدند) تقویت کند. بالاخره می‌توانست قانونی از مجلس گذراند و از تشکیل آن حزب ممانعت نماید... اینها قابل تحمل بود. ولی قابل تحمل نیست که آخوند بلهوسی برخیزد و آن وحشیگری را درباره‌ی افراد حزب بکار بندد و دولت نیز حامی درآید. آیا این تاریخ کشور را آلوده گردانیدن نیست؟!.. آیا این پشت پا بتمدن و انسانیت زدن نیست؟!.. آیا دولت حق دارد با مخالفین خود چنین رفتار کند؟!.. حق دارد حس ناموس‌پرستی آنها را نیز زخمی سازد؟!.. آیا می‌توان پنداشت که این رفتار و مانندهای آن که از دولت سر زده در پیدایش غائله مؤثر نیفتاده است؟!..

کوتاه‌سخن : در این گرفتاری که برای ایران پیدا شده کابینه‌هایی که در این دو سال و نیم آمده و رفته‌اند ، شریک جرمند. آنها نه تنها بجلوگیری نکوشیده‌اند ، با طرفداری آشکاری که بارتجاع نموده و با بدرفتاریهای دیگری بنومیدی آزادیخواهان افزوده بدست ماجراجویان هم بهانه داده‌اند.

همین آقای حکیمی و کابینه‌اش الان چه می‌کنند؟!.. چه نقشه‌ای کشیده‌اند که استقلال ایران را نگه دارند؟!.. آیا کاری از دستشان برمی‌آید؟!.. اگر برنمی‌آید آیا حاضرند ناتوانی خود را بگردن بگیرند و بکنار روند و میدان را بدیگران واگزارند؟!.. نمی‌دانم باین پرسشها چه پاسخ داده شود؟!..


🌸

آن که رخت ملایی به تن دارد سید احمد میرخاص اردبیلی است.

ابراهیم حکیمی

📘 سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان

🔹 شایندگی از چیست؟

🔹 بخش دهم : باید آلودگیهای توده را دانست

🖌 نویساد

👈 فهرست بخشها


💐🌸🌹

📖 تاریخچه‌ی شیر و خورشید

🖌 احمد کسروی

🔸 پیوستها : در پیرامون تاریخچه‌ی شیر و خورشید (تکه‌ی دو از سه)


پیمان : این نگارش را آوردیم تا پاسخش بنگاریم. چنانکه این نوشته کسان بسیاری درباره‌ی شیر و خورشید آن گمانها را برده بودند و آن را از یادگاریهای زمان آتش‌پرستی ایرانیان می‌شماردند. یک بار نیز یکی از شرقشناسان اروپا پرسشی درباره‌ی آن کرده بود و برای پاسخ نوشتن باو کسانی گرد هم نشسته و همان پندارها را برشته کشیده و برای شرقشناس نوشته بودند. ولی ما چون آن را از راه تاریخ جستجو کردیم بیکبار نادرستی آن گمانها روشن گردید و دانسته شد شیر و خورشید نخست در آسیای کوچک بر روی سکه‌ی سلجوقیان روم بکار رفته و انگیزه‌ی آن یک داستان شگفتی بوده. (1) سپس کم‌کم رواج یافته و در زمان مغول نیز به ایران رسیده که گاهی در سکه‌ها آن را نقش می‌کرده‌اند. سپس در روزگار صفویان رواجش بیشتر شده که گذشته از سکه‌ها بر روی درفشها نیز آن را می‌نگارده‌اند. پس از همه در شصت و هفتاد سال پیش نشان رسمی ایران گردیده و در همان هنگام است که شمشیر بدست شیر داده شده.

این خود دلیل است که چیزهای تاریخی را باید از تاریخ جست و پیدا کرد و با اندیشه ـ یا بهتر بگویم : با گمان و پندار ـ در آن باره به نتیجه‌ای نتوان رسید. چیزهای دیگر هم چنین است و هرچه را باید از راهش جست و بدست آورد و بگمان و گزافه نگرایید. این خود زمینه‌ی ارجداری است و خواست ما در این گفتار همان می‌باشد.

تنها آقای شجاعی و برخی دیگران نیستند. هر کسی همینکه نشان شیر و خورشید را جلو خود گزارد و چنین خواهد که از پیش خود انگیزه و چگونگی آن را بداند ناگزیر گمان کند که چون ایرانیان باستان آتش و خورشید را ارجدار شمردندی این یکی از یادگارهای آن زمان می‌باشد ، یا اگر آگاهیهایی از کتابهای ستاره‌شماری دارد و این را می‌داند که ستاره‌شماران هر برجی را خانه‌ی یکی از ستاره‌های گردنده گرفتندی و برج اسد (شیر) خانه‌ی آفتاب بودی چنین پندارد که این نقش هم آن را نشان می‌دهد و خود چیزیست که دانشمندان پدید آورده‌اند ، یا اگر از داستان زایچه و طالع که نزد پیشینیان بوده آگاهی می‌دارد گمان کند که پادشاهی طالعش برج شیر بوده و این نقش برای نشان دادن آن بوده است. (2)

اینها گمانهاییست که در دل هر کسی پدید آید و درخورد ایراد نیست. آن درخورد ایراد است که چرا کسی این راه را پیش گیرد و یک چیز را از راهش دنبال نکرده دست بدامن فلسفه‌بافی زند و چنانکه گفتیم این تنها درباره‌ی شیر و خورشید نیست و درباره‌ی همه چیز است.

لغزش فلسفه نیز این بوده. خطایی که از افلاطون و ارسطو سر زده همین بوده که درباره‌ی راز آفرینش که بایستی از راهش جویند و آنچه می‌توانند دریابند و آنچه نمی‌توانند بخاموشی گرایند ، بجای اینها از پیش خود به پنداربافی پرداخته‌اند. ما درباره‌ی فلسفه آنچه می‌بایست گفته‌ایم [3] و دیگر نمی‌خواهیم بآن درآییم ولی چون جایش آمده نخواستیم از این یادآوری بازایستیم. این نگارش آقای شجاعی بهترین نمونه‌ی فلسفه است. باید گفت : آنچه این در سمنان در زمینه‌ی نشان شیر و خورشید کرده افلاطون و ارسطو در آتن درباره‌ی جهان کرده بوده‌اند. کسانی که تاکنون معنی درست فلسفه را ندانسته‌اند همین نگارش آقای شجاعی را بخوانند. زمینه‌ای را گرفتن و با پندار و گمان چیزهایی درباره‌ی آن بافتن ـ اینست معنای فلسفه.

این گفتگو یک مثل دیگری نزد ما دارد و آن را نیز در اینجا می‌نگاریم : بیست سال پیش درباره‌ی زبان آذربایجان و اینکه چگونه ترکی در آنجا رواج یافته گفتگوهایی بود و روزنامه‌های تهران و استانبول در آن باره گفتارها می‌نوشتند. در آنجا نیز همه بگمان و پندار می‌پرداختند و کسی این نمی‌کرد که چگونگی آن را از تاریخ جستجو کند. یاد دارم یکی از روزنامه‌های تهران چنین می‌نوشت : «مغولان چون به ایران آمدند با زور و فشار ترکی را در آذربایجان رواج دادند». پیداست که این را در یک تاریخی ندیده بوده و جز از روی پندار ننوشته و شما چون آن را با تاریخ بسنجید از چندین راه نادرست است. نخست اینکه چنین چیزی در هیچ تاریخی نیست و مغولان با صد خونخواری و بیدادگری که کرده‌اند از این بیدادگری بدور بوده‌اند که مردم را بسخن گفتن با فلان زبان ناچار گردانند.

دوم اینکه زبان مغولان ترکی نبوده تا با زور آن را رواج دهند. مغولان از ترکان جدا و زبانشان نیز جز از ترکی بوده و دو زبان چندان دور از هم بوده که مغولان ترکی را و ترکان مغولی را نمی‌فهمیده‌اند.

سوم آنکه هنوز در زمان مغولان در بیشتر شهرهای آذربایجان بویژه در تبریز کرسی آنجا فارسی ـ یا بهتر بگویم : آذری که زبان ویژه‌ی آذربایجان بوده ـ سخن گفته می‌شده و این پس از برافتادن مغولانست که ترکی در آن شهرها رواج گرفته و پیداست مغولان در آن کار دست نداشته‌اند.


👇

چهارم اگر مغولان ترکی را با زور رواج داده بودندی بایستی در همه‌ی ایران و عراق این کار را کرده باشند نه تنها در آذربایجان.

ببینید : یک پندار چندین ایراد را با خود داشته است. من چون در هجده سال پیش نخستین بار به تهران آمدم و این نوشته‌ها را در روزنامه‌ها خواندم بس در شگفت شدم که در یک زمینه‌ای که می‌توان آن را از تاریخ بدست آورد و کشاکش را بپایان رسانید بخیره[=بی‌جهت] این پنداربافیها را می‌کنند و چون سخن از آذربایجان و زبان آنجا می‌بود برآن شدم که خود جستجو در پیرامون آن نمایم. ولی چون آن زمان دسترس بکتابهایی نداشتم و سپس نیز تا چند سال همیشه در سفر می‌بودم نتوانستم کاری انجام دهم تا در سال 1304 که از خوزستان بازگشتم و در تهران کتاب و فرصت هر دو را می‌داشتم یک دور تاریخ را جستجوکنان خوانده و کتابهایی را که می‌بایست از دیده گذرانیدم و در نتیجه زبان باستان آذربایجان را پیدا کرده و چگونگی رواج ترکی را در آنجا بدست آوردم ـ یا بگفته‌ی دوست دانشمند ما آقای محمد احمد معمایی را باز کردم ـ و دفتر «آذری یا زبان باستان آذربایجان» را نگاشتم و چاپ کردم که نسخه‌هایش نمانده و امیدواریم امسال بار دیگر آن را در پیمان بچاپ رسانیم.

اینها را می‌نگارم و از همگی یک نتیجه را خواستارم ، و آن اینکه : «از پندار تا راستی راه بس دوریست». در هیچ زمینه‌ای هرگز نباید به پندار و گمان گرایید. «از پندار هیچ کاری برنیاید».

پاسخ آقای شجاعی نیز از این گفته‌ها برمی‌آید. چه او دلیلی در دست نمی‌دارد و چیزی که می‌گوید نمی‌داند در کدام کتاب و از گفته‌ی چه کسی خوانده است و اگرهم نام کتاب و آن کسی را بداند باز چیزی نیست ، زیرا ما می‌دانیم که اینگونه گفته‌ها همه از روی پندار و گمان بوده و هیچ ارجی بآنها نتوان نهاد. بویژه پس از آنکه یک چیزی از راه تاریخ روشن گردیده و جایی برای هیچ سخن دیگری بازنمانده.



پانوشتها :

1ـ این داستان در تاریخچه آورده شده : بنوشته‌ی ابن‌عبری ، غیاث‌الدین کیخسرو زنی از گرجیان گرفت و چون او را بسیار دوست می‌داشت خواست پیکره‌ی او را بروی سکه‌ها نگارند. نزدیکان او خرسندی ندادند و چون کیخسرو پافشاری داشت چنین نهادند که رخساره‌ی آن را همچون خورشیدی بالای پیکره‌ی یک شیری نگارند که مردم پندارند رویه‌ی طالع پادشاه که برج شیر بوده خواسته شده.

2ـ چنانکه این گمان را شاه‌تهماسب صفوی درباره‌ی شیر و خورشید داشته است.

[ 3ـ نک. کتاب «در پیرامون فلسفه».]


🌸

📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

🖌 احمد کسروی

🔸5ـ حزب دمکرات آذربایجان (یک از هفت) :

می‌آییم بحزب دمکرات که این غائله را پدید آورده و مسئولیت بیشتر بگردن آنهاست. از آنها نیز سخنهایی می‌رانیم. ولی این سخنها برای آن نیست که پیشروان حزب دمکرات در آذربایجان بشنوند و بپذیرند (چه می‌دانیم آنها نخواهند پذیرفت) ، بلکه برای اینست که خودمان بدانیم چه کنیم و با چه نظری بآن حزب و کارهایش نگریم.

در این زمینه اول باید دید آیا ما به «استقلال» قیمت می‌گزاریم یا نه؟.. آیا دربند استقلال ایران می‌باشیم یا نه؟..

در این چند سال تا توانسته‌اند اندیشه‌ها را زهرآلود گردانیده‌اند.
من بسیار شنیده‌ام که می‌گویند استقلال چیست؟.. یا می‌گویند استقلال هم یک خرافه‌ی سیاسیست ، اگر نبود نبوده. می‌گویند : چه زیان دارد که ما بجمهوریهای شوروی پیوندیم و با آنها زندگی کنیم و از کشاکشها آسوده گردیم. گاهی دیده‌ام کسانی این را درباره‌ی انگلیس می‌گویند. زندگانی آزادانه‌ی مردم انگلیس دلهاشان ربوده است و آرزو می‌کنند که بآن توده پیوندند.

بسیاری هم اینها را در اندیشه می‌دارند ، ولی خجلت می‌کشند که بزبان آورند و از هو می‌ترسند. اینست باید در این زمینه گفتگو کنیم.

آنچه من می‌دانم استقلال باین پوچی نیست که پنداشته شده. استقلال بسیار ارجمند است و نتایج بسیاری دربر تواند داشت. در ایران بسیار چیزهاست که معنایش روشن نیست و استقلال هم از آنهاست. من ناچارم آن را معنی کنم و برای آنکه زمینه بگفتگوهای دیگری که سپس بمیان خواهد آمد آماده باشد ، باید سخن را از یک جای دوری آغاز کرده پیش آیم :

همه می‌دانیم این تیره‌هایی که امروز در روی زمینند و هر کدام توده‌ای شده جداگانه زندگی می‌کنند ، در نتیجه‌ی حوادث باین حال رسیده‌اند. مثلاً مردم فرانسه که زبان و نژاد علیحده دارند و جدا از دیگران ، در کشور خود زندگی می‌کنند ، تاریخ درازی دارند و در نتیجه‌ی صد حادثه‌ی تاریخی بوده که باین حال رسیده‌اند. همینست ترتیب آلمان و انگلیس و روس و چین و ژاپن و ایران و دیگران.

تبار آدمیان یکیست. همه فرزندان یک پدر و مادرند. ولی گردش جهان آنها را تیره به تیره گردانیده و این جداییها را درمیان آنها پدید آورده.

اکنون ببینیم ما باین جداییها با چه نظر می‌نگریم؟.. آیا آنها را زیانمند می‌دانیم یا سودمند؟..

در بیرون چنینست که این جداییها زیانمند است و جهان را گرفتار جنگ و خونریزی می‌گرداند. چون توده‌ها جدایند هر یکی می‌خواهد بدیگران برتری پیدا کند و چیره درآید و بر سر آن جنگها و خونریزیها برمی‌خیزد. آن جنگی که شش سال جهان را ناآسوده می‌گردانید و تازه پایان پذیرفته ، آیا جز این بود که آلمان می‌خواست بدیگران برتری جوید و مایه‌ی آنهمه خونریزیها گردید؟!..

اینست سوسیالیستها که دشمن جنگند برای جلوگیری از آن ، آرزو می‌کنند که کشورها بهم خورد و مرزها از میان رود و همه‌ی توده‌ها یکی باشند. این اندیشه‌ی آنهاست.

ولی اگر حقیقت را خواهیم این جداییها زیانمند نیست. مردمی که زبان و نژاد و تاریخشان جداست ، اگر زندگیشان هم جدا باشد زیانی درمیان نخواهد بود. بلکه ما می‌توانیم از این جداییها سود هم جوییم. ما در یک کشور هم برای آسانی کارها تقسیمات پدید می‌آوریم. مثلاً ایران که یک کشور است ما آن را بچند استان و شهرستان تقسیم کرده‌ایم و به هر استان یا شهرستان استاندار یا فرماندار جداگانه می‌فرستیم و اداره‌های جداگانه برپا می‌گردانیم. در یک کوی که هزار خانواده می‌نشینند ، ما بهتر دانسته‌ایم هر خانواده‌ای در خانه‌ی جدایی نشیند و در کارهای خانواده آزاد و مستقل باشد. این را نه تنها زیانمند نشناخته ، سودمند و لازم دانسته‌ایم.

اگر روزی آرزوی سوسیالیستها برآورده شود و سراسر جهان یک کشور گردد و دارای یک حکومت باشد ، باز باید تقسیماتی پدید آورده شود و هر یکی از کشورهای کنونی بخش جدایی بوده هر توده‌ای در کارهای درونی خود آزاد باشد.

پس این کشورها و توده‌ها که پدید آمده و هست زیانمند نیست. حالِ آنها ، حالِ خانه‌ها و خانواده‌هاست. آنچه زیانمند است و بجنگ و خونریزی می‌انجامد ، آن اندیشه‌های جهانگیری و کشورگشاییست که در مغزها جا گرفته. آنچه باید چه سوسیالیستها و چه ما نبرد کنیم اینهاست.

چندی پیش در روزنامه‌ها دیده شد مستر اَتلی نخست‌وزیر انگلیس برای آنکه دیگر جنگی پیش نیاید و خطر بمب اتمی درمیان نباشد ، آرزو کرده که جهان یک امپراتوری باشد. من نمی‌دانم نقشه‌ی مستر اَتلی چیست و مقصودش از آن امپراتوری جهانی چه می‌باشد. آنچه ما می‌دانیم اگر جهان بهمین حال که هست بماند و تنها دو چیز بآن افزوده گردد :

یکی آنکه اندیشه‌ی چیرگی بدیگران یا برتریفروشی از میان برخیزد.

دیگری اینکه یک دادگاه بین‌الملل نیرومندی برای رسیدگی باختلافات دولتها و توده‌ها و جلو گرفتن از متجاوزان و کیفر دادن بآنها تأسیس یابد.
👇

با این دو کار جهان بهترین حال را پیدا خواهد کرد و نیاز به نقشه یا طرح دیگری نخواهد ماند.

خلاصه امروز بهترین راه آنست که هر توده‌ای در کشور خود آزاد باشند و دلسوزانه باصلاح کارها و آبادی کشورشان کوشند. استقلال که می‌گوییم بهمین معنیست. استقلال آنست که هر مردمی برای خود زندگی کنند نه برای دیگران ، و در اداره کردن کارهای خود آزاد باشند. مردمی که استقلال ندارند در کارهای خود آزاد نخواهند بود ، برای خود زندگی نخواهند کرد.

آشکارتر گویم : ایرانیان اگر به روس پیوندند و یا خود را به انگلیس بندند ، در راه بردن کارهای خود آزاد نخواهند بود ، در آبادی کشور نظر خود را بکار بستن نخواهند توانست ، قانونهاشان با اندیشه‌ی خودشان گزارده نخواهد شد. از هر باره اختیار از ایشان سلب گردیده تابع یک سیاست بزرگ عمومی خواهند بود که آن دولت یا این یکی برای نگهداری امپراتوری بزرگ خود پیش گرفته است.


🌸

میجر کِلِمِنت اَتلی

📖 تاریخچه‌ی شیر و خورشید

🖌 احمد کسروی

🔸 پیوستها : در پیرامون تاریخچه‌ی شیر و خورشید (تکه‌ی سه از سه)


آنچه ما در «تاریخچه‌ی شیر و خورشید» نوشته‌ایم استوارترین دلیلها را با خود دارد و همه از روی جستجوهای تاریخی است که با نقشهای سکه‌ها که در دست است راست می‌آید. پس از این دلیلها دیگر چه جای آنست که کسی باز ارجی ببافندگیهای کتابها گزارد؟!.

این بِدان می‌ماند که کسی که امروز بکتابهای ستاره‌شناسی می‌پردازد و چگونگی زمین و کروی بودن و گردیدن آن را با دلیلهای روشن می‌خواند ایستادگی کند و بگوید من در کتابها خوانده‌ام که زمین بر روی شاخ گاو نهاده است ، یا انگارهایی را که بطلیموس و دیگران درباره‌ی زمین و کره‌های دیگر داشته‌اند به رخ دانشمندان کشد ، مگر هرچه در کتاب است درست است؟!.

کدام نادانیست که از کتابها پیدا نشود؟!.. یا کدام بدآموزیست که از آنها بدست نیاید؟!.. امروز یکی از بدترین گرفتاریها این کتابهاست. ایکاش اینها نبودی! از دو سه هزار سال پیش هرچه پدید آمده ـ از پنداربافیهای کهن یونان و افسانه‌های بی‌سر و پای جهودان و داستانهای بی‌ارج تازیان و گزافه‌بافیهای هندویان و بیخردیهای باطنیان و صوفیان و خراباتیان و نادانیهای زمان مغول ـ همه‌ی اینها در کتابها رویهم آمده است. می‌باید گفت : سیلهای نادانی پیاپی از سر آسیا گذشته و چرک و لجن آنها در کتابها ته‌نشین گردیده.

از گذشته می‌گذریم : امروز کدام نارواییست که برای آن کتاب ننویسند؟!.. اگر جلوگیری نشود برای زشتترین سخنان کتاب چاپ کنند ، با اینحال چه جای آن است که کسی بگوید : من فلان سخن را در کتاب دیده‌ام. دوباره می‌گویم : هر چیز را باید جست و از راهش بدست آورد.

شاید کسانی ایراد گیرند با این حال چگونه شما نگارشهای تاریخنگاران را استوار می‌دارید و بآنها ارج می‌دهید؟!.

می‌گویم : تاریخ جز از اینهاست. در تاریخ چیزهایی را می‌آورند که رخ داده و کسانی آنها را با چشم دیده‌اند. با اینهمه در تاریخ نیز ما تنها بنوشته یا گفته‌ی یک کس چندان ارج نگزاریم و آن را با چیزهای دیگری سنجیده اندازه‌ی استواریش را شناسیم.

در تاریخ نیز اگر کسی بچیزهای پنداری برخیزد هیچ ارجی نگزاریم. چنانکه داستانهای کیومرث و تهمورس و صد مانند این که در تاریخهای پیشین بوده چون سرچشمه‌ی آنها بیش از همه پندار و بافندگی بوده امروز همه را دور ریخته‌ایم.

همان دفتر «تاریخچه‌ی شیر و خورشید» بهترین نمونه برای جستجوی تاریخ است. در آنجا با همه‌ی نوشته‌ی ابن‌عبری که چون نویسنده‌اش مرد بنامیست و از زمان خود می‌نگارد و ما می‌بایست آن را بپذیریم باز باین اندازه بس نکرده آن را با سکه‌ها سنجیده‌ایم و چون دیده‌ایم از هر باره راست می‌آید آن را پذیرفته‌ایم.

اینکه آقای شجاعی می‌گوید : نشان شیر و خورشید از باستان‌زمان نشان ویژه‌ی ایران بوده بهتر است یک سکه‌ای یا یک چیزی دیگری که تاریخ آن پیش از زمان غیاث‌الدین کیخسرو بوده و دارای نقش شیر و خورشید است نشان دهد تا بدانیم سخن ایشان پایه‌ای دارد. یا اگر این سخت است یک سکه یا یک چیز دیگری با نشان شیر و خورشید و با شمشیر در دست شیر که تاریخ آن پیش از صد سال باشد بما بنمایند. بیگمان نخواهند توانست.

با اینحال بسیار شگفت است که باز بر روی دانسته‌ی خود ایستادگی نماید و تنها بعنوان اینکه در کتاب خوانده‌ام از آن بازنگردد.

نکوهش نمی‌خواهم : چون پرسیده‌اند پاسخ می‌نگارم. امروز هزاران کسان این حال را دارند که چیزهایی را که از پیش شنیده و در دلهای خود جا داده‌اند از هیچ راهی نمی‌خواهند آنها را از دل بیرون کنند و در برابر دلیل نیز ایستادگی می‌کنند. باید از آقای شجاعی خشنود بود که ساده‌وار آنچه را در دل داشته‌اند نگاشته‌اند و پاسخ خواسته‌اند. دیگران این را نیز نمی‌کنند و همینکه یک چیزی را با آموخته‌های پیشین خود ناسازگار می‌یابند رو برمی‌گردانند و می‌رنجند و گله می‌کنند. بهمین جهت ما در اینجا بسخن دامنه داده‌ایم.


👇

اینکه آقای شجاعی خواسته «دلایل مشعشع و جوابهای کافی» برای ایشان بنویسیم ، یادآوری می‌کنیم که همان دفتر را بار دیگر بخوانند و دلیلهایی را که آورده شده نیک بسنجند. پیداست بار نخست درست نخوانده و دلیلها را نیندیشیده‌اند و اینست پنداشته‌اند ما گفته‌ایم : شیر و خورشید از ارمنستان به ایران آمده. ما چنین سخنی در آنجا نگفته‌ایم.

این گفته از دیگرانست که خورشید ازآن ایران و شیر ازآن ارمنستان بوده و شاه‌عباس یا دیگری چون ارمنستان را گرفته خورشید را روی شیر نشانده. این یکی از چیزهاییست که درباره‌ی شیر و خورشید همیشه گفته می‌شد و ما آن را درست ندانسته و نوشته‌ایم که چنین چیزی با تاریخ هیچ سازشی ندارد.

به هر حال بودن شیر و خورشید از خود ایران یا گرفتن آن از جای دیگری همگی باید از راه تاریخ بدست آید و بدلخواه و آرزو و یا بتعصب و مانند آن ارجی نتوان گزاشت. ما هرگز نتوانیم از روی دلخواه پیشامدهای گذشته را دیگرگونه گردانیم.

کسروی

(مهنامه‌ی پیمان ، سال 5 ، ش 3 ، س 97)


🌸

(از نوشتار بالا)
.

📖 سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

🖌 احمد کسروی

🔸 5ـ حزب دمکرات آذربایجان : (دو از هفت)


بیش از این بسخن نیاز نیست. می‌خواستم بگویم استقلالْ یک چیز خیالی نیست که بودن و نبودنش یکی باشد. استقلالْ بودن و نبودنش تفاوت بسیار دارد. استقلال ، آزادیست و میانه‌ی آزادی و بردگی جدایی آشکار است.

اکنون که چنینست ما نخواهیم توانست با رفتار حزب دمکرات آذربایجان موافقت کنیم. ناچار خواهیم بود بآن با دیده‌ی دشمنی نگریم. ناچار خواهیم بود مخالفت کنیم و ایستادگی نشان دهیم.

خواهند گفت : چرا؟!.. مگر دمکراتهای آذربایجان استقلال ایران را بهم می‌زنند؟!.. مگر می‌خواهند ایران را بدست بیگانگان دهند؟!.. آنها که چنین چیزی را نمی‌خواهند!..

می‌گویم : چه آنها بخواهند و چه نخواهند ، نتیجه‌ی رفتارشان بهم خوردن استقلال ایرانست. اگر با رفتار آنها موافقت شود ، تاریخ چند هزار ساله‌ی ایران در اینجا پایان خواهد پذیرفت.

شاید آنها نتیجه‌ی کار خود را نمی‌دانند. شاید دیگران هم در این باره در اشتباه هستند. یا شاید من اشتباه می‌کنم. به هر حال بهتر است قضیه را بگفتگو و بررسی گزاریم :

دمکراتها برای آذربایجان استقلال داخلی خواسته‌اند ، و خود اسلحه بدست گرفته و از بودن ارتش شوروی در آذربایجان استفاده کرده بمقصود خود با زور پیشرفت داده‌اند طبیعیست که اگر ایستادگی در برابرشان نباشد استانهای دیگر در شمال بآنها پیروی خواهند کرد. گیلان و مازندران و گرگان و خراسان هر یکی حال آذربایجان را پیدا خواهد کرد.

باز طبیعیست که در جنوب نیز همان رفتار خواهد بود و خوزستان و فارس و کرمان هر یکی استان یا کشور مستقل دیگری خواهد بود.

در نتیجه چند استان پدید خواهد آمد که هر یکی خود را در کارهای درونی آزاد می‌شمارد و چیزی که آنها را بهم مربوط می‌سازد یک نام خشک ایرانست. آیا چنین استانهایی باهم راه خواهند رفت؟!.. آیا باهم خواهند ساخت؟!..

بیگمان باهم نخواهند ساخت. بیگمان آنها در شمال تمایل بشوروی داشته اینها در جنوب در زیر نفوذ انگلیس خواهند بود. بیگفتگوست که همیشه باهم کشاکش خواهند داشت. بیگفتگوست که عداوت از آقا سید ضیاء و حزب توده بآنها ارث خواهد رسید. با اینهمه عشایر لگام‌گسیخته و آلودگیهای دیگر ، کسی چه تواند دانست که در چنان حالی چه آشفتگیها در این کشور پدید خواهد آمد و چه رسواییها رخ خواهد داد.

تازه اینها در جاییست که دولتهای همسایه دخالت نکنند. در حالی که مسلماً آنها نیز دخالت خواهند کرد.

جای پرده‌پوشی نیست که آن خیزشی که در آذربایجان رخ داده موافق سیاست دولت شوروی بوده و با نظر آن دولت انجام گرفته. دلیلش گذشته از همه چیز ، تحسین و تصویبیست که رادیوی مسکو و روزنامه‌های شوروی درباره‌ی آن خیزش می‌نمایند. آنگاه چنانکه دیدیم ، از قوای دولت جلو گرفتند و به آذربایجان راه ندادند.

با اینحال آیا دولت ایران چه بایستی بکند و چه رفتاری پیش گیرد؟!.. سخنم در ساعد و صدر و حکیمی نیست. بالاخره این کشور زمامدارانی می‌خواهد. من می‌پرسم : آن زمامداران چه بایستی کنند؟!.. آیا می‌توانستند بخاموشی گرایند و بهیچ کاری برنخیزند؟!.. می‌توانستند خود را در برابر یک کار انجام شده تصور نمایند؟!.. روزنامه‌هایی که در تهران از دمکراتهای آذربایجان هواداری نشان می‌دهند ، من نمی‌دانم آیا اندیشه‌ای بکار می‌برند؟!.. آیا پایان پیشامد را بدیده می‌گیرند؟!..


🌸

🛎 فهرست نوشته‌های کسروی

👇

📖 تاریخچه‌ی شیر و خورشید

🖌 احمد کسروی

🔸 پیوستها : در پیرامون تاریخچه‌ی شیر و خورشید (تکه‌ی یک از یک)


بارها كسانی نامه نوشته یا بدفتر پرچم آمده می‌پرسند كه چرا كتابهای «تاریخچه‌ی شیر و خورشید» و «كارنامه‌ی اردشیر [بابکان]» و «دفترچه‌ی شمیران و تهران» و مانند آنها كه نسخه‌هایش پایان پذیرفته دوباره بچاپ نمی‌رسانیم؟.. اینست در اینجا پاسخی بآنها می‌نویسیم :

نخست باید بگوییم ما را با این گرفتاریها كه در زمینه‌ی نبرد با گمراهیها و كوشش در راه حقایق پیش آمده فرصت پرداختن بآن كتابها نیست. آن كتابها اگرهم ارج دارد كوششهای امروزی ما ارجدارتر است. مگر هنگامی چاپخانه[ی پیمان] فرصتی یابد و بچاپ آنها پردازد.

دوم این كتابها در آن زمانها كه نوشته شده از اینرو بوده كه من (دارنده‌ی پرچم) ساعتهای بیكاری خود را بیهوده نگزارده بخواندن كتابهای تاریخی یا جستجوهای زبانی می‌پرداختم. آن كتابها یك سود بزرگی برای من داشته ، و آن اینكه بكتابهای بیهوده و درسهای مغزفرسا ـ از فلسفه و منطق و ادبیات ـ یا بسرودن شعر و خواندن و نوشتن رمان و مانند اینها نپردازم. خدا را سپاس كه مرا از آن لغزشگاهها كه بسر راهم می‌بوده دور گردانیده.

از آنسو هر یكی از آن كتابها داستانی داشته و یك نتیجه‌ی ویژه‌ای را پدید آورده است. مثلاً «تاریخچه‌ی شیر و خورشید» دفترچه‌ایست كه باشد كسانی در آینده آن را بمن ایرادی گیرند. «شیر و خورشید» یا یك نشان دولتی چه بوده كه من در پیرامون آن بجستجو پردازم و روزهای خود با آن گذرانم؟!.. مردم اگر تاریخچه‌ی آن را ندانند چه زیانی خواهد بود؟!.

این ایرادیست كه می‌گیرند و خواهند گرفت. چنانكه گفتم : من ساعتهای بیكاریم را بآن پرداخته‌ام. بجای آنكه شعر گویم یا رمان نویسم یا به گفتارهای پراكنده (برای روزنامه‌ها) پردازم آن را نوشته‌ام. آنگاه همان را داستانی بوده.

چگونگی آنكه یكی از اروپاییان بوزارت خارجه‌ی ایران نامه نوشته پرسیده بود : «شیر و خورشید از كی نشان ایران شده و تاریخچه‌ی آن چیست؟!. خورشید در پشت شیر چه معنی می‌دارد؟!». وزارت خارجه این پرسش او را بوزارت فرهنگ فرستاده بود. در وزارت فرهنگ چند تنی از دانشمندان وزارتخانه گرد هم نشسته و پس از گفتگو و سكالش چنین پاسخی نوشته بودند : «ایرانیان باستان چون بآتش می‌پرستیده‌اند بخورشید نیز پاسداری می‌نموده‌اند و اینست آن را نشان دولتی گرفته‌اند. شیر نیز نشانه‌ی توانایی دولت است». پاسخی در این زمینه نوشته و فرستاده‌اند.

بیست سال پیش كه من تازه به تهران آمده بودم چون این را شنیدم در شگفت شدم. زیرا دیدم یك پاسخ بسیار بیپایی داده‌اند. راستست تاریخچه‌ی شیر و خورشید را نمی‌دانستم. ولی این می‌دانستم كه بازمانده از زمانهای باستان نیست.

آنگاه چیزی را كه بایستی از كتابهای تاریخی یا از سكه‌ها بجویند و بدست آورند و از روی دلیل بنویسند و بآن پرسنده‌ی اروپایی پاسخ دهند ، گرد هم نشسته پنداربافی كرده و فرستاده‌اند.

این یكی از بیماریهای ایرانیانست كه در بیشتر چیزها پندار خود را بكار اندازند. چیزی كه پرسیده شود بجای اینكه بگویند ما نمی‌دانیم ، یا آن را از راهش جستجو كنند اندكی اندیشیده از پندار خود چیزی سازند و بشما پاسخ دهند.

مثلاً چنین انگارید كه در یك جا سه چهار تن نشسته‌اند و شما از ایشان بپرسید : «آیا اسپانیا آبادتر است یا كشور فرانسه؟..» بجای اینكه بگویند ما نمی‌دانیم یا بگویند از این گفتگو ما را چه سودی هست ، هر یكی از پندار خود پاسخی خواهد گفت.

كسی اگر بیمار باشد خویشان و دوستانش كه او را ببینند هر یكی از پندارهای خود نامی بروی آن بیماری خواهد گزاشت.

در نتیجه‌ی همین گرفتاری بدرد پنداربافیست كه دانشها در این كشور رواج نمی‌یابد. زیرا جوانان بجای آنكه دانستنیها را از راهش دنبال كنند و بدست آورند بیش از همه بچیزهایی می‌پردازند كه زمینه‌ی پنداربافی در آن باز است. بلكه هنگامی كه در دانشكده‌ی معقول و منقول درس تاریخ می‌گفتمی بارها دیده بودم فلان جوان بدرس گوش نداده است و در هنگام آزمایش از پندار خود چیزی پدید می‌آورد و می‌گوید. روزی از یكی پرسیدم : «پس از شاه‌عباس كه بجای او نشست؟». گفت : «پسرش». گفتم : تو این را از كجا می‌گویی؟!. گفت : «علی‌القاعده دیگر!».

سالها در این كشور شعر و ادبیات و عرفان و فلسفه رواج داشته و یكی از زیانهای آنها این بیماری پنداربافی بوده.


👇

یک نمونه‌ی نیكی از این بیماری آن داستان شیر و خورشید و پاسخ دانشمندان وزارت فرهنگست. كمیسیونی برپا گردانیده‌اند كه پنداری بافند. در همان هنگامها روزی یكی از سران وزارت فرهنگ آن داستان را با من گفتگو می‌كرد. گفتم : بسیار بد شده. گفت : «چطور؟..» گفتم : همین پندارها را خود آن اروپایی نیز توانستی بافت. خود او چنین گمانی توانستی بُرد. اینكه از شما پرسیده خواسته است شما اگر چیزی از روی دلیل در آن باره می‌دانید باو آگاهی دهید. بیگمان باین پاسخ شما خواهد خندید.

گفت پس چه بایستی كرد؟. گفتم : می‌بایست از كتابهای تاریخ جسته آگاهی درستی بدست آوردید و بنویسید. گفت : در كتابها در این باره چیزی نیست. گفتم : شما كه جستجو نكرده‌اید از كجا می‌دانید نیست. خود این پندار است. شما می‌توانستید كسی را بجستجو در كتابها وادارید یا در روزنامه‌ها آگهی پراكنده بخواهید كه هر كسی كه جستجو كرد و چیزی بدست آورد بوزارت فرهنگ بنویسد. اگر از اینها نیز نتیجه‌ای نبود در آنحال هم پاسخ نویسید كه «نمی‌دانیم». نه اینكه چند تن را بنشانید كه از پندار خود پاسخی گویند.

پس از این گفتگو من در تهران نمانده بسفرهایی رفتم. ولی چون داستان را در یاد می‌داشتم بهنگام خواندن كتاب در یك جا داستان پیدایش شیر و خورشید را بدست آوردم. سپس نیز از سكه‌ها و از كتابها آگاهی دیگری پیدا كردم و اینها را در یكجا گرد آورده و آن تاریخچه را نوشتم و خواستم دو چیز بود : یكی آنكه پاسخی بپرسش آن اروپایی داده شود. دیگری اینكه روشن گردد كه هر چیزی را اگر از راهش جویند كمتر رخ دهد كه نتیجه بدست نیاید. این بوده آنچه مرا به نوشتن آن تاریخچه واداشته است.

(پرچم هفتگی ، ش 4 ، س 7)


🌸

(از این نوشتار)
.