📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

🖌 احمد کسروی

🔸 5ـ حزب دمکرات آذربایجان : (سه از هفت)


جای گفتگو نیست که چه دولت شوروی و چه دولتهای انگلیس و آمریکا در این قضیه خودشان منافع دارند. باز جای هیچ گفتگو نیست که آنها منافع خود را بملاحظه‌ی حال ما مقدم خواهند داشت. ما نبایستی کار را بآنجا رسانیم که دیگران دخالت کنند. اکنون که رسانیده‌ایم نباید تصور کنیم سیاستمداران روس و انگلیس و آمریکا تنها دربند ما خواهند بود و سیاستهای مهم و بزرگ خود را فدای منافع ما خواهند گردانید. باید از هر نتیجه‌ای که درآمد گله‌مند نباشیم.

به هر حال از چندیست رشته‌ی روابط سه دولت بسیار تیره شده در حال گسیختن است. آن امیدها که بانجمن سانفرانسیسکو و منشور ملل متفق بسته می‌شد همه بیجا درآمده. جهان بار دیگر با جنگ و خونریزی تهدید می‌شود. کنفرانس وزرای خارجه در لندن با نافیروزی پایان پذیرفت و اکنون همه‌ی چشمها بسوی کنفرانس مسکو دوخته شده ، و در چنین هنگامیست که در کشور ما نیز غائله برپا گردیده و یک موضوع دیگر (یک موضوع حساس) برای اختلاف و رنجش دولتها پیدا شده که جای خطرناک همینجاست.

اکنون اگر دولتها آماده‌ی جنگند و سود خود را در آن می‌بینند ، هرآینه بروی حرفهای خود ایستادگی نموده وارد جنگ خواهند شد و هرآینه ایران یکی از میدانهای کارزار خواهد گردید. در آن حال خدا می‌داند که این کشور آشفته چه صورتی پیدا خواهد کرد و این مردم جنگ‌ندیده و سختی‌نکشیده با چه بدبختیهایی روبرو خواهند شد. خدا می‌داند که چه ویرانیها در شهرها و آبادیها رخ خواهد داد.

آن وقت هم چون جنگ بپایان رسد ، دولتی که فاتح درآمده ایران را طعمه‌ای خواهد شمرد که از چنگال و دهان شیر بیرون آورده است.

آمدیم که دولتها آماده‌ی جنگ نیستند و یا آن را صلاح خود نمی‌دانند ، در آن صورت هم دولت شوروی در شمال نفوذ خود را بسیار ریشه‌دار گردانیده و چون دولت ایران توانای جنگ و لشکرکشی نیست ، انگلیسها بخود حق خواهند داد که در جنوب مقابله بمثل کنند ، و ایران بار دیگر بمنطقه‌های نفوذ منقسم خواهد شد و شیرازه‌ی استقلال این کشور بیکبار از هم خواهد گسیخت.

من نمی‌خواهم همه چیز را پیش‌بینی کنم. خوانندگان خودشان بیندیشند در چنان حالی چه کشاکشها درمیان شمال و جنوب رخ خواهد داد ، چه طعنه‌ها از دو سو به یکدیگر خواهند زد ، در روزنامه‌هاشان چه دشنامها بهم خواهند نوشت. بسود بیگانگان صد رسوایی بسر یکدیگر خواهند آورد. تاریخ استقلال ایران پایان پذیرفته ولی رسواییها قرنها ادامه خواهد داشت.

در این قضیه خطای بزرگ در آنست که بسیاست بیگانه دخالت داده شده. این دخالت دادن خطر را بزرگتر گردانیده. دمکراتها درخواستهاشان بجا یا بیجا ، چرا آن نکردند که صبر کنند تا آرتشهای بیگانه از این کشور بیرون روند و آنگاه هر کاری که می‌خواهند بکنند؟!.. چرا این نفهمیدند که هنگامی که یک دولت دخالت کرد ، دولتهای دیگر در کنار نخواهند ایستاد؟!..

می‌گویند : اگر صبر می‌کردند ، پس از رفتن آرتشهای بیگانه دولت فرصت دم زدن نمی‌داد. می‌گویم : این معنایش آنست که آنها از بودن آرتش شوروی در ایران استفاده کرده‌اند ، این معنایش آنست که بسیاست بیگانه دخالت داده‌اند. این اقرار بمسئولیت آنهاست. آنها خواسته‌اند کار خود را آسان گردانند و کشور را دچار دشواریهای بی‌مانند گردانیده‌اند.

روزنامه‌هایی که طرفداری از آنها می‌کنند بدرفتاریهای صدر و اکثریت مجلس را بمیان می‌کشند. می‌گویم : آنها عنوان نتوانستی بود که دمکراتها باقدامی برخیزند که استقلال کشور را بخطر اندازند. اگر قیام دمکراتها عکس‌العمل رفتار صدرالاشراف و اکثریت مجلس است دیگر بدتر!.. یک دسته چون از دولت فشار دیده‌اند بنابودی کشور کوشیده‌اند!.. اینست معنی آن رفتار.

رویهم‌رفته کسانی که از دولت دل پر دارند از پیشامد خوشحالی می‌نمایند. چنین می‌دانند که انتقامی از دولت کشیده شده. ولی این انتقامی است که از توده کشیده شده. این غائله آسیبهایش همه بتوده خواهد رسید. اگر روز سختی پیش آمد ، وزیران اتومبیلهاشان سوار خواهند شد و خود را بمأمن خواهند رسانید و آسوده زندگی بسر خواهند برد. استقلال ایران هم بود بوده و نبود نبوده. آسیب و گزند را توده‌ی بدبخت خواهند کشید. رنجها همه بهره‌ی اینان خواهد بود.


🌸

(از نوشتار بالا)
.

✴️ سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان ✴️

🔸 (شایندگی در چیست؟)

🔸 بخشهای یک تا ده

🔹 بخش یکم : پیشرفت و پسرفت یک مردمی به چه عواملی بستگی دارد؟

🔹 بخش دوم : ارتباط سرمایه‌ی اجتماعی با دیگر نشانگرها

🔹 بخش سوم : «پراکندگی برای یک توده مرگست»

🔹 بخش چهارم : یک مردمی ، پیش از هر چیز نیازمند «آرمان مشترک»اند

🔹 بخش پنجم : چاره‌ی تفرقه و دسته‌بندیها‌ چیست؟!.

🔹 بخش ششم : آسیبی که اختلاف عقیده به ایرانیان می‌زند

🔹 بخش هفتم : اتحاد ، نخستین گامِ کوشش

🔹 بخش هشتم : موانع اتحاد در ایران

🔹 بخش نهم : راه نمودن است یا گمراه گردانیدن؟

🔹 بخش دهم : باید آلودگیهای توده را دانست

👈 فهرست بخشها


🌸

📖 تاریخچه‌ی شیر و خورشید

🖌 احمد کسروی

🔸 پیوستها : درباره‌ی «انتقاد لفظی» (تکه‌ی یک از چهار)


آقای مدیر در مجله‌ی گرامیتان مقاله‌ای بعنوان «انتقاد لفظی» چاپ شده که نویسنده‌ی مقاله بر برخی عبارتهای من در مقاله‌ی «تاریخچه‌ی شیر و خورشید» ، که در شماره‌ی هفتم ارمغان چاپ یافته ، خرده گرفته است. اگرچه پوشیده داشتن نویسنده‌ی مقاله نام خود را [1] و برخی قرائن دیگر می‌رساند که مقصود عمده‌ی نویسنده‌ی مزبور نیش زدن و آزار رساندن است و می‌خواهد از این راه از اهمیت آن تاریخچه بکاهد و با این حال بهتر آن بود که من خاموشی می‌گزیدم ولی برای اینکه خاموشی من دلیل صحت انتقاد شمرده نشود باین جواب مختصر مبادرت می‌نمایم :

بیانات آقای منتقد تا آنجا که در شماره‌ی دوم چاپ یافته یا رشته خیالات بی‌برهان است و تنها دلیلی که بر گفته‌های خود یاد می‌نماید حکم ذوق و سلیقه است ، با آنکه هر کس می‌تواند هر مطلبی را که می‌خواهد ادعا نموده و بی‌انصافانه مدعی شود که گفته‌ی او موافق ذوق و سلیقه است. مثلاً بعقیده‌ی آقای منتقد در کلمه‌ی «صفحه‌ها» چون «ح» و «ﻫ» پی هم می‌افتد بر خلاف ذوق و سلیقه است و بهتر است که بجای آن «صفحات» بنویسم. من از آقای منتقد می‌پرسم : پیش از آنکه تازیکان به ایران بیایند و قواعد عربی که از جمله‌ی آنها جمع به «ات» است داخل زبان فارسی شود ایرانیان در نظیر این مورد چه می‌کردند؟! اگر بگویند در آن زمان «صفحه» نبود می‌گویم اگر «صفحه» نبود «دیه» بود و صدها امثال آن نیز بود ـ آیا در جمع این کلمات چه می‌کردند؟! خوب بود آقای منتقد تنها پیش قاضی نرفته و در کتاب ابن‌بلخی و دیگران می‌دید که «دیه» را به «دیهها» جمیع بسته است و هرگز خلاف ذوق هم نیست.

آقای منتقد می‌گوید بجای کلمه‌ی معاصر ، «همروزگار» گفتن بر خلاف ذوق است ولی همعصر گفتن عیب ندارد. اگر مقصود او این است که «روزگار» بمعنی «عصر» نیست اشتباه لغوی کرده و اگر می‌فرماید «روزگار» چون کلمه‌ی پارسی است از این جهت بر خلاف ذوق است باید گفت عیب در ذوق آقای منتقد است.

آقای منتقد زیرکی کرده معنی‌ای را که خود من برای کلمه‌ی «نگاردن» یا «نگاشتن» نوشته‌ام برداشته وسیله‌ی انتقاد بر خودم قرار داده است. من آقای منتقد را با آنکه او نام خود را پوشیده داشته است می‌شناسم و می‌دانم که سالها روزنامه‌نگار بوده ، از ایشان می‌پرسم که آیا در آنهمه مقاله‌های خود که در مدت چندین سال روزنامه‌نگاری چاپ نموده یکجا هست که کلمه‌ی «نگاردن» را بمعنی اصلی آن که نقش کردن است بکار برده باشند؟! اگر آقای منتقد چنین نوشته‌ای از خود نشان دادند خوب ، وگرنه سخن کسی را از دهانش قاپیدن و بر خود او وسیله‌ی حمله قرار دادن کمال بی‌انصافی است.

آقای منتقد در چند جا نسبت خلاف نزاکت (!) بمن داده ، این هم نظیر فرمایشهای دیگرشان است که بهیچ گونه دلیل مقرون نیست و مقصود نیش زدن و آزار است! آیا گفتن اینکه تاریخچه‌ی شیر و خورشید را کسی تاکنون ندانسته و ننوشته است بر خلاف نزاکت است! اگر این سخن مطابق واقع نیست خوب است آقای منتقد کسی را نشان دهد که تاکنون یک سطر درباره‌ی تاریخچه‌ی شیر و خورشید بدانسان که من کشف کرده و نوشته‌ام نوشته است! یا اگر سخن من راست و درست است برای چه باید گفت بر خلاف نزاکت است؟!

خلاصه آنکه بیانات آقای منتقد بخطابه و هجو شاعرانه بیشتر شباهت دارد تا به یک رشته انتقادات علمی یا ادبی و از اینجاست که من صرفه‌ی خود نمی‌بینم که در قبال یکایک ایرادهای ایشان جواب بنگارم و این مختصر را برای آن نوشتم که خاموشی مایه‌ی اشتباه دیگران نباشد. [2]


پانوشتها :
1ـ همچنانکه شادروان کسروی گمان برده بود و سپس نیز دانسته شد نویسنده‌ی «انتقاد لفظی» ملک الشعراء بهار بوده و نام خود را پوشیده داشته است. ـ یحیای ذکاء
2ـ آرمان ، شماره‌ی 3 ، بهمن 1309


🌸

📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

🖌 احمد کسروی

🔸 5ـ حزب دمکرات آذربایجان : (چهار از هفت)


گاهی می‌بینم در روزنامه‌ها قیام شادروان شیخ محمد خیابانی را پیش کشیده چنین وا‌می‌نمایند که این پیشامد نظیر قیام خیابانی ، بلکه دنباله‌ی همان قیام است. من خوشوقتم که شرح حال خیابانی در کتاب «تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایجان» بتفصیل نوشته شده. خوشوقتم کتابی هست که خوانندگان مراجعه کنند و از حقیقت آن قضیه آگاه گردند.

باید گفت : اولاً مرحوم خیابانی هم مقصد روشنی نداشت و تنها آن می‌خواست که اقتداری بدست آورد. ما اگر بخواهیم خوشگمانی نماییم باید بگوییم خیابانی می‌خواست نیرویی بدست آورد ، و پس از آن باصلاحاتی (اصلاحاتی که نقشه‌ای برایش نکشیده بود) بپردازد.

به هر حال خیابانی چون از پیشروان آزادیخواهان آغاز مشروطه بود و احترامی داشت ، و آنگاه کشته شد و جان خود را در راه تلاشهای آزادیخواهانه باخت ، کسی نخواست درباره‌ی قیام او از روی دقت بداوری برخیزد. وگرنه قیام خیابانی نیز ، با آن حال که می‌بود و برای آذربایجان استقلال درونی می‌خواست ، به نتیجه‌ی درستی نتوانستی رسید.

ثانیاً در قیام خیابانی پای سیاست بیگانه درمیان نبود و بیم دخالت دولتها و رخ دادن جنگ و خونریزی درمیان آنها یا تقسیم ایران بمناطق نفوذ که نتیجه‌ی لاینفک این قیام دمکراتهاست نمی‌رفت. به هر حال دو موضوع باهم یکی نیست و این پیشامد را بقضیه‌ی خیابانی قیاس نتوان کرد.

کسانی هم اتازونی [Etãzuni] یا کشورهای متحده‌ی آمریکای شمالی را مثل آورده می‌گویند : چه مانعی دارد که چنانکه در اتازونی هست ، در ایران هم استانها در کارهای داخلی مستقل گردیده ولی در سیاست خارجی و در تشکیل آرتش و در قوه‌ی مقننه باهم اتحاد نمایند و ایران بحال خود بماند؟..

می‌گویم : شما نمی‌توانید ایران را با حال آشفته‌ی امروزی و با موقعیتی که از نظر سیاست پیدا کرده با اتازونی به یک ترازو گزارید. درمیانه جدایی بسیار است :

نخست مردم آمریکا رشد سیاسی دارند و می‌دانند چه می‌کنند.

دوم حس میهن‌پرستی و علاقه‌مندی باستقلال و آزادی درمیان آنها بسیار نیرومند است و از جدایی میان استانها بیم بهم خوردن کشور نمی‌رود.

سوم اتازونی ماننده‌ی ایران درمیان دو سیاست مهیب واقع نشده در اختیار هر ترتیبی برای کشور خود آزاد است.

به هر حال در کار مردم اتازونی بیگانگان دخالت ندارند و در این پیشامد ایران ، در آشکار و نهان ، دخالتهایی از سوی بیگانگان رفته و می‌رود.

من هیچ مانعی نمی‌دانم که ایرانیان پس از آنکه بآلودگیهای خود چاره کردند و در توده رشد سیاسی پدید آمد و بیم از دخالت بیگانگان درمیان نبود ، یک روز نمایندگان از استانها بمرکز بیایند و انجمن برپا گردانیده باهم نشینند و از روی فهم و بینش و دلسوزی به شور پردازند و اگر صلاح دیدند استانها را در کارهای درونی آزاد گردانند. با این شرایط هیچ مانعی نیست و نتواند بود. همه‌ی تشکیلات و تنظیمات برای آبادی کشور و آسایش مردم است. اگر روزی صلاح در آن دیده شد چرا باید نکنند؟!..

ولی اکنون از آن شرایط هیچ کدام نیست. امروز با حال کنونی قیام کردن و برای آذربایجان استقلال داخلی درست کردن نتیجه‌اش آن خواهد بود که شرح دادم و دوباره نباید شرح دهم. امروز این رفتار استقلال ایران را بهم زدنست ، تاریخ چند هزارساله‌ی این کشور را بپایان رسانیدن است.

امروز در ایران ، اگر انجمنی از مردان دوراندیش و دلسوز ، برای گفتگو از حال توده و کشور تشکیل یابد ، آنچه سخنش هم بمیان نخواهد آمد برای استانها استقلال داخلی خواستنست. امروز صد مسئله مهمتر از آن درمیانست.


🌸

شیخ محمد خیابانی

📖 تاریخچه‌ی شیر و خورشید

🖌 احمد کسروی

🔸 پیوستها : درباره‌ی «انتقاد لفظی» (تکه‌ی دو از چهار)

جواب انتقاد لفظی

آقای مدیر مقاله‌هایی که بقلم من بعنوان «تاریخچه‌ی شیر و خورشید» در مجله‌ی گرامی ارمغان چاپ یافت اگر شماره‌ی دوم مجله‌ی آرمان را خوانده باشید مقاله‌ای در آنجا زیر عنوان «انتقاد لفظى» راجع بآن مقاله‌ها نگارش یافته است.

نویسنده‌ی مقاله نام خود را پوشیده داشته و بقول آقای مدیر آرمان یکی از فضلاست. و چون در مباحثه و مناظره شناختن متناظرین در احساسات خوانندگان و شنوندگان و در قضاوتی که خواهند کرد دخالت دارد بسیار ممنون بودم اگر آقای منتقد نام خود را آشکار می‌ساخت ، و شاید در آن صورت من از زحمت دفاع بی‌نیاز می‌شدم ولی چه باید کرد که او بخاطر همین پیش‌بینی نام خود را پنهان داشته و مرا هم روا نیست که پرده از روی نام او بردارم فقط در مقدمه‌ی دفاع شمه‌ای از مزایای علمی او را برای خوانندگان نشانه‌ی شناسایی قرار می‌دهم :

آقای فاضل منتقد آن کسی است که داستان خرابی «پمپئی» ، شهر معروف ایتالیا را از آتشفشان ، از زبانها شنیده و پنداشته بود که پمپئی نام کوهی است که آن آتشفشانی را کرده و بهمین مضمون شعر ساخته و منتشر کرد.

در روزنامه‌ی خود [1] مقاله‌ای درباره‌ی «سوسیالیست و سوسیالیزم» نوشت و در همه جا آن را بجای این و این را بجای آن بکار برده و مثلاً نظایر این عبارت را نوشته بود : «سوسیالیست یکی از مهمترین مسلکهاست و سوسیالیزم‌ها در همه جا قوت و نفوذ دارند». او چون یکی روزنامه‌های آن وقت مقاله‌ای زیر عنوان «بیسوادی» نوشته و بر این غلط شگفت ایراد گرفت ، گناه را بگردن مطبعه‌ی بیچاره انداخت. کسی است که فرق میانه‌ی دو مصدر «گرویدن» و «گرائیدن» نگزارده و بر یکی از مؤلفان خرده گرفت که چرا او نوشته : «بسوی او گرائیدند» و بایستی بنویسد : «گرویدند»!.

کسی است که اخیراً بمناسبت چند شب رفتن بمجلس درس هرتسفلد آلمانی داعیه‌ی «پهلوى»دانی هم پیدا کرده ولی من دلیلهای کتبی از او دارم که متأسفانه الفباى پهلوى را هم درست بلد نیست ، بدین تفصیل که چندی پیش یک جلد کتاب پهلوی از من بعاریت گرفت و پس از استرداد کناره‌های کتاب را پر از حواشی دیدم که با خط خود نوشته و برخی جمله‌های آسان را معنی نموده و در هر سطر اشتباهاتی مرتکب شده که هر کس دو هفته مشغول یاد گرفتن پهلوی شده باشد از آن غلطها مصون است. مثلاً : کلمه‌ی «شلم» را که کلمه‌ای است آرامی و با «سلام» عربی از یک ماده و به یک معنی است و در پهلوی بجای «درود» فارسی بکار می‌رود و بسیار معروف است که هر نوآموزی آن را می‌شناسد «شرم» خوانده و در هر کجا که باین کلمه برخورده در حاشیه کلمه‌ی «شرم» نوشته است ، بی‌آنکه ملاحظه‌ی مناسبت را بنماید و نیز در آخر رساله نوشته «فرجامیت په دروت» او در زیرش نوشته «فرجامید به شرم»(!). نیز کلمه‌ی «برات» را ، که بمعنی برادر و بسیار معروف است ، برات بمعنی سند و حواله خوانده و چون جمله درست نشده در حاشیه نوشته که بجای این کلمه ظاهراً «بخت» درست می‌باشد. نیز کلمه‌ی «اهراو» را که بمعنی پاک و پرهیزکار است و در پهلوی بسیار بکار می‌رود ، او «آرایش»! خوانده و این جمله را که می‌نویسد «فرزند اهراو ویه است» او غلط پنداشته با تصرفی از پیش خود اینطور ترجمه نموده : «فرزند و آرایش خوب است».

همچنین کلمه‌ی «سرى» را که آرامی و در پهلوی بجای کلمه‌ی «بد» نوشته می‌شود و بسیار شایع است او از کلمه‌ی «سر» تازی گرفته و «بلندتر» و «برتر» معنی کرده و نوشته که «سری» بمعنی «برتر» در ادبیات قدیم معروف بوده است در صورتی که چنین نیست و از اینگونه اشتباهات در حاشیه‌ی آن کتاب بخط آقای فاضل بسیار است و معلوم نیست برای چه در فنی که تازه بیاد گرفتن آن پرداخته زحمت اینهمه تحقیقات علمی را بر خود آسان ساخته؟! گذشته از آنکه کتاب در پیش او امانت بوده و طریق استفاده از یک کتاب امانتی چنین نیست!

آری آقای فاضل معاصر بر «تاریخچه‌ی شیر و خورشید» من انتقاد نوشته ، انتقادی پر از نیش و اگرچه من جواب مختصری نوشته و برای چاپ در مجله‌ی آرمان فرستادم ولی چون اصل تاریخچه در مجله‌ی ارمغان چاپ یافته و حقش این است که جواب انتقادات نیز در این مجله داده شود این است که بدین شرح پرداخته‌ام ، و چون انتقادات آقای فاضل مفصل و دراز است که جواب یکایک آنها مجال وسیعتری لازم دارد وآنگاه باعث تضییع اوراق مجله است این است که تنها جواب دو سه فقره از آن انتقادات را نوشته حکمیت را بآقای مدیر دانشمند ارمغان وامی‌گزارم و البته ماهیت دیگر انتقادات هم از این جوابها مفهوم خواهد شد.


👇

فقره‌ی دوم از انتقادات آقای فاضل این است که در کلمه‌ی «صفحه‌ها» که من در عبارات خود بکار برده‌ام چون حاء و هاء دو حرف قریب‌المخرجند این کلمه خالی از فصاحت می‌باشد و می‌گوید از اینجاست که فضلای ایرانی (!) بجای این کلمه همیشه «صفحات» نوشته‌اند. من از آقای فاضل می‌پرسم که پیش از درآمدن تازیان به ایران که جمع با «ات» در زبان فارسی معمول نبود ایرانیان در جمع کلمه‌ی «دیه» و امثال آن چه می‌کردند که دو «هاء» یکجا جمع نشده و کلمه از فصاحت درنرود؟ خوب بود آقای فاضل بعضی از کتابهای قدیم را خوانده و می‌دید که ابن‌بلخی و دیگران همیشه کلمه‌ی «دیه» را با «ها» جمع بسته و «دیهها» نوشته‌اند و دو هاء پهلوى هم افتاده و خلاف فصاحت هم نشده است!

فقره‌ی سوم انتقادات فاضل محترم باین خلاصه است که «نگاشتن» بمعنی نقش کردن است و برای چه من و دیگران بمعنی نوشتن بکار می‌بریم. من در همان مقاله صریح نوشته‌ام که نگاشتن در اصل بمعنی نقش کردن است و گویا فاضل منتقد از آن نوشته باین معنی پی برده و از سخن خودم ایراد بر نوشته‌هایم درست کرده است. ولی باید این نکته را هم بداند که «نگاشتن» اگرچه در اصل بمعنی «نقش کردن» بوده ولی بمعنی نوشتن هم بسیار بکار رفته و حقیقت ثانوی شده است زیرا نوشتن هم نوعی از نقش کردن است. در فرهنگها نیز این معنی را با معنی نقش کردن باهم برای کلمه‌ی نگاشتن قید نموده‌اند.

در این قسمت از عبارات آقای فاضل برخی جمله‌هاست که راستی من از مقصود ایشان سر درنمی‌آورم ، مثلاً می‌نویسند : «این لغت در این اواخر مانند لغات بسیاری که معنی اصلی را در طی تحولات زمان و مکان از دست داده معنی تازه می‌گیرند از معنی اصلی منحرف شده است و روزنامه‌نگاران (!) آن را بمعنی نویسندگی آورده و «جریده‌نگار» ، «نگارنده» و غیره از آن برخاسته است. ولی چون روزنامه خود یا چیز مصنوع و ساخته شده است می‌توان فقط در همان مورد لفظ نگارنده را بمورد شمرد.» چنانکه گفتم من معنی این عبارات را نمی‌فهمم گویا مقصود آقای فاضل این باشد که روزنامه‌نگار یعنی «روزنامه‌ساز» نه روزنامه‌نویس ، و الا معنی دیگری از عبارات ایشان فهمیده نمی‌شود!

در فقره‌ی هفتم ایراد می‌گیرد که چرا من گفته‌ام تاریخچه‌ی شیر و خورشید را تاکنون کسی نمی‌دانست ، می‌گوید البته کسانی که کتاب ابن‌العبری را خوانده‌اند تاریخچه‌ی مزبور را دانسته‌اند!. در این ایراد آقای فاضل درست ثابت نموده که مقصود او جز نیش زدن نمی‌باشد وگرنه این موضوع چه ربطی بانتقادات لفظی دارد؟! وآنگاه درباره‌ی تاریخچه‌ی شیر و خورشید این سابقه در کار است که از مدتها پیش وزارت معارف در صدد جستجوی این تاریخچه بوده و از کسانی که با آن وزارتخانه ارتباط دارند می‌خواسته است که چنین تاریخچه‌ای را بنویسند ولی چون کسی آگاهی از روی مدارک تاریخی نداشته است این تاریخچه نوشته نشده با اینحال آیا یک دنیا غرابت ندارد که آقای فاضل انکار محسوسات نموده مدعی می‌شود که تاریخچه‌ی شیر و خورشید را کسان بسیار می‌دانستند؟! گذشته از آن مگر من همه‌ی تاریخچه را از کتاب ابن‌عبری برداشته‌ام که هر کسی آن را خوانده از مطالب من با خبر بوده باشد؟ مطالبی که من در آن تاریخچه نوشته‌ام نتیجه‌ی زحمت هشت سال تتبع و جستجو است که از جمله یک پاره‌ای مطلب را از کتاب ابن‌عبری بدست آورده‌ام.


👇

علاوه از همه‌ی اینها مگر هرچه در یک کتابی است باید همه بدانند؟! این کشفها و تحقیقهای تاریخی که می‌شود منابع عمده‌ی آنها کتابهاست. با اینهمه برای چیست که تا کسی کشف و تحقیق مطلبی نکرده و ننوشته آن مطلب مجهول می‌ماند. من از نوشته‌های خودم مثل نمی‌زنم که دوباره مورد معارضه می‌شود. از آقای فاضل منتقد می‌پرسم آن تحقیقات دانشمندانه که آقای تقیزاده در مجله‌ی کاوه درباره‌ی فردوسی و شهنامه منتشر نمودند ، که حاوی یک رشته مطالب مهمه‌ی مجهوله بود ، آیا نه اینکه همه‌ی آن مطالب و تحقیقات را آقای تقیزاده از روی کتابهای پارسی و عربی که در دسترس همه است تدوین نموده بودند. آیا می‌توان گفت که چون منابع کلیه‌ی آن مطالب کتابها بوده پیش از تحقیقات آقای تقیزاده بر دیگران هم معلوم بوده است؟ آیا باینهمه تحقیقات لغوی و تاریخی که بعضی نویسندگان دانشمند تهران از قبیل فاضل مدقق آقای دکتر شفق و دوست محقق ما آقای اقبال آشتیانی و دیگران نموده در ضمن تألیفات جداگانه یا بصورت مقالات منتشر می‌سازند نه اینکه مطالب همه‌ی آنها را از کتابها برمی‌دارند؟! آیا می‌توان مدعی شد که همه‌ی آن مطالب پیش از نوشتن ایشان بر دیگران هم معلوم بوده است؟! آیا تحقیقات دانشمندانه‌ای که دوست ما آقای یاسمی درباره‌ی ابن‌یمین نمود و تألیفش در مجامع علمی اروپا نیز مورد توجه شد نه اینکه اغلب مطالب آن را از شعرهای خود شاعر برداشته بود؟! آیا می‌توان گفت که آن مطالب پیش از کتاب ایشان هم معلوم بود؟! اگر کار از این قرار است که هرچه در کتاب است همه بدانند دیگر چه جای اینهمه زحمتهاست که مؤلفان و محققان در ایران و اروپا درباره‌ی تاریخ ایران عهده‌دار می‌شوند؟! و شاید بهمین سبب است که فاضل منتقد پیرامون تألیف و تحقیق تاکنون نگشته‌اند.

من در اینجا سخن خود را خاتمه می‌دهم و از بسیاری از مطالب صرف‌نظر می‌کنم و چون دیگر ایرادهای آقای فاضل هم از این قبیل است حکمیت را بآقای مدیر ارمغان و دیگر دانشمندان واگزار می‌کنم. [2]


پانوشتها :
1ـ منظور روزنامه‌ی نوبهار ، چاپ مشهد است که در آنجا بهار در چندین مورد این اشتباه را کرده است. ـ یحیای ذکاء
2ـ ارمغان ، اسفند 1309


🌸

محمدتقی بهار (ملک‌الشعراء)

📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

🖌 احمد کسروی

🔸 5ـ حزب دمکرات آذربایجان : (پنج از هفت)


یک بار گفته‌ام و برای مثل باز هم می‌گویم : چهل سالست در این کشور مشروطه روان گردیده. ولی هنوز صدیک مردم ، بلکه هزاریک آنها ، معنی مشروطه را نمی‌دانند و بآن علاقه ندارند ، مغزهاشان آکنده از تعلیماتیست که با زندگانی دمکراسی متضاد می‌باشد. آن رسواییها که در هنگام انتخابات در ایران رخ می‌دهد و این بی‌آبروگریها که در مجلس پیش می‌آید ، جز نتیجه‌ی بی‌علاقگی مردم بمشروطه و حکومت دمکراسی نیست. امروز مهمترین موضوع آنست که معنی مشروطه بمردم فهمانیده شود و موانعی که در پیش است ـ چه از نظر عقاید و چه از نظرهای دیگر ـ از میان برداشته شود ، و اصول حکومت دمکراسی در این کشور ریشه دواند و ایران همسر انگلیس و فرانسه و اتازونی گردیده درمیان توده‌ها سرفراز باشد ، و احترام جهانیان را بخود جلب کند.

نخست گام در راه اصلاحات اینست. پس از آن باید در این کشور رژیم زندگی معین گردد. ایرانیان چنانکه از نظر سیاست درمیان دو نیروی متضاد محصور افتاده ، از نظر اصول زندگانی اجتماعی نیز همان حال را دارد. از این نظر نیز درمیان کمونیستی شوروی و سرمایه‌داری انگلیس و آمریکا محصور است.

ولی اگر ایرانیان بخواهند از روی فهم و بینش زندگی کنند ، راهی برویشان باز است که نه از کمونیستی پیروی نمایند و نه گریبان بچنگال سرمایه‌داری دهند ـ یک راه بهتر و علمی‌تر پیش گرفته از محصوریت بیرون آیند.

در سیاست نیز این راه باز است. در این کشور اگر رشته در دست مردم دلسوز و دوراندیش باشد ، می‌توانند راهی را پیش گیرند که درمیان روس و انگلیس کاملاً بیطرف باشند. بهیچ یک از آنها تمایل بیشتر نشان نداده منافعشان را به یک اندازه منظور دارند. تنها آبادی کشور و آسایش مردم را در نظر گرفته اغراض را کنار گزارند. توده‌ی خود را از آلودگیها بیرون آورده برای روس و انگلیس همسایه‌ی بی‌دردسر و خوب باشند.

بطور مسلم آنچه بیش از هر چیزی روس و انگلیس را بدخالت در کارهای ایران وامی‌دارد ، نبودن اطمینانست. در این کشور چون رشد سیاسی نیست و راه روشنی برای رفتار با همسایگان باز نمی‌باشد ، هر یکی از آن دو دولت می‌ترسد که اگر دور ایستد ، آن دیگری ریشه خواهد دوانید و خطر برای او ایجاد خواهد شد. اینست دور نایستاده دست بکارهایی می‌یازد.

اکنون اگر یک دسته‌ی بیطرف و ایرانخواه پا بمیان گزارند و با رفتار بیطرفانه‌ی خود هر دوی آن دولتها را از ناحیه‌ی این کشور مطمئن گردانند ، هم توده‌ی خود را از سرگردانی و اضطراب و افزار دست دیگران بودن ، رها خواهند گردانید و هم آن دو دولت را از ترس و نگرانی بیرون خواهند آورد ، و در نتیجه‌ی چنین رفتاری ، رشد سیاسی از خود نشان داده ، درمیان ملل جهان سرفراز خواهند بود.

اینها را برای مثل گفتم. مقصودم آنست که اگر دلسوزی و دوراندیشی درمیان باشد ، باید پیش از همه باین قبیل موضوعها پردازند تا روزی هم در آینده فرارسد که بپیروی از اتازونی برای استانها استقلال داخلی داده گردد.

من این کتاب را با شتاب می‌نویسم و فرصت کم دارم. با اینحال می‌خواهم همه‌ی گفتنیها را (اگرچه با اختصار باشد) بگویم و جای ابهام بازنگزارم.

ایرانیان مردم پستنهاد و میهن‌فروش نیستند. اینگونه کسان درمیان ایشان کمست. در این کشور اساس بدبختی دو چیز است : یکی روشن نبودن اندیشه‌ها و دیگری چیره بودن هوسها و کینه‌ها.

جوانان بکارهای اجتماعی درمی‌آیند بی‌آنکه بدانند چه باید کرد و در چه راهی گام باید زد ، آیا سود کدام و زیان کدامست ، و آنگاه بهوسها و آرزوهای خود دخالت می‌دهند و هر یکی می‌خواهد از این راه نامی درآورد و آوازه‌ای پیدا کند. کشاکشها در ایران بیشترش از این راه است.

اینست در این هنگام تا می‌توان باید بروشنی اندیشه‌ها کوشید و حقایق را روشن گردانید. دیگران بمانند. مسلماً بیشتر دمکراتها نتیجه‌ی کار خود را بدیده نگرفته‌اند. مسلماً خوشگمانیشان غلبه داشته است ، گذشته از کینه‌ها که درمیان بوده و جلو چشمها را گرفته است.


🌸

(از نوشتار بالا)
.

📖 تاریخچه‌ی شیر و خورشید

🖌 احمد کسروی

🔸 پیوستها : درباره‌ی «انتقاد لفظی» (تکه‌ی سه از چهار)


پرسش از نویسنده‌ی «انتقاد لفظی»

آقای مدیر ، در شماره‌ی سوم مجله‌ی گرامیتان باقی انتقادات لفظی را چاپ ، و در خاتمه‌ی آن مرقوم فرموده‌اید که چون انتقادات مزبور دارای نکات ادبی و انتقادی سودمند و صحیحی بود نظر باهمیت آن انتشار یافت. من از آن مدیر محترم می‌پرسم انتقاد ادبی سودمند را برای چه منتقد بامضای مستعار می‌نویسد؟!. افسوس که نه مرا آن مجال ، و نه مجله‌ی کوچک آرمان را آن گنجایش ، و نه مطالب آقای منتقد را آن ارزش هست که بشود جلو قلم را رها کرده یکایک انتقادات را جواب نوشت! وگرنه آقای مدیر محترم آرمان خوب می‌دید که بیشتر سخنهای آقای منتقد خیالات بیپا و بیجاست و اگر گاهی ببرخی نکته‌های سودمند برخورده می‌شود مطالبی است که او از این کتاب و از آن مقاله برداشته و بر خلاف شرط امانت نامهای صاحبان مطالب را از میان برده است.

برای اینکه مطلب محقق شود من از آقای منتقد گمنام خواستارم که بمطالب ذیل جواب نگارد :

۱ـ مسئله‌ی سکه‌ی طلای کریسوس و نقش شیر و گوزن سکه‌ی مزبور را که در فقره‌ی ۱۶ انتقادات می‌نویسد تصریح نماید که آیا سکه‌ی مزبور را خودش در تصرف دارد یا مطلب را از زبان که یا از کدام کتاب نقل می‌نماید؟

۲ـ مسئله‌ی نقش شیر و گوزن را در ستونهای پله‌ی عمارت شوش از کجا نقل می‌کند؟ آیا خود او آن ستونها را دیده یا مطالب را از کتابی برداشته؟ همچنین شیران ایستاده‌ی عمارت شوش را خود او در موزه‌ی لوور تماشا نموده یا مطلب را از کجا نقل می‌نماید؟

3ـ موضوع طخارهای شرقی را که می‌گوید : «مردمی فارسی‌زبان و در قرون اولیه‌ی اسلامی با ختائیان درآمیخته رفته‌رفته استقلال و تمدن خود را به ترکان داده بودند» مفصلاً بیان فرماید با تصریح باینکه مطلب از تحقیق خود اوست یا از کس دیگری نقل می‌نماید و مأخذ را نشان بدهد!

۴ـ تفاوتی را که میان تندیس و پیکر قائل شده دلیل مطلب را ذکر نماید!

۵ـ مسئله‌ی تهران و طاء مؤلف را که در فقره‌ی ۲۷ شرح داده تصریح نماید که آیا خود او پی به نکته‌ی مزبور برده یا مطلب را از دیگری برداشته؟

۶ـ موضوع تبدیل کاف به تاء را تصریح نماید که خودش پیدا کرده یا مطلب را از کجا برداشته و آگاهی خود را در این باب تفصیلاً بنویسد!

اگر آقای منتقد جواب این سؤالها را داد پرده از روی کار برداشته خواهد شد ...

[مجله‌ی آرمان ، شماره‌ی ۴ و ۵ ، اسفند 1309]


🌸

📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

🖌 احمد کسروی

🔸 5ـ حزب دمکرات آذربایجان : (شش از هفت)


یک چیز که مسلم است آنست که در این قضیه بدرفتاریهای کارکنان دولت در آذربایجان (در زمان رضاشاه) و بی‌اعتناییهای مرکز بشکایتهای مردم مؤثر افتاده. بخصوص نیشهای زبانی بسیاری از مأمورین ، از قبیل مستوفی و نفیسی و دیگران. اینها در آذربایجان نشسته و نان مردم را خورده و آنها را «اولاد چنگیز» خوانده‌اند و زبان ترکی را سرکوفتی بآنها گردانیده‌اند. آقای عبدالله مستوفی در تهران بسیار می‌کوشد که خود را پاک و بری نشان دهد. ولی چنین نیست. من یکی از گواهانم که آقای مستوفی ـ آن مرد نویسنده‌ی اندرزگو ـ بدرفتاری را با آذربایجانیان از اندازه گذرانید.

این گفتگوها درباره‌ی جدایی آذربایجان از سال ١٣٢٠ آغاز یافته. در آن سال من در آذربایجان بودم و می‌دیدم مردم چه دلی پردرد از بدیهای مستوفی و دیگران دارند. می‌دیدم که از رنجش مردم چه استفاده‌هایی کرده می‌شود.

به هر حال من در این داوریها همه چیز را بدیده گرفته آن بدرفتاریهای مأمورین را نیز بنظر می‌آورم. ولی باز قضیه درست نخواهد شد. تکرار می‌کنم : بهیچ عنوانی نمی‌توان رفتاری پیش گرفت که نتیجه‌اش از میان رفتن استقلال ایران باشد.

این کار اگر از دیگران بد باشد ، از آذربایجانیان بدتر است. آذربایجان مقام والایی در تاریخ ایران داشته و بارها این کشور را از اسارت رها گردانیده. فداکاریهای آذربایجان در جنبش مشروطه زینت تاریخ ایرانست.

گفتگو را به نتیجه رسانیم : دمکراتهای آذربایجان سه چیز درخواست کرده بودند :

١) انجمنهای ایالتی و ولایتی از روی قانون برپا شود.

٢) بآذربایجان خودمختاری داده شود.

٣) زبان ترکی در آذربایجان زبان اداره‌ها و آموزشگاهها باشد.

من روزنامه‌هاشان نخوانده‌ام. آنچه در روزنامه‌های تهران نوشته‌اند درخواستهاشان در روز نخست اینها بوده و جای پرسشست که با خودمختاری یا استقلال داخلی ، بانجمنهای ایالتی و ولایتی چه نیاز داشته‌اند؟!..

به هر حال از این سه درخواست ، اندیشه‌ی من با خودمختاری همانست که بیان کردم. من آن را با حال کنونی ایران بسیار زیانمند می‌دانم ، مایه‌ی بهم خوردن استقلال ایران می‌شناسم.

اما انجمنهای ایالتی و ولایتی ، چون در قانون اساسی هم پیش‌بینی شده بسخن چندانی درباره‌ی آن نیاز نیست. این انجمنهای ایالتی و ولایتی تاریخچه‌ای دارد. کسانی اگر «تاریخ مشروطه‌ی ایران» را خوانده‌اند می‌دانند که گنجانیدن آن در قانون اساسی از روی پیشنهاد آزادیخواهان تبریز بوده. این نمونه‌ی رشد و فهم آزادیخواهان آن روزی آذربایجانست که برای استوار ماندن رابطه‌ی استانها و شهرستانها با پایتخت ، بودن انجمنهایی را در شهرها از سوی اهالی برای نظارت در مصرف مالیاتهایی که می‌پرداختند و دیده‌بانی بکارهای مأمورین دولت و حفظ مصالح استان و شهرستان ، لازم دانسته‌اند.

در کابینه‌ی صدر ، هنگامی که دمکراتهای آذربایجان ، تازه آواز بلند کرده درخواستهایی می‌نمودند ، اگر دولت دلسوز و دوراندیشی بروی کار بودی می‌بایست پیشامد را مغتنم شمارد و بیدرنگ به تهیه‌ی زمینه برای برپا گردانیدن انجمنهای استانی و شهرستانی پردازد که هم یک درخواست مشروعی را از آذربایجان پذیرفته هم یک قسمت متروک مانده از قانون اساسی را بجریان اندازد.

اکنون هم ، اگر مقصود اصلاح این کشور باشد ، باید بمردم در استانها و شهرستانها حق داشتن آن انجمنها را داد. اگر هیچ سود دیگری نباشد این سود هست که مرجعی برای شکایتهای مردم از ادارات و از کارکنان آنها درمیان بوده ، این نباشد که دولتیان هرچه کردند بکنند و شکایتهای تلگرافی یا نامه‌ای که مردم می‌فرستند در روی میزهای وزارتخانه‌ها رویهم چیده شده کمترین نتیجه بدست نیاید.


🌸

عبدالله مستوفی

📖 تاریخچه‌ی شیر و خورشید

🖌 احمد کسروی

🔸 پیوستها : درباره‌ی «انتقاد لفظی» (تکه‌ی چهار از چهار)


نامه درباره‌ی نویسنده‌ی «انتقادات لفظی»

آقای مدیر ، در شماره‌ی ۶ ـ ۷ مجله‌ی گرامیتان مکتوب مفصل آقای بهار را خواندم ، خوشبختانه «گمنام» خود را معرفی کرد! اگر آقای بهار از اول تصریح به نام خود می‌کرد کار بمناظره نکشیده من بشناسایی‌ای که جامعه از من و مشارالیه دارد اکتفا می‌نمودم. چه بایستی کرد که ایشان نام خود را پنهان داشته و از آنسوی این حقیقت بر من مسلم بود که در یک مناظره معروفیت شخص متناظرین و سوابق علمی هر یکی در احساسات خوانندگان و شنوندگان دخالت کامل دارد و از این جهت ناچار بودم که شمه‌ای از سوابق علمی و ادبی متناظر محترم خود را مذکور سازم ، ولی اکنون دیگر مناظره خاتمه یافت و بر فرض که آقای بهار تجدید مطلع نمایند بار دیگر از من جوابی نخواهند شنید.

لیکن همین مکتوب اخیر آقای بهار مشتمل به یک رشته مطالبی است که بر فرض صحت مایه‌ی عذر ایشان نخواهد بود و اگر من بجواب آنها پردازم یا رشته مسائلی بیرون خواهد افتاد که همگی بر خلاف مقصود و منظور آقای بهار نتیجه خواهد داد. مایه‌ی حیرت است که چرا شخصی مثل آقای بهار مبادرت بکاری نمایند که برای رفع خجلت آن محتاج یک رشته مطالب کذب شوند.

مثلاً آقای بهار مدعی است که نسخه‌ی اصل کتاب التنبیه را سید احمد نخعی بایشان داده بود. من از حکایت سید احمد مزبور صرف‌نظر می‌نمایم ولی از آقای بهار می‌پرسم که با اینحال برای چه نسخه‌ی مرا بعاریت گرفته و پنج سال ضبط کرده بود؟! بعلاوه چنانکه در مقاله‌ی سابق نوشته‌ام در موقعی که مشارالیه از روی نسخه‌ی من یادداشت برمی‌داشت دوست دانشمند ما آقای رحیم‌زاده‌ی صفوی و خود آقای دکتر پرتو ، مدیر گرامی ارمغان ، و چند نفر دیگر حضور داشتند و هنوز قضیه را خوب بخاطر دارند. اگر سایر قضایا کهنه شده و از یاد رفته این قضیه هنوز از یادها نرفته است.
7
یا حکایت شرح حال حمزه‌ی اصفهانی را به چه نحو تأویل نمایم که علناً می‌بینم آن شرح حال را جمله بجمله از مقدمه‌ی سنی ملوک‌الارض که چاپخانه‌ی کاویانی آن را ترتیب داده ، برداشته و در ضمن مقاله‌ی خود نقل نموده‌اند بی‌آنکه هرگز نامی از کتاب مزبور ببرند ، بلکه کوشیده‌اند که خلاف این حقیقت را در اذهان خوانندگان جای دهند ، نهایت آنکه کلمه‌ی «میتفوخ» کار را خراب کرده که هر باسوادی محض دیدن این کلمه می‌فهمد که آقای نویسنده آن مطلب را از یک منبع عربی برداشته است!

آیا با همه‌ی این تفاصیل ما حق نداریم که قضیه‌ی بهار شیروانی و دیگر امثال آن را که همشهریان خود آقای بهار نقل می‌کنند صدق و حقیقت پنداریم.

از همه‌ی اینها گذشته اگر آقای بهار بیغرضانه بر نگارشهای من انتقاد می‌کرد چه لازم بود که نقاب «گمنامی» بروی کشد؟!

جای تأسف نیست که شخصی مثل ایشان ، که می‌توانند بکارهای سودمندی بپردازند ، مرا بجهت اینکه رابطه‌ی دوستی خودم را با ایشان مقطوع داشته‌ام مستوجب آزار دانسته و بعادات قدیمه‌ی خود بدستاویز انتقاد لفظی یک رشته مطالب بیپا و پرنیشی را درباره‌ام منتشر ساخته و چون پاداش کلوخ خود را از من سنگ دریابند و ناگزیر شوند که از زیر پرده‌ی گمنامی بیرون آیند در این وقت هم عبرت از گذشته نگرفته مطالبی را برشته‌ی نگارش بکشند که دروغهای صریح است و بر فرض صحت باعث عذر ایشان نخواهد بود؟!

اگر آقای بهار از اینکه من دوستی با مشارالیه را صلاح خود ندانستم سخت رنجیده‌اند آن گله‌ها و بدگوییها که همه جا کرده و می‌کنند برای کیفر کافی است و دیگر نبایستی عالم مطبوعات و نویسندگی را آلوده با اغراض شخصی بنماید. من نهایت اشتیاق را دارم که اگر گاهی مقاله‌ای می‌نویسم یا رساله‌ای چاپ می‌کنم دانشمندان بانتقاد آن برخیزند. چنانکه تاکنون هر کتاب یا رساله‌ای چاپ کرده‌ام پیش از هر کاری چند نسخه‌ی آن را بمجامع علمی اروپا و آمریکا که در اغلب آنها عضویت دارم فرستاده‌ام که دانشمندان ایرانشناس عقیده‌ی خود را درباره‌ی آن بنگارند. خودم نیز در نوبت خود از انتقاد کتابها و نوشته‌های مؤلفان دانشمند اروپا و ایران بازنایستاده‌ام.

پس من حق گله از این ندارم که کسی بانتقاد نگارشهای من برخاسته بلکه گله‌ی من از این است که آقای منتقد غرضی جز آزار و نیش نداشت بدلیل پنهان کردن نام خود و بدلیل آنکه در سراسر نوشته‌هایش یک مطلب درست نبود ، مگر برخی مطالب که از دیگران برداشته و بی‌آنکه مراعات تناسب بنماید در طی گفته‌های خود درآورده بود!

باری هرچه بود گذشته و اکنون که آقای منتقد تصریح به نام خود فرموده من دیگر چیزی در این باره نخواهم نوشت و بر فرض که ایشان تجدید مطلع نمایند از من جوابی نخواهند شنید.

[مجله‌ی آرمان ، شماره‌ی 8 و 9 ، تیر و مرداد و شهریور 1310]


🌸

📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

🖌 احمد کسروی

🔸 5ـ حزب دمکرات آذربایجان : (هفت از هفت)


اما درباره‌ی زبان ، باید گفت این موضوع کوچکتر از آنست که وانموده می‌شود. همه می‌دانند که ترکی بآذربایجان از بیرون آمده است و هیچگاه آذربایجانیها آن را زبان نوشتن و خواندن نشناخته بودند. پیش از آنکه به ایران مشروطه بیاید و گفتگویی از میهن‌پرستی و این قبیل احساسات درمیان باشد ، آذربایجانیها بفارسی که زبان کشورشان بود علاقه‌مند بودند و نامه‌هاشان را جز بفارسی نمی‌نوشتند ، کتابهاشان جز بفارسی نبود ، در مکتبها جز کتابهای فارسی درس خوانده نمی‌شد.

پس از مشروطه گاهی گفتگو از زبان بمیان می‌آمد. گاهی کسانی یادآوری می‌کردند که اگر درسها بترکی باشد شاگردها تندتر پیش خواهند رفت. بسیاری هم این را می‌پذیرفتند. ولی پس از چندی سیاست «پان‌ترکیزم» ترکان عثمانی بفعالیت پرداخته دانسته شد آنها که در آرزوی تأسیس یک امپراتوری بزرگ ترکی می‌باشند ، آذربایجانیها را هم ترکی‌نژاد شمارده پافشاری می‌نمایند که تبلیغات خود را درمیان اینها رواج دهند. پافشاری می‌نمایند که آذربایجانیها را نیز بسوی خود کشند.

در اینجا آزادیخواهان دیدند زبان ترکی در آذربایجان عنوان بدست بیگانگان می‌دهد. آنگاه آذربایجانیها که ایرانیند و می‌خواهند با ایران بسر برند ، بلکه می‌خواهند همیشه در راه آزادی و پیشرفت ایران فداکاریها نمایند ، اختلاف زبان بآن هم زیان می‌رساند میانه‌ی آذربایجانیها با دیگران رمیدگی پدید می‌آورد. یک تهرانی ناتراشیده دشنامش «ترکه‌خر» است و یک آذربایجانی نافهم ورد زبانش «عراقلی ایشک اولار» می‌باشد.

اینها را دیدند و بنام علاقه‌ای که به ایران و آذربایجان داشتند ، دوراندیشانه بچاره پرداختند و در یک نشستی که دمکراتها (دمکراتهای آن روزی) در اداره‌ی تجدد برپا گردانیده بودند تصمیم گرفتند که تا توانند برواج زبان فارسی در آذربایجان کوشند که نه تنها درسها در دبستانها و دبیرستانها جز بفارسی نباشد ، در اداره‌ها نیز ، تا پیشرفت دارد ، گفتگوها با فارسی باشد. این تصمیمی بود که آزادیخواهان آذربایجان گرفتند. دولت یا تهرانیها در آن دخالت نداشتند. تاکنون دولت بکسی فشار نیاورده که ترکی حرف نزند. بزبان ترکی کسی توهین ننموده.

اینکه می‌گویند : فارسی چون زبان مادرزادی نیست درسها که با آن زبانست باعث رنجی برای شاگردان می‌شود ، جای انکار نیست. اندک‌رنجی هست ولی نه چندانست که شاگردان را عقب گذارد. همه می‌دانند که شاگردان آذربایجان همیشه در آزمایشها رویهم‌رفته جلوتر از دیگران بوده‌اند.

آنگاه ما اگر باستقلال کشور خود علاقه‌مند باشیم و در راه آن اندک‌رنجی را بخود هموار گردانیم ، زیان نخواهیم کرد.

گذشته از همه‌ی اینها ، در ایران ، جز ترکی زبانهای دیگر نیز هست. آسوری ، ارمنی ، عربی ، کردی ؛ اگر کمی هم پیش رویم گیلانی ، مازندرانی ، شوشتری ، لری ؛ هر یکی زبان جداییست. اگر آن درخواست از آذربایجان پیش رود ، درخواستهای دیگر کم نخواهد بود ، و خدا می‌داند که چه زیانهای بزرگ از این نغمه‌های هوسبازانه برای کشور پدید خواهد آمد.

آنچه من می‌دانم آذربایجانیها تصمیم دمکراتها (دمکراتهای پیش) را درباره‌ی زبان با خوشی و خرسندی تلقی کرده ، فارسی را با شوق یاد می‌گرفتند و در اداره‌ها و مجالس با دلخواه با آن سخن می‌گفتند و در مدت بیست و چند سال که از تاریخ آن تصمیم گذشته پیشرفت بسیار محسوس در رواج این زبان در آذربایجان بوده است. به هر حال چنانکه گفتم این موضوع بآن بزرگی که نشان می‌دهند نیست ، و این جز دستاویزی برای مقاصد دیگر نمی‌باشد.

این بخش را هم بپایان رسانیم. در این غائله که برای ایران پیدا شده و از هر باره بیم گزند و آسیب می‌رود جمعیتی که خود را دمکرات می‌نامند و در آذربایجان قیام کرده‌اند ، مسئولیت بیشتر را بگردن دارند.


🌸

📘 سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان

🔹 شایندگی از چیست؟

🔹 بخش یازدهم : دین و بیدینی

🖌 نویساد

👈 فهرست بخشها


💐🌸🌹

📖 تاریخچه‌ی شیر و خورشید

🖌 احمد کسروی

🔸کوشاد تلگرام (تکه‌ی یک از یک)


پس از چاپ دفتر تاریخچه‌ی شیر و خورشید ، کسان دیگری هم در این زمینه به سخنانی برخاسته و نوشته‌هایی پرداخته‌اند. در چنین جاهایی تواند بود که بیش از یک انگاره (نظریه) بمیان آید و هر زمان با یافته شدن هر سند تازه‌ای ، یکی از آنها استواری یا سستی‌اش بیشتر گردد.

درخور یادآوریست که با حالی که امروز ایران راست و روزهای سراسر اندوه‌آوری را می‌گذراند ، ما که از میان برداشتن گمراهیها و بدآموزیها در این توده را نخستین گام کوششهای خود برگزیده‌ایم ، پرداختن به چنین زمینه‌هایی بدور از آن کوششها می‌باشد. لیکن چون برخی از نوشته‌ها یا سخنرانیها تاریخ را آلوده می‌گرداند ، اکنون که برای نخستین بار در این کانال یاد این تاریخچه کرده‌ایم بخود سزا می‌شماریم که با آوردن دو نمونه از سخنان و نوشته‌ها در این زمینه به روشنی بیشتر این جستار بکوشیم.

از آن نمونه‌ها ، نخست یک سخنرانی است به این نشانی. در آنجا در گاهِ 8:55 سخنران از زبان کسروی یک سخن ناراستی را بازمی‌نماید : کسروی نوشته «چون سلطان مسعود شکار شیر را دوست داشت عکس شیر را گزاشت روی پرچم». جای شگفت بسیار است که کسی که در زمینه‌ی تاریخچه‌‌ای بکار پژوهشی برمی‌خیزد یک دفتر سی صفحه‌ای را که بنیاد پژوهش در این باره بوده بدرستی نخوانده. جای پرسش است : آیا در آن دفتر هیچ سخنی از سلطان مسعود رفته است؟!

ایشان با چنین سهل‌انگاری و ناهشداری ، کتاب نیز در این زمینه نوشته و بچاپ رسانیده و نامش را «شیر و خورشید (نشان سه هزارساله)» گزارده.

همچنین این سخنران و برخی دیگر به استناد مٌهری که در کناره‌ی شمال شرقی دریای سیاه یافت شده می‌پندارند نشان شیر و خورشید بسیار کهنتر از آنست که در دفتر «تاریخچه‌ی شیر و خورشید» یادش رفته.

دومین نمونه نوشته‌ی آقای دکتر جلالی مقدم دارنده‌ی کانال «بینش» در تلگرام است که در این زمینه شرحهایی داده‌اند. ما عمده سخنان ایشان را در زیر می‌آوریم و داوری را به عهده‌ی دانشوران این شاخه از دانش می‌گزاریم. متن اصلی اینجاست.



🌸