این درخور گفتگو نیست که گرفتاری کیش زیان بسیار بزرگی را به پیشرفت کار مشروطه رسانید ، و انبوهی از مردم نیکنهاد و نیکخواه که توانستندی در چنان روزی نیکوکاریهای پُربها بکشور و میهن خود کنند باورهای کیشی جلو آنان را گرفت و بلکه کسانی را بزیانکاریها برانگیخت. دسته‌های بزرگی از اینان نخست هوادار مشروطه می‌بودند و سپس چون ناسازگاری میانه‌ی آن و دلبستگیهای خود دیدند رو برگردانیدند و کسانی که در هواداری بازماندند بپای دیگران نتوانستند رسید. هرگز نتوان انکار کرد که یکی از انگیزه‌های ناانجامی مشروطه همین کارها بوده. هنوز ما تنها کیش شیعی را که ازآنِ انبوه توده است در دیده می‌گیریم. باید نگاهی نیز بکیشهای بیشمار دیگر اندازیم و بیاد آوریم که اینان بدستاویز همان دوکیشی خود را از ایران و ایرانیگری جدا می‌گیرند ، و در ایران خوش می‌زیند و بهره‌ها می‌برند ولی همیشه دل در جاهای دیگری می‌دارند و در جنبش مشروطه نیز بیشتر آنان خود را کنار گرفتند و بلکه در نهان دشمنیهایی نیز نمودند. بدبختی تماشا کنید : در روزی که گروهی از مردان جانباز و غیرتمندی دست از جان شسته و چشم از خانه و زندگی پوشیده و بآرزوی آنکه ما نیز یک کشور آزادی داریم و درمیان دیگران سرفراز و روسفید باشیم پاکدلانه می‌کوشیدند ، یک دسته کیش را پابند خود ساخته از یاری آنان بازمی‌نشستند بلکه بدشمنی نیز می‌کوشیدند و خونشان می‌ریختند. یک دسته دغلکارانه در کنار ایستاده بر آن می‌بودند که کی آن جانبازیها به نتیجه رسد و اینان پیش آیند و آن مردان جانباز را پس زنند. یک دسته خود را به بیگانگان فروخته و خود را بمیان کار انداخته همه می‌کوشیدند نگزارند آن جانبازیها به نتیجه‌ی درستی رسد و آن جانبازان زنده مانند. دسته‌های گوناگونی نیز بنام آنکه پیشوایانشان دستور داده خود را کنار می‌گرفتند و یا در نهان زیانها می‌رسانیدند ـ با چنان آسیبهایی چگونه توانستی آن کوششها به نتیجه‌ی درستی رسد و ناانجام نماند؟!.. چگونه توانستندی ستارخان‌ها و یِفرِمخان‌ها و حیدر عمواُغلی‌ها و یارمحمدخان‌ها و فرید‌الدوله‌ها کاری از پیش برند؟! در کشوری که توده‌ی انبوه پابندهای دیگر دارد و نتواند در جنبشهای کشوری همگام گردد چگونه می‌توان چشم فیروزی از کارهای آنجا داشت؟!.. اگر این راست است که نیروی یک توده از رویهم‌رفته‌ی نیروهای یکایک آن پدید آید ، از توده‌ای که نیروهای یکایکشان رویهم نمی‌آید و در برابر یکدیگر بکار می‌رود به چه پیشرفتی امید توان بست؟!..


پانوشتها :
1ـ اروپاییگری = ستایش بی‌اندازه از غرب کردن و پیروی بیچون و چرا از ایشان.
2ـ حاجی‌ میرزا‌حسن‌ مجتهد‌تبریزی
3ـ تاریخ مشروطه.


🌸

7ـ آخوند خراسانی

8ـ حاجی ‌شیخ مازندرانی

9ـ حاجی میرزاحسن مجتهد تبریزی

(تکه‌ای از نوشتار بالا)
.

✴️ ریشه‌ی دیکتاتوری در کجاست؟ ـ 1

کوشاد تلگرام : خوانندگان بیاد دارند که ما در پیرامون انتخابات اخیر ریاست جمهوری یک رشته نوشتارهایی در کانال آوردیم. خواست ما اظهار نظر تنها در پیرامون انتخابات نبود. چون انتخابات فرارسید و خوانندگان از ما انتظار اظهار نظر در آن باره داشتند ، از آن سخن بمیان آوردیم وگرنه خواست ما بیش از همه یافتن راه چاره به بدبختیهای این توده است. روی هم‌رفته سخنان ما هرچند جدا و پراکنده بنظر برسد ، یک زمینه را دنبال می‌کند و آن جز چاره‌جویی به دردهای کنونی این کشور نیست. سخنان ما در این زمینه دامنه‌دار است. [1] ولی از سوی دیگر ، خواهانیم دیگران نیز به این گفتگوها بپیوندند تا از آنها یک نتیجه‌ی شایانی بدست آوریم.

جای خشنودی است که امروز بیشتر دلسوختگان و کوشندگان در ایران ، خواهان دمکراسی‌اند. گفتیم جای خشنودیست ، از آن جهت که در گذشته همیشه چنین نبوده. برای مثال چون برخی از کشورها همچون شوروی ، ایتالیا و آلمان که آغازگران جنگ جهانی دوم بودند ، از دمکراسی دوری جسته بنای دیکتاتوری را گزاشته بودند ، کسانی در ایران به این گمان افتادند که مگر دمکراسی کهنه گردیده است. در حالی که نیکیها تا جانشینی برای آنها یافت نشود هیچگاه کهنه شدنی نیست.

دست یافتن به دمکراسی هرچند بسیاری از کوشندگان بر سر آن هم‌سخن ‌باشند ، ساده و آسان نیست. ولی در ایران کسان بسیاری چنان از آن سخن می‌رانند تو گویی همینکه خواهان دمکراسی شدند راه آن باز است و بدست خواهد آمد. در حالی که خواستن مردم دمکراسی را در این کشور ، گوشه و کنار و موانع بسیار دارد که باید جست و دانست و نوشت و یاد گرفت. بی‌جهت نیست که ما با آنکه در این کانال تاکنون دهها بار نوشته‌هایی از روزنامه‌ی پرچم بقلم کسروی و نویسندگانِ دیگر آورده‌ایم ، بر آنیم که هنوز جای فراوانی برای آن باز است.[2]

یکی از موانع دمکراسی در ایران خود مردمند. می‌دانیم که این سخن به کسان بسیاری گران می‌افتد و برایشان باورکردنی نیست. به گمان ایشان دیکتاتوری در این کشور از یک تن سرچشمه گرفته. همینکه او کنار رود راه بروی دمکراسی باز خواهد شد و مردمی که خواهان دست یافتن به آنند به آسانی دارایش خواهند شد.

بر بطلان این باور ، گواههای چندی در تاریخ همین کشور هست. با رفتن محمدعلیشاه ، رضاشاه و محمدرضاشاه که هر سه دیکتاتور بودند ، ما به دمکراسی نرسیدیم. نزدیکترین گواه به این سخن ، پیشامدهای سال 57 بود که کوشندگان سیاسی آن زمان ، مانع دمکراسی شاه را می‌نمودند و چون دوسخنیهایی (اختلاف) در اندیشه‌هاشان دیده می‌شد همیشه از کنار آنها بدینسان می‌گذشتند : «اکنون باید دوسخنیهامان را کنار گزاریم. باید دست بهم داده شاه را که تنها مانع دمکراسی است از سرِ راه برداریم. در فردای انقلاب در یک فضای دمکراتیک هر دسته‌ای آزادست راه و اندیشه‌ی خود را پیش کشد. هر دسته‌ای آزادست تا تواند مردم را به سوی اندیشه‌های خود کشد».

بکسانی که آن روزها را دیده‌اند این خام‌اندیشیها ناآشنا نمی‌آید.

ما هرچه خشنودی کنیم که اکنون مردم خواهان دمکراسی بلکه تشنه‌ی آنند ، باز نمی‌توانیم چشم‌پوشی کنیم از اینکه چنین خامیهایی هنوز پس از چهل و اند سال از کوشندگان دیده می‌شود. اینست خودداری نمی‌کنیم از اینکه آنچه را در این زمینه نادیده گرفته شده و مایه‌ی آنهمه گمراهیها و آسیبها گردیده و ممکنست بار دیگر تکرار شود پیش دیدگان بیاوریم.

در این زمینه تکه‌ای از نوشتار‌های روزنامه‌ی پرچم (1321) بقلم واعظپور را مناسب حال دانسته و از فردا در سه روز پیاپی می‌آوریم. نوشتار در پیرامون تاریخچه و خواستها‌ی باهَماد آزادگانست. نویسنده شرح حال مردم را از مشروطه تا پادشاهی رضاشاه و پس از افتادن او با زبان شیرینی بازمی‌نماید. پانوشتها را ما افزوده‌ایم.




پانوشتها :

[1] : یک رشته از آنها را اخیراً زیر عنوان «سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان» در سیزده بخش در همین کانال می‌پراکنیم.
[2] : از جمله‌ نوشتارهایی که در دفترهای «معنی دمکراسی» ، «موانع دمکراسی در ایران» و «از دمکراسی چه می‌دانیم؟» گرد آورده‌ایم.


.

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

🔸پیشگفتار : 6ـ سراسیمگی و تکاپوی فزونترِ کمپانی (تکه‌ی دو از چهار)


بسخن خود بازگردیم ، چون اجازه‌ی انتشار پرچم داده نمی‌شد ، کسروی بناچار برای پیگیری کوششهایش جهتِ برانداختن گمراهیها و آشنا گردانیدن مردم با حقایقی که ‌امروز در یک زندگانی سرفرازانه بآنها نیازمندند ، دست بچاپ کتابها و کتابچه‌هایی زد. در آن سال ـ کمابیش ـ پانزده کتاب یا کتابچه‌ی تازه از او چاپ شد. از اینها ، «در پاسخ بدخواهان» ، «دادگاه» ،‌ «گفت و شنید» ، «خواهران و دختران ما» ، «یکم آذر 23» ، «یکم دیماه 23» ، «زندگانی من» ، «دولت بما پاسخ دهد» ، «در پیرامون ادبیات» و «افسران ما» ، بیش از دیگران‌ هایهوی برانگیختند.

در 29 اسفند همان سال دکتر عیسای صدیق ، وزیر فرهنگ ، علیه شیعیگری و 12 کتاب دیگرِ کسروی اعلام جرم کرد تا شکایت پارسالِ همکارش محسن صدر را علیه شیعیگری که با نداشتن صورت قانونی همچنان راکد مانده بود ، جان تازه‌ای بخشد.

پس از انتشار دادگاه دانسته شد که فرق چندانی میان ملایان و اعضای کمپانی خیانت نیست. زیرا بدانسان که ملایان در برابر پرسشهای کتاب شیعیگری جز به وحشیگری و زورورزی برنخاستند ، آنان نیز با آنکه در کتاب دادگاه متهم بخیانت بکشور شده بودند هیچیک علیه کتاب و نویسنده‌اش «اعلام جرمی» نکرد و حتا یک «دفاعیه‌ی» ساده نیز ننوشت یا بهتر بگوییم همه از درِ نشنیدن درآمدند. لیکن برای نگاه داشتن دستگاه خود بقانون‌شکنی و دسیسه‌هایی برخاستند که همانا جز خیانت و جنایت نامیده نمی‌شود.

ناگفته پیداست که ارتجاع و خیانت بستگی نزدیک بهم دارند. از نوشته‌های کسروی درمی‌یابیم که درمیانه‌ی راهِ جستجوهای تاریخی ، بدسته‌ی بدخواهان این کشور و بستگی ایشان با ارتجاع پی برده است. نتیجه‌ی آشکار چنین رازی آنست که نبرد با آلودگیهای توده نبرد با کمپانی خیانت هم هست و کسی که با ارتجاع بنبردد خائنان را نیز دیر یا زود در برابر خود خواهد یافت. اینست ، بی‌باکیهایی که در کتابهایش می‌نمود چیزی نبود که از نتیجه‌ی آنها آگاه نباشد. درست است که آن نوشته‌ها دشمنان کینه‌توز و سنگدلی را سر راه او و یارانش برافراشت ولی از آنسو رازها و حقایقی بود که تا نوشته نمی‌شد دانسته نمی‌شد :

... ولی چنانکه گفتم داستان بسیار بزرگست و پای بدبختی بیست‌ملیون مردم درمیانست و در چنین داستانی از دشمنی این و آن ترسیدن و گفتنیها را نگفتن سیاهکاریست. من که ‌این رازها را دانسته‌ام اگر از ترسِ آزار و زیان ننویسم و توده‌ی خود را آگاه نگردانم گناه من کمتر از گناه بدخواهان نخواهد بود. (1)


از دیگر سو ، باین هم باید توجه کرد که همینها باعث یارگیری آزادگان نیز می‌شد : کسانِ گرانمایه و ارجمندی که در هنگامه‌ی وحشیگریها با بجان خریدن بیمها بایشان پیوستند.


پانوشت :
1ـ کسروی ، دادگاه ، ص 41.


🌸

عیسای صدیق

📖 کتاب در پاسخ حقیقتگو

🖌 احمد کسروی

🔸 13ـ این کیشها نه با زندگانی سازگارست نه با دمکراسی (دو از دو)


این ناانجامی مشروطه است. اما رخنه یافتن دین : همه می‌دانیم که چون مشروطه برخاست و ملایان با آن دشمنی نمودند این زبان آزادیخواهان را ببدگویی از دین باز نمود و پیاپی چیزهایی نوشتند و در آشکار و نهان ریشخندها کردند و ناسازگاریهای آن را با دانش عنوان کرده از نکوهش بازنایستادند و از آنسوی هیاهوی اروپاییگری و مادّیگری نیز به یاری اینان رسید و رویهم‌رفته اینها آن نتیجه را داد که دین یا بهتر بگویم کیشها همگی رخنه پذیرفت و سست گردید که امروز می‌باید گفت همه‌ی نیکیهای آن رفته و جز بدیهایش نمانده. چنانکه در جای دیگری گفته‌ایم امروز کمتر کسی را توان یافت که بنام دینداری و خداشناسی دروغ نگوید و دغلی نکند و دست مردم را گیرد و غیرت و جانفشانی دریغ نگوید. اینها از میان رفته ، لیکن از آنسوی دسته‌بندیها همچنان می‌ماند و آن نمایشهای بیهوده باز هست. نام خدا پست شده ولی بت‌پرستیها همچنان بجای می‌باشد.

ما از دیندارهای امروز چیزهای شگفتی می‌بینیم که هرگاه شنیدیمی بآسانی باور نکردیمی. این را کمتر کسی پذیرد که یکی بخدا نگرود و هستی او را باور ندارد ولی بدیدن این بارگاه و آن بارگاه رود و از آنها گشایش کار طلبد. امروز چنین کسانی بسیارند و این بهترین نمونه است که این پرداختن بمردگان و بآنان جایگاهی در دلهای خود باز کردن جز نتیجه‌ی ناتوانی خرد و بیماری روان نمی‌باشد. اینکه ولتر یا دیگری گفته که سرچشمه‌ی باورها ترس بوده ، این گفته درباره‌ی آلودگیها و بت‌پرستیها راست درآمده و می‌توان گفت همین چیزهاست که مایه‌ی کجراهی ولتر و دیگران شده است. این بتازگی رخ داده که مردی که همیشه بخدا و دین ریشخندها می‌نموده و پرده‌دریها می‌کرده چون اندک‌بیماری یافته بطلب بهبود دست بدامن مردگان زده و نذرها کرده. اینان چون هیاهوی مادّیگری را شنیده‌اند و سخنان آنان را در دل جا داده‌اند باوری که بخدا داشته‌اند از میان رفته ولی این پندارها و دلبستگیها که مایه‌اش ناتوانی خرد و بیماری روانست بازمانده و از اینجاست که باید بیکبار داستان خداشناسی و دین را از این آلودگیها و مرده‌پرستیها جدا گرفت و آن را از راه خرد و دریافتهای ساده‌ی خدادادی دانست و این را از درماندگی خرد و ناتوانی دریافتها و ترس شناخت ، و باید آشکاره گفت که این کارها با بیدینی و خداناشناسی سازگارتر است تا با دین و خداپرستی.

می‌توان گفت دین با حال کنونیش بیش از همه بکار بیدینان و تباهکاران می‌خورد. زیرا چنانکه در «راه رستگاری» نیز گفته‌ایم از یکسو آنان که عمر بسیاهکاری ننگین گزارده‌اند و بارها افزار دست بیگانگان شده‌اند با دینداری پرده بروی سیاهکاریهای خود کشند و با نماز و تسبیح خاک بچشمها می‌پاشند ، از یکسو نیز آنان که همیشه با بیدینی و خداناشناسی بسر می‌برند و دربند هیچ نیکی نیستند همینکه بیمار می‌گردند و یا با ترس دیگری روبرو می‌شوند خود را بدامن دین می‌اندازند و با کارهای بیهوده‌ای خود را سرگرم می‌سازند. همچون سرای ویرانه‌ای که چون مردمش از آنجا گریختند و کسی نماند ناگزیر پناهگاه دزدان و دغلکاران و نهانگاه تباهکاران و گریختگان گردد.

کوتاه‌سخن : دین امروز نیکیهایش رفته و آلودگیهایش بجا مانده و اینها را تا از میان نبریم همچنان خواهد ماند و بلکه با دستهای ناپاکی پرورش یافته روزبروز فزونتر خواهد گردید و تا حال چنین است شرق روی رستگاری نخواهد دید. دوباره می‌گویم : نه دین خواهد بود و نه زندگانی. خواهند گفت چاره چیست؟!. می‌گویم چاره یک چیز بیشتر نیست و آنکه یک دین پاک خدایی ـ دینی که بنیادش خرد و دانش باشد ، دینی که شاهراه زندگی باشد و پیشرفت کار توده را دربر دارد بخواست خدا و پشتیبانی او رواج گیرد و این گمراهیها و پراکندگیها همگی از میان برخیزد و این کاریست که ما بآن برخاسته‌ایم و به یاری خدا و همدستی مردان غیرتمند پاکنهاد پیش خواهیم برد.

کسانی این گرفتاریها را نمی‌شناسند ، و اگر دیندارند و اگر بیدین سر پایین انداخته‌اند و یا درپی خودنماییها و فریبکاریها و نادانیهای خود می‌باشند ولی هر که را بهره از خرد و مردانگی هست باید اینها را پذیرد و بی‌آنکه جایی برای ایستادگی ببیند بهمراهی و همگامی ما شتابد.


🌸

15ـ فرانسوا ماری آروئه ، شناخته به ولتر

(تکه‌ای از نوشتار بالا)
.

✴️ ریشه‌ی دیکتاتوری در کجاست؟ ـ 2

🖌 واعظپور

در سی و اند سال پیش[1] پس از جانبازیهای پاکدلانه و در نتیجه‌ی ریخته شدن خون صدها نفر مردان غیرتمند ، و بی‌خانمان ماندن هزاران زن و بچه ، و غارت شدن خانه‌های زیاد در ایران ، مشروطه گرفته شد و اصول آزادی برقرار گردید.

ولی بواسطه‌ی علل چندی آن اصول دیر نپاییده پس از اندک‌زمانی بساط مشروطه از میان رفته و غیر از نام خشک و خالی چیزی از آن باقی نماند و جای خود را به یک حکومت دیکتاتوری خودسری تحویل داد.

علت یکم و در عین حال مهمترین علت ، عدم شایستگی ایران بحکومت مشروطه بواسطه‌ی آماده نبودن توده به یک چنین حکومتی بود.

در حکومت مشروطه اختیار کارهای کشور در دست افراد ملت است و تا آنان بوظیفه‌ی خود آشنا نبوده و نتوانند بخوبی انجام وظیفه کنند کارها لنگ شده و امور مملکت معوق می‌ماند.

علت دومِ از بین رفتن مشروطه وجود مستبدین و بدخواهان مشروطه بود که از ملایان و درباریان و بازاریان وجود داشتند و علت بدخواهی ملایان و درباریان این بود که مشروطه را بضرر خود پنداشته و آن را مخالف منافع خود می‌دانستند اینبود که هیچ وقت از بدگویی بمشروطه و مشروطه‌خواهان خودداری نمی‌کردند.

سومین علت که ضربت بزرگی بدستگاه مشروطه زده و آن را در نظر خودی و بیگانه ، نیکخواه و بدخواه موهون کرد ، رفتار و کردار دسته‌هایی بود که بنام مشروطه و دمکراسی پدید آمده ولی در حقیقت خود بدترین دشمنان آزادی بودند.

اینها آزادی آن را می‌دانستند که هر چند نفری دور هم جمع شده و حزبی ساخته باحزاب دیگر فحش و ناسزا بگویند. در روزنامه‌ها بهمدیگر دشنام دهند. از روی نادانی و هوس هر روز دنبال یکی را گرفته و از او هواداری نموده پس از چند روز تغییر عقیده داده و شروع ببدگویی از آن نمایند. علی‌الاتصال کابینه درست کنند و کابینه براندازند و نام این سیه‌کاریهای خود را اصول دمکراسی بگزارند. این دسته‌بازیها باعث تضعیف دولت گردیده و بالاخره باعث تجری اشرار و تولید ناامنی در سراسر کشور شده و مردم را از مشروطه و آزادی دلسرد گردانیده و زبان بدخواهان مشروطه را ببدگویی باز می‌کرد.

در این هرج و مرج بود که رضاشاه پهلوی یا سردارسپهِ آن روزی در روی صحنه‌ی سیاست پیدا شده با دست زدن به یک رشته کارهای ارجداری از قبیل ایجاد قشون و تشکیل حکومت قوی و مقتدر ، استقرار امنیت ؛ جا در دلها باز کرده مردم ایران که از هوچیگری و هوسبازی آن دسته از آزادیخواهان صوری بجان آمده بودند ، از جان و دل هواخواه سردارسپه شدند.

در اثر همین تمایل عمومی بحکومت پهلوی بود که روز بروز بر اقتدارش افزوده و جلو راهش را باز کرد تا اینکه تاج و تخت سلطنتی را تصاحب کرده و تکیه بر اورنگ شاهی زد و سلطنت پهلوی را تشکیل داد. دیگر آن کانونهای حزبسازی و مراکز هوچیگری و دستگاه‌های هوسبازی برچیده شده و از بین رفت و دست اقتدار پهلوی همه‌ی آنها را یکی پس از دیگری از میان برد و این خود بر محبوبیت رضاشاه در دلهای مردم افزود. پس از آن یواش یواش دوره‌ی زورگویی و دیکتاتوری آغاز گردید و چون مردان حسابی و نیکی که بودند از میدان بیرون رفته و گوشه‌نشینی اختیار کرده بودند در دور شاه و مجلس فقط کسانی مانده بودند که همگی اشخاص متملق و چاپلوس و مدیحه‌سرا و بی‌عرضه بوده و خود از آنهایی بودند که با هوچیگری و هوسبازیِ خود موجد این دستگاه شده و اکنون که مجال آن هوسبازیها را پیدا نمی‌کردند دم درکشیده و این بار نیز رل تملق‌گویی و خوش‌رقصی را انتخاب کرده بودند ، بر عکس ایستادگی در جلو دیکتاتوری و خودسری شاه ، با تعریف و تمجید از عملیات وی تشویقش کردند و بالاخره خود را مالک‌الرقاب ملت کرده و غیر از شخص خودش بکسی اهمیت نداده و کرد آن کارهایی را که همه دیدیم و کشور بحالی افتاد که ناظرش هستیم.

پس بعقیده‌ی من کسانی باعث ایجاد آن دستگاه دیکتاتوری شدند که آزادی را وسیله‌ی اجرای اغراض شخصی و هوسهای نفسانی خود کرده نام مشروطه و دمکراسی را بکلی پست و موهون کردند.

رضاشاه پهلوی را رفتار و کردار آن هوسبازان بروی کار آورد و آن اقتدار و تسلط را آنان بدست وی دادند. زیرا مردم جهت رهایی از ننگ و فشار عملیات آنها بود که تن به جور و بیداد پهلوی دادند و آن را بزشتکاریها و هوچیگریهای آنان ترجیح دادند.

پس از بیست سال در شهریورماه 1320 آن وقایع پیش آمد و اوضاع ایران تغییر پیدا کرد و در این بیست سال که یارای نفس کشیدن و صحبت حکومت و دولت کردن نبود چون رادیوی لندن[2] شروع کرد از کارهای پهلوی بد گفتن و ستمهای او را یکی یکی شمردن آن رعب و وحشت بیست‌ساله برطرف شده و کم‌کم زمزمه‌هایی بر خلاف دولت پهلوی در مجلس و بیرون آغاز گردید.

در نتیجه‌ی این پیشامدها در 25 شهریور رضاشاه پهلوی از تاج و تخت شاهی دست برداشته و از ایران بیرون رفت و باین ترتیب دوره‌ی بیست‌ساله‌ی خودکامی و دیکتاتوری آن شاه نیز سپری گردید.


👇

پانوشتها :

[1] : تاریخ این نوشته کوتاه‌زمانی پس از افتادن رضاشاه و در تیرماه سال 1321 است.

[2] : بی‌بی‌سی پیشین.


🌸

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

🔸پیشگفتار : 6ـ سراسیمگی و تکاپوی فزونترِ کمپانی (تکه‌ی سه از چهار)


ملایان که سخت درمانده گردیده بودند به هر شیوه‌ای دست می‌یازیدند : شایعه‌ی «ادعای پیغمبری» و سرانجام دروغهای رسوای «قرآن‌سوزان» و «تهمت باسلام» و «فحش بپیغمبر و مقدسات» و مانندهای آن را افزارِ مردمفریبی‌گرفته و هر چند روز یک دروغ شگفتی بفهرست دروغهای خود می‌افزودند.

کسروی این حال زارِ ملایان در آن روزها را ، بدینسان بازمی‌نماید :

داستان ایشان داستان آن زنیست که خوراک پختن ندانستی و هر روز خوراکهای بد پختی ، و هر زمان که شوهرش ایراد گرفته چنین گفتی : «چرا خوراک پختن یاد نمی‌گیری؟!... چرا هر روز این خوراکهای بسیار بد را می‌پزی؟!..» زنِ دغلکار چون پاسخی نداشتی چنین بهانه گرفتی : «تو برای من پیراهن نمی‌خری ، شش ماهست پا برهنه‌ام یک جفت کفش نگرفته‌ای ...» از اینگونه بهانه‌ها گرفته فریادها زده همسایگان را بسر خود گرد آوردی. هرچند مرد داد زدی : «ای زن ، دعوا بر سر کفش و پیراهن نیست ، من می‌گویم چرا خوراک را بد می‌پزی؟» سودی ندادی و زن دغلکار رشته‌ی بهانه را از دست نهِشتی.

اینان نیز همان کار را می‌کنند. خود را بپرسشهایی که ما کرده‌ایم و ایرادهایی که گرفته‌ایم آشنا نگردانیده بهانه‌هایی را که پیدا کرده‌اند رها نمی‌کنند. (1)

بدینسان بکولیگری برخاسته باین نخست‌وزیر و آن سرتیپ و آن وزیر شکایت می‌بردند.

چنانکه شنیده‌ایم [محرکین غائله‌ی تبریز] یک تلگراف هزار کلمه‌ای بتهران برای شاه فرستاده‌اند. ...

اکنون که آنان رو باعلیحضرت شاهنشاه جوان آورده‌اند بسیار سزا ، بلکه بسیار بایاست که اعلیحضرت گفتگوی حکومت را (که آیا حق توده است یا حق ملایان) با آنان بنتیجه رساند.

اگر اعلیحضرت باین پردازند ، به یک کار بزرگ تاریخی پرداخته‌اند. نیکی گرانبهایی برای این توده‌ی بیچاره انجام داده‌اند. اعلیحضرت برگزیده‌ی این توده‌اند ، نماینده‌ی او نیز در برابر ملایان باشند.

بلکه ‌این کار بخود اعلیحضرت بایاست. زیرا اعلیحضرت ، شاه توده است. آن جایگاه را بنام برگزیدگی از توده می‌دارد. از اینرو اگر دعوای ملایان راستست و حکومت حق ایشان می‌باشد پیش از همه باید اعلیحضرت از جایگاه خود دست کشد و آن را بملایان واگزارد. ... (2)


جز این ، در کتابچه‌ی «دولت بما پاسخ دهد» پس از مطرح کردن دوباره‌ی پرسشها بشاه و بنخست‌وزیر بیات در این باره چنین می‌نویسد :

ملایان که پیاپی بدولت فشار می‌آورند و شکایت می‌کنند ، اگر دولت بدخواه توده و همدست ملایان نیست باید این پرسشها را جلو آنها گزارد و پاسخ خواهد. اگر جناب آقای بیات (و یا هر نخست‌وزیری که پس از او بیاید) دلش باین کشور بدبخت می‌سوزد باید بگشادن این گره‌ کور کوشد.

ملایان می‌پندارند که دولت تواند با زور جلو سخنان ما را بگیرد. دولت باید بفهماند که چنان نیرویی باو سپارده نشده ، و آنگاه جلو دلیل را جز با دلیل نتوان گرفت.

ما بارها شنیده‌ایم که ملایان از قم و تبریز و دیگر شهر‌ها باعلیحضرت محمدرضاشاه تلگراف فرستاده از نوشته‌های ما شکایت کرده‌اند. در همین عاشورای چند روز پیش ، کسانی از تهران برای برآغالانیدنِ ملایانِ قم رفته بودند ، و چون اعلیحضرت به قم رفته ، جلوش را گرفته شکایت و‌ هایهوی بسیار کرده‌اند.
ما پیشنهاد می‌کنیم اعلیحضرت در برابر شکایت همین پاسخ را دهند. یا بهتر از آن ، بفرمایند که ملایان نمایندگانی فرستند تا نشستی در دربار یا در کاخ سفید[کاخ ابیض] برپا گردد و در این زمینه گفتگو رود و کار یکسره گردد.

... ناچارم در اینجا یادآوری کنم که چه اعلیحضرت محمدرضاشاه و چه جناب آقای بیات و چه هر نخست‌وزیر دیگری ، شاه ‌این توده و نخست‌وزیر این توده‌اند ، و این باینده‌ی[وظیفه‌] ایشانست که بیش از همه و پیش از همه درپی آسایش و فیروزی این توده باشند.


👇

چه شاه و چه نخست‌وزیر حق ندارند توده را فراموش کنند و تنها درپی پیشرفتِ کار خود باشند.
این داستان ملاها امروز گرفتاری بزرگیست. اگر انگیزه‌ی بدبختی ایران سه چیز باشد یکی همینست. چه شاه و چه پارلمان و چه دولت نباید آن را آسان شمارند و سرسری گیرند و بملایان رو دهند و مماشات کنند.

اگر با ملایان مماشات خواهد شد پس مشروطه را رها کنند و بیش از این آبروی دمکراسی را نبرند. ...

در این جمله‌ها بیش از همه روی سخنم با شاهنشاه جوان ایرانست. اعلیحضرت درس خوانده‌اند و اروپا دیده‌اند و از همه‌چیز آگاهند. چرا از سود توده‌ی خود ناآگاهی می‌نمایند؟! چرا راهی را که توانند رفت نمی‌روند؟!

یک واژه‌ی «سیاست» ما را قانع نخواهد گردانید. این واژه را وزیران بدخواه از خود تراشیده بگوش اعلیحضرت رسانیده‌اند. آن کدام سیاستست که بدبختی بیست‌میلیون توده را می‌خواهد؟! ...

من سیاستی نمی‌شناسم که ما را بچنین زبونی و بیچارگی ناچار گرداند. اگرهم چنان سیاستی هست ما ناچار از پذیرفتن آن نیستیم. در جهان هیچ نیرویی نیست که بتواند ما را به غوطه خوردن درمیان آلودگیهای «قرون وسطا» و بیرون نیامدن از توی آنها ناچار سازد.

باز می‌گویم : این عنوان را وزیران بدخواهِ خائن از خود ساخته‌اند. خودشان این توده را همیشه درمانده و بیچاره می‌خواهند و چنین بهانه‌ای هم پدید آورده‌اند. (3)


افسوس که پشت پرده داستانهای دیگری در کار بوده که تا امروز در تاریکی مانده و هنوز روشن نگردیده وگرنه چه‌بسا بدانسان که خواست کسروی بود اگر این موضوع در همان سالها مطرح می‌شد و اندیشه‌ی مردم در آن باره روشن می‌شد ، سرگذشت ایران براه درست خود نزدیک می‌گردید.


پانوشتها :
1ـ پرچم هفتگی شماره‌ی 4 ، 19 فروردین 1323 ، سات 1.
2ـ پرچم هفتگی شماره 3 ، 12 فروردین 1323 ، سات 3.
3ـ همان


🌸

مرتضا‌قلی بیات

(تکه‌ای از نوشتار بالا)
.