(تکه‌ای از نوشتار بالا)
.

شادروان ثقةالاسلام

این مرد از آغاز مشروطه از هواداران آن بود و در پیشامد جنگ تبریز با سپاه دولت امپراتوری روس که چهار روز کشید جانفشانی و مردانگی بسیار نمود و به همین کینه میلر کنسول روس و همدستانش او را گرفتار و روز عاشورا (سال 1330) با هفت تن دیگر به دار کشیدند.
برای دانستن سرگذشت او و دیگران بخش چهارم تاریخ هیجده ساله‌ی آذربایجان دیده شود.

حاج علی دوافروش

🌸 از پیشروان مشروطه 🌸

شادروان حاجی علی دوافروش

این مرد چنانکه از نامش پیداست پیش از جنبش مشروطه پیشه‌ی دوافروشی داشت. چون در نتیجه‌ی پیشه‌ی خود کمی آگاهی از شیمی پیدا کرده بود برای دربار «محمدعلیمیرزا» آتشبازیهای رنگارنگ که آن زمان تازگی داشت درست میکرد ، و باین وسیله بنزد او آمد و رفت میکرد و در پیش او جایگاهی داشت.
با اینهمه یکی از آزادیخواهان بود و در آن راه با دیگر کوشندگان همراهی می‌نمود و چون مشروطه داده شد او بهمدستی شادروانان علی‌مسیو و حاجی رسول صدقیانی و چند تن دیگری دسته‌ی «مجاهدان» تبریز را بنیاد نهادند. مجاهدان تبریز که آنهمه نامی از خود در تاریخ مشروطه گزارده‌اند نتیجه‌ی کوششهای غیرتمندانه‌ی این مرد و همدستانش بود.
با این جایگاهی درمیان مشروطه‌خواهان ، شادروان حاجی‌علی تا می‌توانست خود را کنار میگرفت و جز از پیشه‌ی خود نان نمی‌خورد.
در سال 1329 که در روزهای آخر آن جنگ با سالداتهای دولت امپراتوری روس برخاست این در آن جنگ دستی نداشت و اینبود پس از چیرگی روسیان که بسیاری از آزادیخواهان از شهر بیرون رفتند او نرفت ، و چون یکی از سرکردگان اداره‌ی قزاقخانه با وی دوستی داشت به میانجیگری او از کنسولخانه‌ی روس زینهار برای خود گرفت.
لیکن چون دو سه روز دیگر صمدخان بشهر درآمد او را بگرفت. پس از آنکه دو یا سه شب در زندان سختی نگه داشت بدست روسیان داد و آنان او را با سه تن دیگری که میرزا احمد سهیلی و محمدخان و کریمخان دو برادرزادگان ستارخان بودند در باغشمال به دار آویختند.
این عکس او در سال 1327 برداشته شده که در یکی از جنگها زخمی گردیده بود.

‌شادروان حاجی‌ شیخ ‌علی‌اصغر لیلاوایی

این نیکمرد یکی از پیشنمازان تبریز بود و پس از جنبش مشروطه یکی از هواداران پافشار آن گردید و یکی از واعظان آزادی بشمار می‌رفت. چنانکه درباره‌ی آقا میرکریم نوشتیم پس از بمباران مجلس که در تبریز هم ده روز جنگ رخ داد و آزادیخواهان شکست خورده و از میان رفتند و سران آزادی هر یکی بجایی گریختند و از آنسو سپاه رحیم‌خان بدرون شهر آمده در باغشمال لشگرگاه ساخت در چنان هنگامی که دستگاه مشروطه در همه جای ایران برچیده شده بود۸ تنها در دو نقطه‌ای از تبریز نام مشروطه شنیده می‌شد و یک پافشاریهایی بکار می‌رفت. یکی در امیرخیز که ستارخان با چند تن می‌ایستاد و خود را نسپرده بود ، دیگری در مسجد صمصام‌خان کهش این حاج ‌شیخ‌ علی‌اصغر با میرکریم گروه اندکی را بر سر خود گرد آورده و در آنجا جوش و خروش از خود نشان می‌دادند. این مردانگی از آن دو تن ارزش بسیاری داشت و راستی از جان گذشتگی بود. در نتیجه‌ی همین کارها بود که پس از چند روزی دوباره تبریز شورید و آن جنگها و ایستادگیهای تاریخی را کرد.

پس از پایان آن جنگها که دسته‌هایی از سپاه دولت امپراتوری روس به تبریز آمد روزی حاج‌ شیخ‌ علی‌اصغر را گرفتند و بدستاویز آنکه اصلش از قره‌باغ بوده به قفقاز بردند که دیگر آگاهی ازو نیامد و چنین دانسته شد که نهانی آن نیکمرد را بکشتند.

احمد کسروی ، پرچم روزانه ش 16 : پنجشنبه 23 بهمن‌ماه 1320

🔶 عین‌الدوله

❌ (بدخواهان مشروطه)

یکی دیگر از بدخواهان مشروطه عین‌الدوله بود ، در زمانی که جنبش مشروطه برخاست این مرد صدراعظم ایران بود. از اینرو در برابر آن ایستادگی نشان داد و کار بآنجا کشید که بهبهانی و طباطبایی و همدستان ایشان از تهران کوچیده بشاه‌عبدالعظیم رفتند و یک ماه در آنجا بست‌نشین بودند تا مظفرالدین‌شاه فرستاد و بازآورد ، ولی باز کشاکش درمیانه می‌رفت تا داستان مسجد آدینه و کشته شدن سید عبدالحمید و حاجی‌ سید حسن رخ داد و علما در مسجد بمحاصره افتادند. بدینسان عین‌الدوله تا آخرین توانایی خود با مشروطه نبرد کرد و تا او معزول نشد فرمان مشروطه بیرون نیامد. سپس نیز این مرد با لشگرهای محمدعلی‌میرزا بر سر تبریز آمد و نه ماه آنجا را در محاصره داشت.


احمد کسروی ، پرچم روزانه ش 130 : چهارشنبه 3 تیر 1321.

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 احمد کسروی

🔸بخش یکم ما چه می‌گوییم و چه می‌خواهیم؟..

🔹 6ـ ما در این باره هم گره از کار گشاده‌ایم. (تکه‌ی یک از یک)


ما در این باره هم گره از کار گشاده دشواری را از میان برداشته‌ایم : درباره‌ی دین ما سخنان درازی رانده (1) این روشن گردانیده‌ایم که دینها برای نبرد با گمراهیها و نادانیها بوده. آدمیان قرنهای درازی را گذرانیده‌اند که جهان یا دستگاه طبیعت را نمی‌شناخته‌اند و در راه زندگانی یکباره گمراه بوده‌اند.

مثلاً بت‌پرستی می‌کرده‌اند. این یکی از گمراهیهای همگانی آن زمان و مایه‌ی گرفتاری مردمان بوده. شاید کسانی معنی بت‌پرستی را ندانسته از ارتباطی که آن با زندگانی داشته آگاه نیستند ، اینست شرح داده می‌گوییم :

بت‌پرستی این بوده که مردمان ، جهان را یک دستگاه ندانسته و کارها را از یک سرچشمه نشناخته در آن دستهای بسیاری را در کار و هر رشته از کارها را به یک منشاء دیگری نسبت می‌دادند ، از اینرو به خدایان بسیاری باور داشته آنها را راه‌برنده‌ی جهان می‌شناختند :

خدای برف و باران ، خدای تگرگ ، خدای دریاها ، خدای شهر‌ها ، خدای رویانیدن ، خدای میرانیدن ... از پستی اندیشه ، چهارپایانِ هیچ‌ندان را بخدایی برگزیده می‌پرستیدند.

آن بدتر که ‌این خدایان را دارای خشم و رشک و کینه می‌پنداشتند و از اینرو از آنها سخت می‌ترسیدند. مثلاً چون خدایان را دارای رشک می‌شناختند چنین می‌پنداشتند که اگر کسی توانگر گردد و یا دارای چند فرزند باهوش و تندرست باشد و یا سرداری از جنگ فیروز بازگردد خدایان باو رشک می‌برند و گزندش می‌رسانند. از اینرو دلهاشان ناآسوده می‌بود. کسی که توانگر می‌شد بایستی مقداری از داراییش را برای خدایان جدا گرداند ، کسی که دارای چند فرزند بود بایستی یکی از آنها را برای پرستاری در پرستشگاه خدایان فرستد ، سرداری که از جنگ ، فیروز بازمی‌گشت بایستی از تاراجهایی که آورده بود رَسَدی[=سهمی] برای خدایان جدا گرداند ـ نادانی تا به آنجا می‌کشید که از ترسِ رشک خدایان ، دختران و پسران خود را قربانی گردانیده در زیر پای بتها سر می‌بریدند.

هنوز این نادانیها یکباره از جهان برنیفتاده در آمریکا و هند و هندوچین و دیگر جاها نشان آنها را توان یافت. در هندوستان تا این آخرها دخترها را وقف بتخانه‌ها می‌گردانیدند که در آنها زیند و در دسترس زائران باشند. در هندوچین هنوز هم از میوه‌ها و غله‌ها سهمی ‌برای خدای دریا جدا می‌گردانند و در خوانچه‌ای چیده به حساب خدایان آن را بمیانِ رود برده غرق می‌سازند.

این بوده حال گرفتاری مردمان. این بوده معنی بت‌پرستی و زیانهای آن بزندگانی. زردشت و دیگران برخاسته با این گمراهیها نبرد کرده‌اند. مردمان را از نادانی بیرون آورده ‌این حقیقت روشن ساخته‌اند که جهان سراسر یک دستگاه و کارها همه از یک سرچشمه است. خدا بیش از یکی نیست و آن هم بیرون از اینجهان است و دارای کینه و رشک و مانند اینها نمی‌باشد.

دانشمندان اروپا چنین وامینمایند که آدمیان دچار گمراهیها و نادانیها بوده‌اند تا کم‌کم دانشها آنها را از نادانیها بیرون آورده و دینها را نیز دنباله‌ی آن نادانیها می‌شمارند. در حالی که داستان وارونه است و دینها نه دنباله‌ی نادانیها ، بلکه آغاز دانشهاست. نخستین نبرد را با نادانیها دینها آغاز کرده‌اند. اینها هر یکی در زمان خود ، مردمان را به یک رشته حقایق در زمینه‌ی شناختن جهان و زندگانی آشنا گردانیده‌اند.

آمدیم که آنها امروز کوچک می‌نمایند و با دانشها و همچنان با آیین زندگانی نمی‌سازند ، در این باره انگیزه[=علت] دو چیز است :

1) گذشت زمان. گذشت زمان اثر بسیار تواند داشت. برای مثل می‌گویم : یک روز بوده که یک مرد جنگی چون خود را با خُود و زره می‌آراست و تیر و کمان به دوش انداخته نیزه بدست می‌گرفت دلها از ترس او پر می‌شد و همه باو پاس می‌داشتند. ولی امروز اگر چنان مردی در خیابانها پدید آید همه باو خواهند خندید و پاسش نخواهند داشت. این مثل است ولی یک حقیقت ارجداری را نشان می‌دهد.

2) از دست دادن گوهر. این دینها هر یکی گوهر خود را از دست داده و یکباره وارونه گردیده. اینها که برای نبرد با گمراهیها بوده هر یکی اکنون پر از گمراهیها شده.


پانوشت :
1ـ کتاب «ورجاوندبنیاد» دیده شود.


🌸

📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»

🖌 احمد کسروی

🔸 23ـ بزرگترین مایه‌ی خشنودی خدا از میان برخاستن این پراکندگیهاست (یک از سه)


اما نماز و نیایش و پرستش خدا بیگمان زندگانی بی‌اینها نتواند بود. ما چون می‌گوییم : «دین شناختن جهان و آفریننده‌ی جهان و پی بردن بمعنی زندگانی و راه زندگانی است» نتیجه آن خواهد بود که مردم آفریدگار را نیک شناسند و چنانکه خواست اوست زندگی بسر برند و همیشه بیاد آفریدگار و خشنودی او باشند ـ نه برای آنکه باین چیزها نیازی هست ، بلکه برای اینکه پاکنهادی و بخردی خود را نشان دهند. چیزی که هست اینها پس از آنست که چنانکه گفتیم مردم معنی جهان و زندگی را بدانند و آفریدگار را شناخته اندازه‌ی بزرگی او را دریابند. امروز کسانی که سخن از نیایش و پرستش خدا می‌رانند من می‌پرسم آیا کدام خدا را خواهید پرستید و نیایید؟! آیا آن خدا را که نمی‌شناسید؟!.. آن خدا را که جهود ایلخانی جهودانش می‌شمارد ، مسیحی دارای زن و فرزندش می‌انگارد ، و صوفی او را در درون خود و پیرش می‌جوید ، و فیلسوف او را یک «علت» بی‌دانش و بی‌اختیاری (همچون آتش که علت سوزانیدنست) می‌ستاید ، و شیعی حضرت عباس خود را ازو تواناتر می‌پندارد ، و شیخی همه‌ی کارهای او را ـ تا آفرینش جهان ـ از دستش گرفته و بدوازده امام می‌دهد؟!.. آن خدا را که دست‌بسته‌اش ساخته‌اید و بگمانتان ملیونها سال که جهان برپا خواهد بود دیگر او را پرداختی باینجهان نخواهد بود؟!.. آن خدایی که او را بپای فرمانروایان روی زمین می‌برید و یک دستگاهی همچون دستگاه فرمانروایی و کدخدایی برایش درمی‌چینید؟!..

در جای دیگر نیز گفته‌ایم تنها نام خدا را بردن دلیل خداشناسی کسی نخواهد بود. وگرنه تیمور ناپاک نیز نام خدا را همیشه بر زبان راندی و خدایی که او می‌شناخت چنان می‌بود که خون صدهزاران بیگناهان می‌ریخت و با ساختن گنبد و بر سر گور بلال و جرجیس و شیث خرسندی او را می‌جست. چنگیز پلید نیز همیشه یاد «اُلوغ تَنگَری» [1] کردی ولی آن خدای او چنین می‌بود که چون چند سر گاو و گوسفند و اسب قربانی گزاردندی با چنین رشوه‌ی کم‌ارجی از سر خون ملیونها بیگناهان درگذشتی.

این بدترین نادانیست که کسانی با صد گمراهی درباره‌ی خدا بنماز و نیایش نازند. اینان گویا فراموش کرده‌اند که بت‌پرستان که پیکره‌هایی را از آهن و برنز با دست خود ساخته خدا نامند در برابر آنها چندین برابر دیگران پرستش و نیایش نمایند. ای نادانان آیا آنان روحانیت دارند؟!..

وآنگاه نماز و پرستش خدا پس از آنست که مردمی نیک و پاک و غیرتمند باشند و از خردی که خدا بایشان داده پیروی نمایند و زندگانی خود را بدانسان که خواست خداست براه اندازند. یکمشت مردم پراکنده‌ی زبون را پیش خدا چه ارجی تواند بود؟!.. یک دسته مردم مرده‌پرست و درمانده را بسوی آفریدگار چه راهی باز است؟!.. یک توده‌ اگر خرسندی خدا را می‌خواهند پیش از همه باید بشاهراه زندگانی درآیند و پراکندگی از میان بردارند و دربند آزادی و سرفرازی خود باشند و گردن به یوغ بیگانگان نگزارند و ارج نیکان را شناسند و بَدان را پست شمارند و مردانی را که در راه پیشرفت کار توده جانفشانی کرده‌اند بزرگ گیرند ـ از این کارهاست که خدا خشنود گردد و کسانی توانند با پیشانی باز رو بسوی او آورند و نماز و نیایش گزارند. یک دسته مردم زبون و پراکنده که آمدن و رفتن بیگانگان را بهیچ نمی‌شمارند و صد آلودگی و گرفتاری که می‌دارند بروی خود نمی‌آورند ، چنان کسانی را بسوی خدا راه نتواند بود. من آشکاره می‌گویم : خدا از مردم زبون و پراکنده بیزار است.


پانوشت :
1ـ الوغ بمعنای بزرگ و تنگری بمعنای خداست.


🌸

(تکه‌ای از نوشتار بالا)
.

(تکه‌ای از نوشتار بالا)
.

🔶 سردار محیی

سردار محیی با برادران خود بهمدستی یِفرِمخان و دیگران پدیدآورنده‌ی جنبش رشت بودند و آن تکان تاریخی را پدید آوردند. این فرزند گیلان و دیلمان نیز شایندگیها از خود نشان داد و جا برای خود در تاریخ باز کرد.

  

این گُردانِ زمان شورش ، پس از پایان شورش ، افزار دست بدخواهان گردیدند و بدیها با یکدیگر کردند. ولی اینها از جایگاه آنان در تاریخ شورش ایران نخواهد کاست.


احمد کسروی ، دفتر «مرداد 1324» ، سات 9.

‍ شادروان علی‌مسیو

این نیکمرد پیش از زمان مشروطه در تبریز در بازار به داد و ستد می‌پرداخت ولی خود از پیشگامان آزادیخواهان و از کوشندگان بود. و چون مشروطه داده شد یکی از پیشروان آن گردید. چنانکه نوشته‌ایم او بهمدستی حاجی‌علی دوافروش و حاجی‌رسول صدقیانی و دیگران دسته‌ی مجاهدان تبریز را بنیاد نهادند و آن را با یک ترتیب بسیار نیک و خردمندانه راه بردند. آن کوششهای جانبازانه‌ی تبریزیان در راه مشروطه و آن رفتار بسیار دوراندیشانه و بخردانه‌ی ایشان در سالهای نخست مشروطه‌خواهی جز نتیجه‌ی راهنمایی و پیشوایی این نیکمرد و چند تن دیگر نبود.

شادروان علی‌مسیو گذشته از فهم و دوراندیشی دلیری نیز داشت و اینبود در روزهای سخت پیشگام می‌گردید. پس از بمباران مجلس و شکست تبریز که از همه جا دستگاه مشروطه چیده شده تنها ستارخان با چند تن در امیرخیز می‌ایستاد یکی از کسانی که به نزد او رفته و همراهی می‌نمود این علی‌مسیو بود.

این مرد چند بار خانه‌اش را تاراج کردند ، و در پیشامد محرم 1330 که خودش تا آن هنگام درگذشته بود دو پسرش را که یکی حسن هفده و هجده ساله و دیگری قدیر چهارده و پانزده ساله بود روز عاشورا همراه ثقة‌الاسلام و دیگران بدار زدند.
یک پسر دیگرش حاجی‌خان که از سران مجاهدان و خود جوان دلیر و جنگ‌آزموده بود پس از سالها رنج و گرفتاری در پیشامدی که درست داستانش را نمی‌دانیم در همدان کشته گردید.

🔸 شادروانان سه مجتهد نجف

از نیکمرادانی که باید نامهاشان همیشه در تاریخ ایران بماند این سه تن مجتهد نجف می‌باشند : 1) آخوند ملا محمدکاظم خراسانی 2) حاجی‌ میرزا حسین تهرانی 3) حاجی ‌شیخ ‌عبدالله مازندرانی.

اگر دلسوزی و جانفشانی این سه عالم بزرگ نجف نبودی ، با آن ضدیتی که ملایان با مشروطه می‌نمودند نه تنها مشروطه در ایران پیش نرفتی ، یک آشفتگی سختی در کارها رو دادی. این سه تن از دستگاه پیشوایی بزرگی که داشتند چشم پوشیده و از روگردانی پیروان متعصب و از زباندرازیهای آنان باک نکرده ، در راه پشتیبانی بمشروطه یک پافشاری غیرتمندانه‌ی شگفتی از خود نمودند. بویژه آخوند خراسانی که خود مرد کاردان و دوراندیش و سراپا غیرتی بود ، و در پیشامد التماتوم روس و انگلیس در سال 1329 بر آن شد که با علمای دیگر برای جهاد به ایران بیاید ، و این یک جنبش پرتکانی را در همه جا پدید توانستی آورد. ولی در همان روزها ناگهان بدرود زندگانی گفت و آن کار ناانجام و بی‌نتیجه گردید.

احمد کسروی ، پرچم روزانه ش 28 : چهارشنبه 6 اسفندماه 1320

🔶 حاجی‌میرزا حسن مجتهد تبریز

❌ (بدخواهان مشروطه)

یکی از بدخواهان بنام مشروطه حاجی‌‌میرزا حسن مجتهد تبریز را باید شمرد. این مرد در آغاز جنبش مشروطه با مردم همراهی نمود ولی چند ماهی نگذشت که درمیانه دوتیرگی پیدا شد و آزادیخواهان او را از تبریز بیرون کردند که به تهران آمد و در اینجا با حاجی ‌شیخ فضل‌الله و دیگران همراه گردید. ولی سپس دارالشورا میانجیگری نموده او را به تبریز بازگردانید. چیزی که هست آقای مجتهد دل با مشروطه پاک نداشت و همینکه محمدعلی‌میرزا در تهران مجلس را بتوپ بست او نیز در تبریز دستگاه اسلامیه و دَوَچی را برچید که چهار ماه درمیان کویهای شهر جنگ می‌رفت و با پیروزی مجاهدان بپایان رسید. داستان بدخواهیهای این مجتهد با مشروطه دراز است. کسانی که می‌خواهند باید تاریخ مشروطه را بخوانند.


احمد کسروی ، پرچم روزانه ش 133 : یکشنبه 7 تیر 1321.

✴️ روزبه مشروطه

🔸کوشاد تلگرام :

روزبه مشروطه نزدیک است. در روزهای بازمانده می‌خواهیم از کسانی که خواهان یا بدخواه مشروطه بوده‌اند یاد کنیم. اینست در این روزها هم از مشروطه‌خواهان و هم از دشمنان مشروطه پیکره‌هایی آورده شرح کوتاهی از کارهاشان می‌آوریم.

این پیکره و شرحها از روزنامه‌ی پرچم گردآوری شده.

نام‌آوران جنبش مشروطه تنها این کسان نیستند ولی از تنگی مجال کنون به اینها بسنده خواهیم کرد.
.

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 احمد کسروی

🔸بخش یکم ما چه می‌گوییم و چه می‌خواهیم؟..

🔹 7ـ دین چیست؟.. (تکه‌ی یک از یک)


از این گفته‌ها معنی دین نیز روشنست. دین چیزی بیرون از زندگانی نیست. دین شناختن معنی جهان و پی بردن به حقایق زندگانی و زیستن از روی خرد است. سخنانی که ما می‌گوییم و من کوتاه‌شده‌ی آنها را در آغاز این کتاب یاد کردم دین است. ما می‌گوییم : دین زبان سپهر[=طبیعت] است. حقایق جهان را دریافتن و زندگی از روی فهم و بینش کردن و بآبادی جهان و آسایش جهانیان کوشیدن دین است. کشیشها و ملاها و حاخامها و مؤبدان و دیگران که هر کدام دستگاهی را بنام دین راه می‌برند چنین وامی‌نمایند که دین چیزی در کناره‌ی زندگانیست. یک رشته باورها و بایا‌هاییست که مردمان باید بپذیرند و اگر نپذیرفتند در آنجهان در آتش سوخته خواهند شد.

آنها دین را چنین چیزی وامی‌نمایند. مثلاً مردمان باید باور کنند که مسیح فرزند خدا بود و پس از کشته شدن از میان مردگان برخاسته و به آسمانها رفته است ، که اگر این را نپذیرند دارای «ایمان» نیستند و «به ملکوت آسمانها داخل نخواهند شد».

چند سال پیش روزی با یکی از مسیونرهای اروپایی سخن می‌راندیم و من نوشته‌های بیپای انجیل و توریت را یاد کرده می‌گفتم : « اینها با خرد نمی‌سازد» ، بمن چنین پاسخ داد : «ایمان چیز دیگرست و عقل چیز دیگر». این بود پاسخی که یک کشیش دانشمند بمن داد.

ولی ما روشن گردانیده‌ایم که نخست ، دین شناختن معنی جهان و زندگانیست. دوم ، یگانه چیزی که خدا بما داده و راست و دروغ را با آن می‌شناسیم خرد است. دین باید سراپا خردپذیر باشد. هر آنچه خردپذیر نیست بیپاست و باید بکنار گزاشت.

از این سخنانِ ما درباره‌ی دین دو نتیجه‌ی بسیار بزرگی بدست تواند آمد :

1) این دستگاههایی که ‌امروز بنام دین هست و شکست خورده و خوار پایداری می‌نماید و مایه‌ی گرفتاریست باید از میان برود و دین در معنی راستش که چیز بسیار ارجداریست رواج گیرد و سودهای بزرگی از آن پیدا شود.

2) باین اختلافها که بنام دینها و کیشها درمیانست زمینه بازنمانده مردمان در سراسر جهان بهم نزدیکتر باشند.

اینها نتیجه‌های بزرگیست و راهش جز گفته‌ها و کوششهای ما نیست. دو سال پیش مستر کردل هول معاون وزارت خارجه‌ی آمریکا گفتاری رانده درمیان سخنان خود چنین گفته بود : «پس از جنگ یکی از کارها که باید بود یکی شدن دینهاست».

ما باین گفته‌ی وزیر آمریکایی ارج می‌گزاریم. کشورها امروز بهم بسته شده و جهان ماننده‌ی یک کشور گردیده. امروز کوششها به پدید آوردن یک دولت بزرگِ همه‌جهانی می‌رود ، در چنین زمانی مردمان باید در اندیشه و باور نیز بهم نزدیک باشند. ولی راه چیست؟.

آیا می‌توان قانونی در آن باره گزارده روان گردانید؟ آیا می‌توان با زور و فشار آن را پیش برد؟.. آیا می‌توان با خواهش و درخواست آن را بجایی رسانید؟.. بیگفتگوست که با هیچ یک از اینها نتواند بود و یگانه‌راه آنست که دین به معنی راست و خردپذیر خود باشد که همه توانند آن را پذیرفت.

وزیر آمریکایی آرزو کرده که دینها همه یکی گردد. از این بالاتر آنست که دین یک چیز سودمند و ارجداری باشد ـ یک چیزی باشد که به درد زندگانی بخورد. دین بآن معنی که وانموده‌ی کشیشها و ملاهاست جز چیزی بیهوده نیست و از یکی بودنش هم نتیجه‌ای نتواند بود.

اینهاست آنچه ما می‌گوییم و می‌خواهیم که بکوتاهی یاد کردم.


🌸

کردل هال (Cordell Hull)

📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»

🖌 احمد کسروی

🔸 23ـ بزرگترین مایه‌ی خشنودی خدا از میان برخاستن این پراکندگیهاست (دو از سه)


کسانی که بنماز و نیایش خود می‌نازند بهتر است تاریخ را بخوانند که هنگامی که مغولان به ایران تاختند و آن آتشها را افروختند سراسر ایران پر از این نمایشها می‌بود. آرزو می‌کنم خوانندگان سفرنامه‌ی ابن‌ جُبَیر را بخوانند. این مرد که در آغاز خلافت الناصرلدین‌الله از اَندُلُس بیرون آمده و از راه مصر و دریا بمکه رفته و در بازگشت عراق و سوریا را دیده در همه ‌جا ستایشهای بسیار از خداترسی و نماز و نیایش مسلمانان می‌نویسد و داستانهای بس شگفتی می‌آورد. گذشته از صوفیان که در خانقاهها کارشان جز این چیزها نمی‌بوده انبوهی از دیگران یک نیم روز را با نیایش و نماز بسر می‌برده‌اند. من تکه‌هایی از نوشته‌های او را در بغداد در اینجا می‌آورم. از مسجد و منبر ابن‌جوزی سخن رانده چنین می‌گوید : «کسی تا آن را ندیده از شنیدن چه خواهد دانست؟!.. واعظ چون از خطبه پرداخت و پند آغاز کرده سخنانی سرود گفته‌هایش چندان کارگر افتاد که دلها پریدن گرفت و جانها گداختن آغاز کرد و ناله‌ها برخاست و فریادها بلند شد. انبوهی بتوبه برخاستند و همچون پروانگان که بروی چراغ ریزند بر سر او ریختند و پیشانیها به پیش داشتندی که از موی هر یکی می‌گرفت و دست بسرشان می‌مالید. بودند کسانی که از خویش رفته بودند و آنان را روی دست گرفته نزد او می‌بردند. دیداری دیدیم که دلها را از ترس و پشیمانی پر می‌ساخت و هراس روز رستاخیز را به پیش چشم می‌آورد. آنهمه رنجها که برده و از دریاها گذشته و بیابانها را پیموده بودیم اگر نبودی نتیجه‌ی آنها جز دیدن این دیدار ما را بس بودی ...».

از این تکه‌ها در کتاب او بسیار است و کسی که آنها را بخواند آرزوی چنان روزگاری خواهد کرد و پیش خود خواهد گفت : مردمی با این اندازه خداترسی چه کمی داشته‌اند؟!. ولی اگر تاریخ را دنبال کنیم آن نیایشها و ناله‌ها و اشک‌ریزیها جز نمایشهای پوچی نبوده است و همان مردم روانهاشان بسیار تیره و پست بوده و پیش از همه غیرت و مردانگی را کم داشته‌اند. زیرا سی و اند سال پس از آن تاریخ و در آخرهای خلافت همان ناصرلدین‌الله است که چنگیز روی به ماوراءالنهر و خوارزم و خراسان می‌آورد و چهار سال آن بیدادگریها را می‌کند و ما می‌بینیم از آن خداترسان و توبه‌کردگان چه در ایران و چه در عراق تکانی پیدا نمی‌شود و از ابن‌ جوزی و مانندگان او جز بیرگی و سستنهادی پدید نمی‌آید. کسانی که از ترس خدا از خود می‌رفته‌اند یکی آن نمی‌کند که خشنودی خدا را جوید و جانفشانانه پا جلو گزارد و مردم را بتکان آورد و بچاره کوشد. تاریخ در دست ماست و نیک می‌دانیم که در آن روز دلگداز از این خداترسان چه ننگین‌کاریها دیده شده. ابوبکر رازی سرزنجیر صوفیان خود می‌نویسد که چون آوازه‌ی درآمدن مغولان را شنیده زنان و فرزندان خود را گزارده و «شبانه با جمعی اعزه و درویشان» جان بدر برده که چون مغولان به ری رسیده‌اند همگی آن بی‌پناهان را از تیغ گذرانیده‌اند.

اینست ارزش نیایش و نماز این کسان. اینست آنچه بدان می‌نازند. اینست آنچه می‌خواهند ما نیز دنبال کنیم و پی ایشان را گیریم. در جایی که در یک توده یازده کیش روانست و هر یکی با خدا بی‌فرهنگیهای دیگری می‌کنند ، در جایی که یک نیم جوانان خدا را نمی‌شناسند ، در جایی که به هر شهر و دیهی چند بتخانه برپاست ، در جایی که پستترین مفتخوران دعوای همپایی با خدا می‌کنند و فرومایه‌ترین بیکاران ، جهان آفرینش را بر سر خود می‌گردانند ـ اینان می‌خواهند ما همه‌ی آنها را فراموش کنیم و به یک نمایشهای سرسری بسنده نماییم و خود را و دیگران را فریب دهیم.


🌸

‌شادروان حاجی ‌مهدی‌آقا کوزه‌کنانی (پدر توده)

این نیکمرد یکی از بازرگانان توانگر و بنام تبریز ، و خود یک مرد دانا و غیرتمند و پاکدامنی بود و از اینرو درمیان مردم احترامی داشت. چون در تبریز جنبش مشروطه‌خواهی برخاست از دسته‌ی بازرگانان چند تن پا پیش گزارده پول دادند و هواداری سختی نمودند. پیشرو آنان این مرد بود که دیگران پیروی ازو کردند.

سپس در کشاکشهایی که دو سال کمابیش درمیانه‌ی آزادیخواهان و دربار قاجاری بود و هر چند زمانی یک بار هیاهو برمی‌خاست ، اینمرد در همه‌ی آنها در جلو مردم می‌ایستاد و با گفتار و کردار مایه‌ی دلگرمی آزادیخواهان می‌شد. همچنین در سالهای 1326 و 1327 که تبریز جنگ می‌کرد اینمرد یکی از سرجنبانان بود و پسرش حاجی‌ حسن‌آقا تفنگ بدوش انداخته همراه مجاهدان بجنگ می‌رفت.

در آغاز مشروطه در تهران سعدالدوله را بسیار بالا برده و «پدر توده» (ابوالمله) نامیدند و در تبریز این نام را به حاجی ‌مهدی‌آقا دادند. سعدالدوله پس از چندی از مشروطه‌خواهان جدا گردید و آن نام را نتوانست نگه دارد. ولی حاجی‌ مهدی‌آقا آن را نگه داشت و تا هنگامی که مُرد از هواداران مشروطه بشمار می‌رفت.

احمد کسروی ، پرچم روزانه ش 39 : دوشنبه 18 اسفندماه 1320.

شادروان اسدآقاخان

یکی از کسانی که در سالهای 1326 و 1327 در جنگهای تبریز بنام گردید و جا در دلها برای خود باز گردانید شادروان اسدآقاخان بود. این جوان در آن هنگام بیست دو سه سال بیشتر نداشت. ولی در سایه‌ی دلیریهایی که می‌نمود و کاردانیهایی که نشان می‌داد در اندک‌زمانی شناخته گردید. در همان سال در جنگها یک چشمش را گلوله تباه گردانید. ولی مانع کار او نشد و روز بروز بجایگاهش افزود.

روز 29 ذیحجه‌ی 1329 که با سالداتهای [سرباز (به روسی)] دولت مستبد روس جنگ برخاست این جوان در آن روز کارهای قهرمانی نمود و اینبود پس از چیرگی روسیان با دیگران از شهر بیرون رفتند که از مرز گذشته روانه‌ی استانبول شدند. اسدآقا در آنجا بمدرسه‌ی پلیس وارد شد و درسهای آنجا را بپایان رسانید.

سپس چون پس از چند سالی به ایران بازگشت گاهی در شهربانی و گاهی در ژاندارمری بود تا در سال 1340 در ساوُجبُلاغ در جنگ سیمگو کشته گردید.

عکس بالا اسدآقاخان را با مشهدی محمدعلیخان (محمدعلی آذر) که او نیز از سردستگان مجاهدان بود نشان می‌دهد.

احمد کسروی ، پرچم روزانه ش 64 : آدینه 21 فروردین 1321.