📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»
🖌 احمد کسروی
🔸 33ـ ایستادگی بر سر نادانیها از بزرگترین گناهانست (دو از دو)
سخن را که تا باینجا رسانیده‌ایم نامه‌ی دیگری از حقیقتگو از اسپهان رسیده که در آن بخرده‌گیری دیگری پرداخته و بگمان خود این سخنانی را که ما امسال در پیمان می‌نگاریم با آنچه در سال یکم مهنامه نگاشته‌ایم دوگونه یافته و اینست از در ایراد و پرسش درآمده است.
این یکی از چیزهاییست که ما می‌دانستیم کسانی خُرده خواهند گرفت. امسال در تیرماه که به آذربایجان رفتم در مراغه پیش از حقیقتگو ، آقای ضیاء آن را پرسیده و من پاسخ کوتاهی بزبان گفتم و گفتم باید آن را در پیمان روشن گردانیم ، و بیجا نخواهد بود که این نگارش دوم حقیقتگو را بچاپ رسانیم و در پاسخ آن پرده از روی راستیها برداریم. چیزی که هست ما این زمینه را که دنبال می‌کنیم هنوز بپایان نرسانیده‌ایم و این نشدنیست که این را گزارده بسخن دیگری پردازیم. پس باید آن نگارش را برای شماره‌های سال ششم نگه داریم. چنانکه یکی از خوانندگان دانشمند نگارشی از بغداد فرستاده و ما آن را هم بسال ششم نگه داشته‌ایم.
حقیقتگو بداند مرا از خرده‌گیریهای او رنجشی نیست و چنانکه در اسپهان بآقای نیکزاد گفتم اگر رنجشی داشتمی آن را بچاپ نرسانیدمی. ولی میخواهم بدانم آیا او از این پرسشها چه می‌خواهد؟!. کسانی که با ما درمی‌آیند و پرسشهایی می‌کنند به دو گونه‌اند : یک دسته آنان که درپی نیکی خود می‌باشند و از این پرسشها آن می‌خواهند که راست و دروغ و نیک و بد را خوب شناسند و خود را هرچه نیکتر و گرانمایه‌تر گردانند. یک دسته‌ی دیگر آنان که درپی آزار ما می‌باشند و از پرسش و ایراد این می‌خواهند که ما را براندازند (و هرگز بچنان آرزویی نخواهند رسید.) می‌خواهیم بدانیم شما حقیقتگو از کدام دسته‌اید؟!. امیدواریم از دسته‌ی دوم نباشید ، اگر از دسته‌ی نخست هستید و در جستجوی راستی می‌باشید پس بگویید از این خرده‌ها که گرفته بودید و ما پاسخ نوشتیم (و می‌نویسیم) چه نتیجه برداشتید؟!. ما در این گفتارها که بعنوان پاسخ بشما می‌نگاریم یک رشته از ارجدارترین راستیها را روشن گردانیدیم ، بگویید شما در برابر آنها چه حالی بخود می‌گیرید؟!. آیا آنها را می‌پذیرید یا نه؟!.
آیا می‌پذیرید که کیشهایی که امروز هست همه گمراهیست؟. می‌پذیرید که معنایی که به دین داده‌اند درست نیست؟!. می‌پذیرید خدایی که می‌ستایند آن خدای آفریدگار راستین نیست؟! بگردن می‌گیرید که کیشهایی که امروز درمیانست با پیشرفت زندگانی ناسازگار است و مردم ناگزیرند که یا از دین چشم پوشند و یا از پیشرفت زندگانی؟!. می‌پذیرید که نیارَستنی نیارَستنی است و هزارها داستان که در این باره در کتابهاست همه بیپاست؟!.. می‌پذیرید که سخنانی را که علماء در علم کلام رانده‌اند و از پیش خود بنیادی پدید آورده‌اند همه بیپاست و باید آنها را بیکبار کنار گزاشت؟!. می‌پذیرید که خود شما تاکنون گمراه بودید و از این سپس است که می‌توانید برستگاری درآیید؟!.
شما خرده‌هایی گرفتید و ما نیز پاسخهایی نوشتیم و جای هیچ گمانی باز نگزاردیم ، و خرسندیم که همچون بسیاری از دیگران دوباره همان ایرادها را از سر نگرفته‌اید ، ولی باین اندازه بس نتوان کرد. شما اگر راستی‌پژوهید باید تکانی بخود دهید و خشنودی و شادمانی نمایید ، و با نام آشکار خود بگواهی پاکدلانه برخیزید ، و گذشته از خودتان مایه‌ی رستگاری صدها و هزارها کسان شوید ، و نام بس نیکی از خود در تاریخ بازگزارید. شما اگر راستی‌پرستید ، اگر آرزومند سرفرازی توده‌ی خود هستید باید این کار کنید و هرگز بازنایستید.
شما که روا می‌شمارید از اندک‌ناسازگاری که میانه‌ی آن سخن و این سخن ما پنداشته‌اید (آری پنداشته‌اید!) چشم نپوشید و آن را داستانی ساخته به رخ ما کشید چرا بخود نمی‌گویید : «آخر من دانش اندوخته‌ام و خود مردی پنجاه و اند ساله‌ام چگونه با راستیهایی باین روشنی نبرد می‌نمایم؟!.» نمی‌گویید : «من که روزانه ده بار زبان گشاده از خدا درخواست «راه راست» می‌نمایم چگونه از راهی باین راستی می‌گریزم؟!.» نمی‌گویید : «پس پاسخ خدا را چه خواهم داد؟!.» ، نمی‌گویید : «من که آنهمه پندارهای بیهوده و بیپا را بی‌هیچ دلیلی پذیرفته و در دل جا داده بودم کنون چگونه با سخنانی که سراپا راستی و سراپا رستگاریست از در نبرد می‌آیم ، و چون در این زمینه درماندم بزمینه‌ی دیگری می‌شتابم؟!.» ، نمی‌گویید : «این کار با مردمی و آدمیگری من چه سازش دارد؟!.»
نمی‌گویید : «آخر من درپی چه هستم و چه میخواهم؟!. آیا میخواهم براستیها پی برم ، میخواهم معنی جهان و زندگی را شناسم ، میخواهم بآفرینش و آفریدگار راه یابم ـ آیا اینها را میخواهم یا یک رشته سخنان پست بیهوده‌ای را ـ سخنانی که خرد و دانش از آنها بیزار است ـ فراگرفته‌ام و میخواهم بر سر آنها ایستادگی کنم؟!.»
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 33ـ ایستادگی بر سر نادانیها از بزرگترین گناهانست (دو از دو)
سخن را که تا باینجا رسانیده‌ایم نامه‌ی دیگری از حقیقتگو از اسپهان رسیده که در آن بخرده‌گیری دیگری پرداخته و بگمان خود این سخنانی را که ما امسال در پیمان می‌نگاریم با آنچه در سال یکم مهنامه نگاشته‌ایم دوگونه یافته و اینست از در ایراد و پرسش درآمده است.
این یکی از چیزهاییست که ما می‌دانستیم کسانی خُرده خواهند گرفت. امسال در تیرماه که به آذربایجان رفتم در مراغه پیش از حقیقتگو ، آقای ضیاء آن را پرسیده و من پاسخ کوتاهی بزبان گفتم و گفتم باید آن را در پیمان روشن گردانیم ، و بیجا نخواهد بود که این نگارش دوم حقیقتگو را بچاپ رسانیم و در پاسخ آن پرده از روی راستیها برداریم. چیزی که هست ما این زمینه را که دنبال می‌کنیم هنوز بپایان نرسانیده‌ایم و این نشدنیست که این را گزارده بسخن دیگری پردازیم. پس باید آن نگارش را برای شماره‌های سال ششم نگه داریم. چنانکه یکی از خوانندگان دانشمند نگارشی از بغداد فرستاده و ما آن را هم بسال ششم نگه داشته‌ایم.
حقیقتگو بداند مرا از خرده‌گیریهای او رنجشی نیست و چنانکه در اسپهان بآقای نیکزاد گفتم اگر رنجشی داشتمی آن را بچاپ نرسانیدمی. ولی میخواهم بدانم آیا او از این پرسشها چه می‌خواهد؟!. کسانی که با ما درمی‌آیند و پرسشهایی می‌کنند به دو گونه‌اند : یک دسته آنان که درپی نیکی خود می‌باشند و از این پرسشها آن می‌خواهند که راست و دروغ و نیک و بد را خوب شناسند و خود را هرچه نیکتر و گرانمایه‌تر گردانند. یک دسته‌ی دیگر آنان که درپی آزار ما می‌باشند و از پرسش و ایراد این می‌خواهند که ما را براندازند (و هرگز بچنان آرزویی نخواهند رسید.) می‌خواهیم بدانیم شما حقیقتگو از کدام دسته‌اید؟!. امیدواریم از دسته‌ی دوم نباشید ، اگر از دسته‌ی نخست هستید و در جستجوی راستی می‌باشید پس بگویید از این خرده‌ها که گرفته بودید و ما پاسخ نوشتیم (و می‌نویسیم) چه نتیجه برداشتید؟!. ما در این گفتارها که بعنوان پاسخ بشما می‌نگاریم یک رشته از ارجدارترین راستیها را روشن گردانیدیم ، بگویید شما در برابر آنها چه حالی بخود می‌گیرید؟!. آیا آنها را می‌پذیرید یا نه؟!.
آیا می‌پذیرید که کیشهایی که امروز هست همه گمراهیست؟. می‌پذیرید که معنایی که به دین داده‌اند درست نیست؟!. می‌پذیرید خدایی که می‌ستایند آن خدای آفریدگار راستین نیست؟! بگردن می‌گیرید که کیشهایی که امروز درمیانست با پیشرفت زندگانی ناسازگار است و مردم ناگزیرند که یا از دین چشم پوشند و یا از پیشرفت زندگانی؟!. می‌پذیرید که نیارَستنی نیارَستنی است و هزارها داستان که در این باره در کتابهاست همه بیپاست؟!.. می‌پذیرید که سخنانی را که علماء در علم کلام رانده‌اند و از پیش خود بنیادی پدید آورده‌اند همه بیپاست و باید آنها را بیکبار کنار گزاشت؟!. می‌پذیرید که خود شما تاکنون گمراه بودید و از این سپس است که می‌توانید برستگاری درآیید؟!.
شما خرده‌هایی گرفتید و ما نیز پاسخهایی نوشتیم و جای هیچ گمانی باز نگزاردیم ، و خرسندیم که همچون بسیاری از دیگران دوباره همان ایرادها را از سر نگرفته‌اید ، ولی باین اندازه بس نتوان کرد. شما اگر راستی‌پژوهید باید تکانی بخود دهید و خشنودی و شادمانی نمایید ، و با نام آشکار خود بگواهی پاکدلانه برخیزید ، و گذشته از خودتان مایه‌ی رستگاری صدها و هزارها کسان شوید ، و نام بس نیکی از خود در تاریخ بازگزارید. شما اگر راستی‌پرستید ، اگر آرزومند سرفرازی توده‌ی خود هستید باید این کار کنید و هرگز بازنایستید.
شما که روا می‌شمارید از اندک‌ناسازگاری که میانه‌ی آن سخن و این سخن ما پنداشته‌اید (آری پنداشته‌اید!) چشم نپوشید و آن را داستانی ساخته به رخ ما کشید چرا بخود نمی‌گویید : «آخر من دانش اندوخته‌ام و خود مردی پنجاه و اند ساله‌ام چگونه با راستیهایی باین روشنی نبرد می‌نمایم؟!.» نمی‌گویید : «من که روزانه ده بار زبان گشاده از خدا درخواست «راه راست» می‌نمایم چگونه از راهی باین راستی می‌گریزم؟!.» نمی‌گویید : «پس پاسخ خدا را چه خواهم داد؟!.» ، نمی‌گویید : «من که آنهمه پندارهای بیهوده و بیپا را بی‌هیچ دلیلی پذیرفته و در دل جا داده بودم کنون چگونه با سخنانی که سراپا راستی و سراپا رستگاریست از در نبرد می‌آیم ، و چون در این زمینه درماندم بزمینه‌ی دیگری می‌شتابم؟!.» ، نمی‌گویید : «این کار با مردمی و آدمیگری من چه سازش دارد؟!.»
نمی‌گویید : «آخر من درپی چه هستم و چه میخواهم؟!. آیا میخواهم براستیها پی برم ، میخواهم معنی جهان و زندگی را شناسم ، میخواهم بآفرینش و آفریدگار راه یابم ـ آیا اینها را میخواهم یا یک رشته سخنان پست بیهوده‌ای را ـ سخنانی که خرد و دانش از آنها بیزار است ـ فراگرفته‌ام و میخواهم بر سر آنها ایستادگی کنم؟!.»
👇
آقای خرده‌گیر : تو عبدالوهاب حقیقتگو یا محمدعلی شاهین یا هر کس دیگری می‌خواهی باش و دادگر و راستی‌پژوه باش. اگر فراموش نکرده‌اید کار شما در دین بجایی رسیده بود که بگویید : «خردهای ما نارساست» شما همین جمله را در گفتار خود نوشته‌اید. راهی را در دین پیش گرفته بودید که سراپا بیخردانه است و ناگزیر شده بودید خردهای خود را نارسا شمارید. من از شما می‌پرسم : کسی که خردش نارساست او چه تواند راست از دروغ و نیک از بد بازشناسد؟!. من اگر بشما پاسخی نمی‌دادم و می‌گفتم : «کسی که خردش نارساست او را چه کار که بگفتگوهای خردمندانه درآید و به چون و چرا پردازد؟!.» شما چه گله از من توانستید داشت؟!. آیا کسی که از یکسو بنارسایی خرد خَستُوانست و از یکسو نیز گفتگو از راست و دروغ می‌راند داستانش داستان ملانصرالدین نیست که می‌گفته من باآنکه پیرم زور جوانیم بجاست. زیرا سنگ بزرگی را در خانه‌مان که در جوانی نمی‌توانستم از زمین برداشت کنون هم نمی‌توانم؟!.
آیا این درماندگی یک دسته نیست که یک رشته پندارهای بیهوده را از افسانه‌های جهود و دروغبافیهای سیاستگران عرب و مانند این بگیرند و آنها را دین شمارند و چون ببینند با خرد نمی‌سازد بجای دست کشیدن از آنها بگویند خردهای ما نارساست؟!. وآنگاه کنون که کسی برخاسته و دین را بروی خرد و دانش استوار گردانیده و آنهمه پندارهای بیهوده را دور رانده آیا ناسپاسی نیست که همه با او از در خرده‌گیری و کارشکنی درآیند؟!.
🌸
آیا این درماندگی یک دسته نیست که یک رشته پندارهای بیهوده را از افسانه‌های جهود و دروغبافیهای سیاستگران عرب و مانند این بگیرند و آنها را دین شمارند و چون ببینند با خرد نمی‌سازد بجای دست کشیدن از آنها بگویند خردهای ما نارساست؟!. وآنگاه کنون که کسی برخاسته و دین را بروی خرد و دانش استوار گردانیده و آنهمه پندارهای بیهوده را دور رانده آیا ناسپاسی نیست که همه با او از در خرده‌گیری و کارشکنی درآیند؟!.
🌸
📖 حقایق زندگی
🖌 احمد کسروی
🔸 5 ـ بهار در کار فرارسیدنست (یک از دو)
زمستان گذشت و بهار در کار فرارسیدنست. یک بهاری که خدا می‌داند چه‌ها رو خواهد داد. چنانکه می‌دانیم این زمستان را همه‌ی دولتها بتدارکات جنگی پرداخته‌اند که از بهار بکار جنگ برخیزند. و اینک بهار نزدیک گردیده. ...
ما اگر آرزومند باشیم که در چنین زمانی بیکبار آسوده بمانیم آرزوی خامی کرده‌ایم. از آنسوی ایران بارها جنگ دیده یک بار دیگر نیز ببیند. اینها باکی ندارد.
آنچه باک دارد و مایه‌ی نگرانی می‌باشد حال خود کشور است. از این رهگذر است که ما در ترس هستیم و بنوشتن این گفتار برخاسته‌ایم.
پیشامدهای شهریور ماه یک نمونه‌ای بود که در این کشور چگونه بنیاد اجتماع سستست ، و چگونه پایه‌ی اخلاق پست است. از آن پیشامدها باید عبرت گرفته و برای آینده بی‌باک و بی‌پروا ننشست.
در آن داستان ما دیدیم بسیاری از کارکنان عالیمقام دولت پابندی بوظیفه‌ی خود ننموده و تو گویی در یک کشور بیگانه‌ای مأموریت داشتند که همینکه خطر نمودار شد مردم را گزاردند و خود بگریختند. افسران بزرگ و سران لشگر ، هم گریختند و هم نادرستی کردند و همه‌ی اسلحه و افزار بدست اشرار دادند.
اینها بماند. اینها را بارها گفته‌ایم. ما در تهران دیدیم همینکه خبری رسید که جنگی رخ داده در اندک‌زمانی نان کمیاب گردید. قند و شکر و نفت و ذغال و دیگر دربایستهای زندگی نایاب شد. دکانهای سَقَط‌فروشان[خرده‌فروش چای و قند و ادویه و پاره‌ای از خشکبار] و بقالان و قنادان تهی گردید. نرخها دو برابر بالا رفت. مردان و زنان در جلو دکانها ازدحام کردند و همدیگر را لگدمال ساختند ، اتوبوسها از کار افتاد و آمد و شد بریده گردید.
باآنکه در اینجا خطر کم بود بلکه خطری نبود خاندانها بکوچ پرداختند. توانگران سوار اتومبیلها
(اتومبیلهای اداری یا شخصی) گردیده رو به اسپهان و شیراز نهادند. کجا می‌رفتند؟ ـ و چرا می‌رفتند؟... خودشان نیز نمی‌دانستند. سراسیمه‌وار رو بگریز نهاده بودند.
در تهران هر روز دروغهای رنگارنگی ساخته پراکنده می‌گردانیدند ، هر کسی به پیشامد معنای دیگری می‌داد و پیرایه‌های دیگری می‌بست. همچون وحشیان دست و پا گم کرده نمی‌دانستند چه باید کرد. اگر جنگ بیست روز امتداد می‌یافت در تهران مردم از گرسنگی می‌مردند و صد حادثه‌ی ناگوار رخ می‌داد.
این در پایتخت کشور بود. از اینجا پیداست که بیرونها چه حال داشته. در جایی که مردم پایتخت این رفتار را می‌کردند چه شگفتی داشته که در بیرونها بیکبار رشته گسیخته گردد و هرج و مرج رخ نماید؟! چه شگفتی داشت که روستاییانِ گرمرود براه‌آهن ریزند و چوبها و تخته‌های آن را کشیده ببرند؟!.. چه شگفتی داشت که لران و شاهسونان بیدرنگ بتاراج و راهزنی پردازند؟!.. چه شگفتی داشت که کردان بکشتار و خونریزی برخیزند؟!.
این حالی است که من نمی‌دانم آن را چگونه تصویر نمایم. و از زشتی آن با چه زبانی سخن رانم! تو گویی درمیان این مردم کمترین رابطه‌ای بازنمانده و هر کسی جز دربند خود نیست. تو گویی این کشور مال این مردم نمی‌باشد و هیچ گونه دلبستگی بآن ندارند. تو گویی یک گروه پراکنده‌ی ویلگردیند که از راه باین سرزمین رسیده‌اند و هیچ رابطه‌ای درمیان نمی‌باشد.
این چیزیست که باید باکش داریم و درپی چاره‌اش باشیم. شما چنین انگارید بهاری رسیده و خدا نخواسته جنگ تا به ایران رسیده. آیا با این کسان و با اینحال سرنوشت این کشور چه خواهد بود؟!. دیگر چیزها بکنار آذوقه و خواروبار چه صورتی پیدا خواهد کرد؟!. داستان کوچ و گریز توانگران و اتومبیل‌داران چه رنگی پیدا خواهد نمود؟!
اینها چیزهاییست که باید اندیشیم و درپی چاره‌اش باشیم ـ چه جنگ بکشور ما برسد و چه نرسد یک سالهای پر تکان و آشوبی را در پیش داریم و باید خود را آماده‌ی آن گردانیم. خواهید گفت چگونه خود را آماده گردانیم؟ من در شماره‌ی آینده پاسخ این پرسش را خواهم نوشت.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 5 ـ بهار در کار فرارسیدنست (یک از دو)
زمستان گذشت و بهار در کار فرارسیدنست. یک بهاری که خدا می‌داند چه‌ها رو خواهد داد. چنانکه می‌دانیم این زمستان را همه‌ی دولتها بتدارکات جنگی پرداخته‌اند که از بهار بکار جنگ برخیزند. و اینک بهار نزدیک گردیده. ...
ما اگر آرزومند باشیم که در چنین زمانی بیکبار آسوده بمانیم آرزوی خامی کرده‌ایم. از آنسوی ایران بارها جنگ دیده یک بار دیگر نیز ببیند. اینها باکی ندارد.
آنچه باک دارد و مایه‌ی نگرانی می‌باشد حال خود کشور است. از این رهگذر است که ما در ترس هستیم و بنوشتن این گفتار برخاسته‌ایم.
پیشامدهای شهریور ماه یک نمونه‌ای بود که در این کشور چگونه بنیاد اجتماع سستست ، و چگونه پایه‌ی اخلاق پست است. از آن پیشامدها باید عبرت گرفته و برای آینده بی‌باک و بی‌پروا ننشست.
در آن داستان ما دیدیم بسیاری از کارکنان عالیمقام دولت پابندی بوظیفه‌ی خود ننموده و تو گویی در یک کشور بیگانه‌ای مأموریت داشتند که همینکه خطر نمودار شد مردم را گزاردند و خود بگریختند. افسران بزرگ و سران لشگر ، هم گریختند و هم نادرستی کردند و همه‌ی اسلحه و افزار بدست اشرار دادند.
اینها بماند. اینها را بارها گفته‌ایم. ما در تهران دیدیم همینکه خبری رسید که جنگی رخ داده در اندک‌زمانی نان کمیاب گردید. قند و شکر و نفت و ذغال و دیگر دربایستهای زندگی نایاب شد. دکانهای سَقَط‌فروشان[خرده‌فروش چای و قند و ادویه و پاره‌ای از خشکبار] و بقالان و قنادان تهی گردید. نرخها دو برابر بالا رفت. مردان و زنان در جلو دکانها ازدحام کردند و همدیگر را لگدمال ساختند ، اتوبوسها از کار افتاد و آمد و شد بریده گردید.
باآنکه در اینجا خطر کم بود بلکه خطری نبود خاندانها بکوچ پرداختند. توانگران سوار اتومبیلها
(اتومبیلهای اداری یا شخصی) گردیده رو به اسپهان و شیراز نهادند. کجا می‌رفتند؟ ـ و چرا می‌رفتند؟... خودشان نیز نمی‌دانستند. سراسیمه‌وار رو بگریز نهاده بودند.
در تهران هر روز دروغهای رنگارنگی ساخته پراکنده می‌گردانیدند ، هر کسی به پیشامد معنای دیگری می‌داد و پیرایه‌های دیگری می‌بست. همچون وحشیان دست و پا گم کرده نمی‌دانستند چه باید کرد. اگر جنگ بیست روز امتداد می‌یافت در تهران مردم از گرسنگی می‌مردند و صد حادثه‌ی ناگوار رخ می‌داد.
این در پایتخت کشور بود. از اینجا پیداست که بیرونها چه حال داشته. در جایی که مردم پایتخت این رفتار را می‌کردند چه شگفتی داشته که در بیرونها بیکبار رشته گسیخته گردد و هرج و مرج رخ نماید؟! چه شگفتی داشت که روستاییانِ گرمرود براه‌آهن ریزند و چوبها و تخته‌های آن را کشیده ببرند؟!.. چه شگفتی داشت که لران و شاهسونان بیدرنگ بتاراج و راهزنی پردازند؟!.. چه شگفتی داشت که کردان بکشتار و خونریزی برخیزند؟!.
این حالی است که من نمی‌دانم آن را چگونه تصویر نمایم. و از زشتی آن با چه زبانی سخن رانم! تو گویی درمیان این مردم کمترین رابطه‌ای بازنمانده و هر کسی جز دربند خود نیست. تو گویی این کشور مال این مردم نمی‌باشد و هیچ گونه دلبستگی بآن ندارند. تو گویی یک گروه پراکنده‌ی ویلگردیند که از راه باین سرزمین رسیده‌اند و هیچ رابطه‌ای درمیان نمی‌باشد.
این چیزیست که باید باکش داریم و درپی چاره‌اش باشیم. شما چنین انگارید بهاری رسیده و خدا نخواسته جنگ تا به ایران رسیده. آیا با این کسان و با اینحال سرنوشت این کشور چه خواهد بود؟!. دیگر چیزها بکنار آذوقه و خواروبار چه صورتی پیدا خواهد کرد؟!. داستان کوچ و گریز توانگران و اتومبیل‌داران چه رنگی پیدا خواهد نمود؟!
اینها چیزهاییست که باید اندیشیم و درپی چاره‌اش باشیم ـ چه جنگ بکشور ما برسد و چه نرسد یک سالهای پر تکان و آشوبی را در پیش داریم و باید خود را آماده‌ی آن گردانیم. خواهید گفت چگونه خود را آماده گردانیم؟ من در شماره‌ی آینده پاسخ این پرسش را خواهم نوشت.
🌸
📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»
🖌 احمد کسروی
🔸 34ـ نتیجه‌های شومی که از یک پندار برخاسته (یک از یک)
من از کیشهای پراکنده که سراپا از خرد و دانش بکنار است چشم می‌پوشم و یک گرهی را که در رشته‌ی خود دین پدید آورده بودند یادآوری می‌نمایم : شما نیک می‌دانید که از قرن دوم اسلام تا زمان ما چندین ملیون علماء آمده‌اند و رفته‌اند و از چند هزار تن از ایشان کتابها بازمانده است و اینان همگی «نبوت» یا پیغمبری را از ریشه‌ی دین دانسته و چون بگفتگو از آن پرداخته‌اند نشان راستگویی یک پیغمبر را کارهای نیارَستنی یا «معجزه» شماره‌اند و در کتابهای خود صدها و هزارها داستان از نیارَستنیهای پیغمبران بنگارش آورده‌اند ، و این را چندان استوار شمارده‌اند که هر کسی ناگزیر بوده آن داستانها را باور بنماید و اگر نه پیغمبری را هم باور ننماید. این سخن به همانسان تا زمان ما رسیده. در جایی که در زمان ما دانشها پیش رفته و از هر باره بیپایی داستانهای نیارَستنی روشن گردیده. امروز دانشهای طبیعی و تاریخ و خرد همگی یکزبان دروغ بودن آن داستانها را می‌رساند.
آیا نتیجه‌ی این چه بایستی بود؟!. بیگمان آن بایستی بود که مردم چون آن داستانها را دروغ می‌شناسند پیغمبری یا پیغمبران را نیز که دلیلش همانها شمرده شده باور ننمایند و چون آن را باور نکردند بچیزهای دیگر دین نیز بدگمان باشند و رو گردانند. این نتیجه‌ایست که بایستی رو دهد و خود رو داده بود و مردمان بهمین انگیزه و از آنکه دین از هر باره از خرد و دانش بدور بود دسته دسته از دین می‌گریختند و آن را بازیچه‌ای بیش نمی‌شماردند. آنگاه علماء یا هواداران دین که اگر بشماریم بچند صدهزار می‌رسند و اگر حاخامها و کشیشها را که در این زمینه با آنان همدست و همدردند بیفزاییم از چند ملیون بیشتر می‌شوند همگی در کار خود درمانده بودند. زیرا اینان اگر از آن داستانها چشم پوشیدندی دلیل دیگری برای پیغمبران نداشتندی و آن داستانها نیز درست‌شدنی نبود. اینبود بسیاری از آنان بخاموشی گراییده دم نمی‌زدند و بسیاری نیز بیش از این نمی‌توانستند که بر روی آن داستانها ایستادگی نمایند و از خرد و دانش چشم پوشیده و از در پافشاری درآیند ولی پیداست که از این نتیجه بدست نمی‌آمد و هرچه آنان ایستادگی بیشتر می‌نمودند مردم بیشتر می‌رمیدند. راستی هم اینست که بیشتری از خود آنان نیز از دین رمیده بودند ولی چون روزیشان از این راه است ناگزیر جنب و جوشی نشان می‌دادند.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 34ـ نتیجه‌های شومی که از یک پندار برخاسته (یک از یک)
من از کیشهای پراکنده که سراپا از خرد و دانش بکنار است چشم می‌پوشم و یک گرهی را که در رشته‌ی خود دین پدید آورده بودند یادآوری می‌نمایم : شما نیک می‌دانید که از قرن دوم اسلام تا زمان ما چندین ملیون علماء آمده‌اند و رفته‌اند و از چند هزار تن از ایشان کتابها بازمانده است و اینان همگی «نبوت» یا پیغمبری را از ریشه‌ی دین دانسته و چون بگفتگو از آن پرداخته‌اند نشان راستگویی یک پیغمبر را کارهای نیارَستنی یا «معجزه» شماره‌اند و در کتابهای خود صدها و هزارها داستان از نیارَستنیهای پیغمبران بنگارش آورده‌اند ، و این را چندان استوار شمارده‌اند که هر کسی ناگزیر بوده آن داستانها را باور بنماید و اگر نه پیغمبری را هم باور ننماید. این سخن به همانسان تا زمان ما رسیده. در جایی که در زمان ما دانشها پیش رفته و از هر باره بیپایی داستانهای نیارَستنی روشن گردیده. امروز دانشهای طبیعی و تاریخ و خرد همگی یکزبان دروغ بودن آن داستانها را می‌رساند.
آیا نتیجه‌ی این چه بایستی بود؟!. بیگمان آن بایستی بود که مردم چون آن داستانها را دروغ می‌شناسند پیغمبری یا پیغمبران را نیز که دلیلش همانها شمرده شده باور ننمایند و چون آن را باور نکردند بچیزهای دیگر دین نیز بدگمان باشند و رو گردانند. این نتیجه‌ایست که بایستی رو دهد و خود رو داده بود و مردمان بهمین انگیزه و از آنکه دین از هر باره از خرد و دانش بدور بود دسته دسته از دین می‌گریختند و آن را بازیچه‌ای بیش نمی‌شماردند. آنگاه علماء یا هواداران دین که اگر بشماریم بچند صدهزار می‌رسند و اگر حاخامها و کشیشها را که در این زمینه با آنان همدست و همدردند بیفزاییم از چند ملیون بیشتر می‌شوند همگی در کار خود درمانده بودند. زیرا اینان اگر از آن داستانها چشم پوشیدندی دلیل دیگری برای پیغمبران نداشتندی و آن داستانها نیز درست‌شدنی نبود. اینبود بسیاری از آنان بخاموشی گراییده دم نمی‌زدند و بسیاری نیز بیش از این نمی‌توانستند که بر روی آن داستانها ایستادگی نمایند و از خرد و دانش چشم پوشیده و از در پافشاری درآیند ولی پیداست که از این نتیجه بدست نمی‌آمد و هرچه آنان ایستادگی بیشتر می‌نمودند مردم بیشتر می‌رمیدند. راستی هم اینست که بیشتری از خود آنان نیز از دین رمیده بودند ولی چون روزیشان از این راه است ناگزیر جنب و جوشی نشان می‌دادند.
🌸
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان
(شایندگی در چیست؟)
در هفته‌های گذشته نوشتار‌هایی در زمینه‌ی سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان و ارتباط آن با درماندگی کشور آوردیم.
آنها پاسخی بود به پرسشهایی از اینگونه :
ـ دانشوران ایرانی علل عقب‌ماندگی این کشور را چه‌ها دانسته‌اند؟
ـ سرچشمه‌ی آن علل کجاست؟!
ـ عمده‌ترین سرمایه‌های یک کشور کدامهاست؟
ـ سرمایه‌ی اجتماعی چیست ، مثالهایش چیست؟
ـ از چه زمانی دانشمندان به این سرمایه توجه ویژه کردند و این موضوع وارد درسهای دانشگاهی شده؟
ـ آیا سرمایه‌ی اجتماعی کشورها اندازه‌گیری می‌شود و جدولهای آن در دسترس است؟
ـ آیا میان سرمایه‌ی اجتماعی و اقتصاد پایدار و همچنین اندازه‌ی رفاه ارتباط هست؟!
ـ چه کار باید کرد تا این سرمایه افزایش یابد؟!
ـ عمده‌ترین نقص توده‌ی ایرانی چیست؟!
و دهها پرسش دیگر که پاسخشان در این نوشتار آمده. اساس این نوشتار جز از نوشته‌های کسروی نیست. کوشادِ تلگرام کوشیده ارتباط میان آخرین دستاوردهای جامعه‌شناسان و آن نوشته‌ها را بازنماید. اهمیت نوشته‌های کسروی گذشته از انگشت گذاردن روی علتهای خواری و درماندگیهای ایران و شرق ، یکی هم در نشان دادن راه چاره به دردهاست.
این نوشتار‌ها در سیزده بخش تکه تکه در کانال آمد. اکنون آنها را در یک دفتر گرد آورده و به دلسوزان توده و کشور ، به خردمندان و حقیقتجویان ارمغان می‌داریم.
🛎 پیوند کتاب
💐
(شایندگی در چیست؟)
در هفته‌های گذشته نوشتار‌هایی در زمینه‌ی سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان و ارتباط آن با درماندگی کشور آوردیم.
آنها پاسخی بود به پرسشهایی از اینگونه :
ـ دانشوران ایرانی علل عقب‌ماندگی این کشور را چه‌ها دانسته‌اند؟
ـ سرچشمه‌ی آن علل کجاست؟!
ـ عمده‌ترین سرمایه‌های یک کشور کدامهاست؟
ـ سرمایه‌ی اجتماعی چیست ، مثالهایش چیست؟
ـ از چه زمانی دانشمندان به این سرمایه توجه ویژه کردند و این موضوع وارد درسهای دانشگاهی شده؟
ـ آیا سرمایه‌ی اجتماعی کشورها اندازه‌گیری می‌شود و جدولهای آن در دسترس است؟
ـ آیا میان سرمایه‌ی اجتماعی و اقتصاد پایدار و همچنین اندازه‌ی رفاه ارتباط هست؟!
ـ چه کار باید کرد تا این سرمایه افزایش یابد؟!
ـ عمده‌ترین نقص توده‌ی ایرانی چیست؟!
و دهها پرسش دیگر که پاسخشان در این نوشتار آمده. اساس این نوشتار جز از نوشته‌های کسروی نیست. کوشادِ تلگرام کوشیده ارتباط میان آخرین دستاوردهای جامعه‌شناسان و آن نوشته‌ها را بازنماید. اهمیت نوشته‌های کسروی گذشته از انگشت گذاردن روی علتهای خواری و درماندگیهای ایران و شرق ، یکی هم در نشان دادن راه چاره به دردهاست.
این نوشتار‌ها در سیزده بخش تکه تکه در کانال آمد. اکنون آنها را در یک دفتر گرد آورده و به دلسوزان توده و کشور ، به خردمندان و حقیقتجویان ارمغان می‌داریم.
🛎 پیوند کتاب
💐
📖 حقایق زندگی
🖌 احمد کسروی
🔸 5 ـ بهار در کار فرارسیدنست (دو از دو)
آینده را جز خدا نمی‌داند. ما بِیقین نمی‌دانیم در بهار یا در تابستان آینده چه خواهد بود. ولی یک سال بیمناکیست. جنگ دولتها به یک دوره‌ی بسیار سختی خواهد رسید و آتش آن گام بگام بما نزدیکتر خواهد گردید. بلکه اگر بسخنان رادیوی ویشی [1] گوش دهیم یکی از میدانهای جنگ «آسیای میانه» خواهد بود. [2]
این بیمها درمیانست و از آنسوی حال خود کشور بیشتر بیم‌آور است. زیرا گذشته از سستیِ تشکیلات دولت و پابند نبودن بیشتری از مأمورین بوظیفه‌ی خود که دیدیم و آزمودیم ، در خود توده مرض نومیدی پیدا شده و هر یکی از راه دیگری نسبت بکشور و میهن خود بیعلاقگی نشان می‌دهند ، و هر کسی برآنست که جز در اندیشه‌ی خود نباشد.
این بدترین دردیست که در یک توده پیدا می‌شود. چنین توده‌ای ، آن هم در چنین زمانی ، سرنوشتش جز لگدمالی و نابودی نتواند بود.
این نومیدیها و بی‌علاقگیها علتهای گوناگونی دارد که ما در اینجا مجال گفتگو از آنها نداریم. اینها یک رشته دردهای کهنه‌ایست که از بس درمان نشده و مانده جایگیر گردیده. کسانی سرچشمه‌ی بداخلاقی‌ها و آلودگیهای مردم را در بیست سال گذشته[دوره‌ی رضاشاه] جستجو می‌کنند. ولی این خود لغزشیست و این آلودگیها بسیار کهنست و در بیست سال گذشته یک چیزهای کمی بآنها افزوده گردیده. [3]
هرچه هست ما در اینجا مجال گفتگو از آنها نداریم ، و از آنسوی چاره‌ی آنها نیز باین آسانی و باین زودی نشدنیست. امروز با این حالی که جهان پیدا کرده و با این آینده‌ی بیمناکی که ما داریم راه چاره تنها یک چیز است و آن اینکه نیکان و علاقه‌مندان بکشور و توده در هر کجا که هستند جدا گردند و دست بهم داده دسته‌ای پدید آورند و مقصد و راه یکی گردانند و نگهداری کشور و توده را بگردن گرفته در آن راه پاکدلانه جانفشانی نمایند.
اینان باید از یکسو به یک دولتی اعتماد پیدا کنند و از او پشتیبانی نمایند و بنگهداری او کوشند و با دست او اساس تشکیلات دولتی را استوار گردانند ، و از یکسو به بیدار کردن مردم و چاره بمرض نومیدی کوشند و تا بتوانند بیشتری از آنان را بر سر خود گرد آورند. [4]
امروز تنها یک چنین جمعیتی است که خواهد توانست دستی از این مردم بگیرد و کاری از پیش برد و باید هرچه زودتر باین کار برخاست.
امروز مردم بدو دسته‌اند : یک آنان که بتوده و کشور بیکبار بیعلاقه‌اند و جز دربند نگهداری خود نیستند ، دیگری آنان که علاقه بکشور و توده دارند ولی پراکنده و بیراهند. اینان هر دو بیهوده‌اند و هر دو بیکاره‌اند. آنچه بی‌علاقگانند حال آنان گله‌ی گاوان و گوسفندانیست که در مرغزاری می‌چرند و کمترین علاقه بآن پیدا نمی‌کنند ، و هر زمان که یک گرگی یا شیری یا درنده‌ی دیگری پدیدار گردید تنها درپی گریز باشند و هر یکی رو بسوی دیگری آورند و گریخته جان بدر برند.
این بیخردان نه معنی کشور را می‌دانند ، نه قدر آزادی را می‌شناسند. از همه‌ی اینها ناآگاهند و زندگانی را تنها خوردن و خوابیدن و کام‌گزاردن می‌شمارند. آنچنان پستنهادند که کمترین علاقه بمیهن خود نشان نمی‌دهند و برآنند که اگر خطری پیش آمد با گریختن خود را رها گردانند و چندان گستاخند که می‌نشینند و آشکاره دم از بیعلاقگی می‌زنند و بکسان دیگری که علاقه دارند ریشخند دریغ نمی‌گویند.
اما علاقه‌مندان ، آنان نیز بیراه و پراکنده‌اند و با اینحال هرچه بکوشند نتیجه‌ای در دست نخواهند داشت. تنها علاقه بکشور کافی نیست. از احساساتِ تنها نتیجه نتواند بود. باید نخست دست بهم داد و یکی بود و دوم راه کوشش را پیدا کرد.
من در شماره‌های آینده در این باره سخنان روشنتری خواهم نوشت. باید توضیح دهم که راهی که می‌گوییم کدام است و چگونه می‌توان بآن درآمد و آن را دنبال کرد.
در اینجا در پایان یک نکته‌ای را علاوه می‌کنم و آن اینکه پیشامد شهریورماه و آن رفتاری که از برخی افسران و کارکنان دولتی سر زد بسیار ننگین بود و ما برای آنکه در آینده بمانند این دچار نگردیم باید از بدیهای آن مأمورین چشم نپوشیم و آنان را همچنان دنبال کنیم.
ما در پرچم از چند تن نام بردیم و بدیهاشان نوشتیم و می‌بینیم کسانی میانجیگری می‌نمایند و گاهی چنین می‌گویند : «آنها دیگر گذشت و رفت». می‌گویم : نگذشته و نرفته : ما باید آنها را همیشه بد بدانیم و در توده خوارشان داریم. این گذشته از آنکه سزای پستیهای ایشانست برای آینده بسیار مؤثر می‌باشد. زیرا در آینده اگر باز یک چنان داستانی رخ داد نیکان چون دیده‌اند که قدرشان می‌شناسیم با دلگرمی خواهند کوشید و از جان نخواهند ترسید. بدان نیز از ترسِ همین رسوایی تا توانند ایستادگی نموده وظیفه‌ی خود را بکار خواهند بست.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 5 ـ بهار در کار فرارسیدنست (دو از دو)
آینده را جز خدا نمی‌داند. ما بِیقین نمی‌دانیم در بهار یا در تابستان آینده چه خواهد بود. ولی یک سال بیمناکیست. جنگ دولتها به یک دوره‌ی بسیار سختی خواهد رسید و آتش آن گام بگام بما نزدیکتر خواهد گردید. بلکه اگر بسخنان رادیوی ویشی [1] گوش دهیم یکی از میدانهای جنگ «آسیای میانه» خواهد بود. [2]
این بیمها درمیانست و از آنسوی حال خود کشور بیشتر بیم‌آور است. زیرا گذشته از سستیِ تشکیلات دولت و پابند نبودن بیشتری از مأمورین بوظیفه‌ی خود که دیدیم و آزمودیم ، در خود توده مرض نومیدی پیدا شده و هر یکی از راه دیگری نسبت بکشور و میهن خود بیعلاقگی نشان می‌دهند ، و هر کسی برآنست که جز در اندیشه‌ی خود نباشد.
این بدترین دردیست که در یک توده پیدا می‌شود. چنین توده‌ای ، آن هم در چنین زمانی ، سرنوشتش جز لگدمالی و نابودی نتواند بود.
این نومیدیها و بی‌علاقگیها علتهای گوناگونی دارد که ما در اینجا مجال گفتگو از آنها نداریم. اینها یک رشته دردهای کهنه‌ایست که از بس درمان نشده و مانده جایگیر گردیده. کسانی سرچشمه‌ی بداخلاقی‌ها و آلودگیهای مردم را در بیست سال گذشته[دوره‌ی رضاشاه] جستجو می‌کنند. ولی این خود لغزشیست و این آلودگیها بسیار کهنست و در بیست سال گذشته یک چیزهای کمی بآنها افزوده گردیده. [3]
هرچه هست ما در اینجا مجال گفتگو از آنها نداریم ، و از آنسوی چاره‌ی آنها نیز باین آسانی و باین زودی نشدنیست. امروز با این حالی که جهان پیدا کرده و با این آینده‌ی بیمناکی که ما داریم راه چاره تنها یک چیز است و آن اینکه نیکان و علاقه‌مندان بکشور و توده در هر کجا که هستند جدا گردند و دست بهم داده دسته‌ای پدید آورند و مقصد و راه یکی گردانند و نگهداری کشور و توده را بگردن گرفته در آن راه پاکدلانه جانفشانی نمایند.
اینان باید از یکسو به یک دولتی اعتماد پیدا کنند و از او پشتیبانی نمایند و بنگهداری او کوشند و با دست او اساس تشکیلات دولتی را استوار گردانند ، و از یکسو به بیدار کردن مردم و چاره بمرض نومیدی کوشند و تا بتوانند بیشتری از آنان را بر سر خود گرد آورند. [4]
امروز تنها یک چنین جمعیتی است که خواهد توانست دستی از این مردم بگیرد و کاری از پیش برد و باید هرچه زودتر باین کار برخاست.
امروز مردم بدو دسته‌اند : یک آنان که بتوده و کشور بیکبار بیعلاقه‌اند و جز دربند نگهداری خود نیستند ، دیگری آنان که علاقه بکشور و توده دارند ولی پراکنده و بیراهند. اینان هر دو بیهوده‌اند و هر دو بیکاره‌اند. آنچه بی‌علاقگانند حال آنان گله‌ی گاوان و گوسفندانیست که در مرغزاری می‌چرند و کمترین علاقه بآن پیدا نمی‌کنند ، و هر زمان که یک گرگی یا شیری یا درنده‌ی دیگری پدیدار گردید تنها درپی گریز باشند و هر یکی رو بسوی دیگری آورند و گریخته جان بدر برند.
این بیخردان نه معنی کشور را می‌دانند ، نه قدر آزادی را می‌شناسند. از همه‌ی اینها ناآگاهند و زندگانی را تنها خوردن و خوابیدن و کام‌گزاردن می‌شمارند. آنچنان پستنهادند که کمترین علاقه بمیهن خود نشان نمی‌دهند و برآنند که اگر خطری پیش آمد با گریختن خود را رها گردانند و چندان گستاخند که می‌نشینند و آشکاره دم از بیعلاقگی می‌زنند و بکسان دیگری که علاقه دارند ریشخند دریغ نمی‌گویند.
اما علاقه‌مندان ، آنان نیز بیراه و پراکنده‌اند و با اینحال هرچه بکوشند نتیجه‌ای در دست نخواهند داشت. تنها علاقه بکشور کافی نیست. از احساساتِ تنها نتیجه نتواند بود. باید نخست دست بهم داد و یکی بود و دوم راه کوشش را پیدا کرد.
من در شماره‌های آینده در این باره سخنان روشنتری خواهم نوشت. باید توضیح دهم که راهی که می‌گوییم کدام است و چگونه می‌توان بآن درآمد و آن را دنبال کرد.
در اینجا در پایان یک نکته‌ای را علاوه می‌کنم و آن اینکه پیشامد شهریورماه و آن رفتاری که از برخی افسران و کارکنان دولتی سر زد بسیار ننگین بود و ما برای آنکه در آینده بمانند این دچار نگردیم باید از بدیهای آن مأمورین چشم نپوشیم و آنان را همچنان دنبال کنیم.
ما در پرچم از چند تن نام بردیم و بدیهاشان نوشتیم و می‌بینیم کسانی میانجیگری می‌نمایند و گاهی چنین می‌گویند : «آنها دیگر گذشت و رفت». می‌گویم : نگذشته و نرفته : ما باید آنها را همیشه بد بدانیم و در توده خوارشان داریم. این گذشته از آنکه سزای پستیهای ایشانست برای آینده بسیار مؤثر می‌باشد. زیرا در آینده اگر باز یک چنان داستانی رخ داد نیکان چون دیده‌اند که قدرشان می‌شناسیم با دلگرمی خواهند کوشید و از جان نخواهند ترسید. بدان نیز از ترسِ همین رسوایی تا توانند ایستادگی نموده وظیفه‌ی خود را بکار خواهند بست.
👇
اینها چیزهای بسیار روشنیست که ما بنوشتن و گفتن نیاز نمی‌بینیم. یک توده‌ی زنده باید جدایی میانه‌ی نیکان و بدان گزارد. در کارهای توده پروای دوستی و آشنایی نتوان کرد ، باید هزاران فرد را فدای توده گردانید.
ما چون در این هنگام برای رهایی این توده بکوششهایی برخاسته‌ایم در این راه جز خدا و خشنودی خدا را بدیده نخواهیم گرفت ، و این بنام پیشرفت مقصود است که آن کسان را دنبال می‌کنیم و آرزومندیم این نوشته‌های ما تنها نقشی بروی کاغذ نباشد و در دلها جایگیر گردد. آرزومندیم این نامردان بدکاره در نزد هر علاقه‌مندی بتوده و کشور خوار و بیقدر گردند. برای این نتیجه است که بد آنها را می‌نویسیم.
(پرچم روزانه شماره‌های 30 و 31)
پانوشتها :
1ـ حکومت فرانسه در دوره‌ی جنگ جهانی دوم که پس از شکست از آلمان هیتلری زیردست او بود.
2ـ در آن زمان آلمانها بسوی چاههای نفت قفقاز پیشروی می‌کردند و میدان جنگ به ایران هر دم نزدیکتر می‌شد.
3ـ در بیشتر نوشته‌های کسروی تاریخچه‌ی این آلودگیها و بدبختیها نوشته شده. خواننده برای نمونه می‌تواند کتاب «ما چه می‌خواهیم؟» را بخواند.
4ـ در آن زمان روزنامه‌ها و نمایندگان مجلس همچون کسی که روی بام شنید : «عقب برو نیفتی» آن اندازه عقب رفت که از سوی دیگر افتاد ، پس از فراهم شدن زمینه‌ی یک آزادی موقتی ، آن را جز هیاهو براه انداختن و باین و آن تاختن ندانسته میدان را بدولت تنگ گردانیده و هر چندگاهی سخن از تغییر دولت و کابینه پیش می‌آوردند و این را از دربایستهای آزادی می‌شماردند ، چندان که دولت درگیر چنان کشاکشهایی می‌بود و کار مؤثری نمی‌توانست.
چون این نوشتار در روزهایی نوشته شده که بارها سخن از تغییر دولت بمیان آمده بود و چند روز بعد هم نخست‌وزیر فروغی افتاده سهیلی جای او را گرفت ، چنان می‌نماید که روی سخن او به این پیشامد است ، در حالی که خواست نویسنده کلی‌تر است. آن «نیکان و علاقه‌مندان بکشور و توده» که نام می‌برد اعضای یک جمعیت «ایرانخواه» و آن«دولت» هم همانست که آن جمعیت به او اعتماد کرده و یا خود پدید آورده ـ چنانکه نوشتارهای بعدی می‌نمایاند و ما نیز در آینده آنها را خواهیم آورد.
🌸
ما چون در این هنگام برای رهایی این توده بکوششهایی برخاسته‌ایم در این راه جز خدا و خشنودی خدا را بدیده نخواهیم گرفت ، و این بنام پیشرفت مقصود است که آن کسان را دنبال می‌کنیم و آرزومندیم این نوشته‌های ما تنها نقشی بروی کاغذ نباشد و در دلها جایگیر گردد. آرزومندیم این نامردان بدکاره در نزد هر علاقه‌مندی بتوده و کشور خوار و بیقدر گردند. برای این نتیجه است که بد آنها را می‌نویسیم.
(پرچم روزانه شماره‌های 30 و 31)
پانوشتها :
1ـ حکومت فرانسه در دوره‌ی جنگ جهانی دوم که پس از شکست از آلمان هیتلری زیردست او بود.
2ـ در آن زمان آلمانها بسوی چاههای نفت قفقاز پیشروی می‌کردند و میدان جنگ به ایران هر دم نزدیکتر می‌شد.
3ـ در بیشتر نوشته‌های کسروی تاریخچه‌ی این آلودگیها و بدبختیها نوشته شده. خواننده برای نمونه می‌تواند کتاب «ما چه می‌خواهیم؟» را بخواند.
4ـ در آن زمان روزنامه‌ها و نمایندگان مجلس همچون کسی که روی بام شنید : «عقب برو نیفتی» آن اندازه عقب رفت که از سوی دیگر افتاد ، پس از فراهم شدن زمینه‌ی یک آزادی موقتی ، آن را جز هیاهو براه انداختن و باین و آن تاختن ندانسته میدان را بدولت تنگ گردانیده و هر چندگاهی سخن از تغییر دولت و کابینه پیش می‌آوردند و این را از دربایستهای آزادی می‌شماردند ، چندان که دولت درگیر چنان کشاکشهایی می‌بود و کار مؤثری نمی‌توانست.
چون این نوشتار در روزهایی نوشته شده که بارها سخن از تغییر دولت بمیان آمده بود و چند روز بعد هم نخست‌وزیر فروغی افتاده سهیلی جای او را گرفت ، چنان می‌نماید که روی سخن او به این پیشامد است ، در حالی که خواست نویسنده کلی‌تر است. آن «نیکان و علاقه‌مندان بکشور و توده» که نام می‌برد اعضای یک جمعیت «ایرانخواه» و آن«دولت» هم همانست که آن جمعیت به او اعتماد کرده و یا خود پدید آورده ـ چنانکه نوشتارهای بعدی می‌نمایاند و ما نیز در آینده آنها را خواهیم آورد.
🌸
📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»
🖌 احمد کسروی
🔸 35ـ یک بهانه‌جویی شگفت (یک از یک)
شما در گفتار خود پس از آنکه به نارسایی خرد خَستُوان شده‌اید چنین می‌نگارید : «چنانکه آنچه را امروزه با وسایل طبیعی می‌بینیم از سیر بالای هوا و حرف زدن از مشرق بمغرب و صدها مانند آن را هرگاه کسی در صد سال یا هزار سال پیش بمردم می‌گفت او را دیوانه می‌پنداشتند و حال آنکه امروزه در مرئی و منظر همه کس است».
این یگانه پاسخی است که باندیشه‌ی ملیونها علماء و حاخامها و کشیشها رسیده است ولی این بسیار بیهوده است و هر کسی آن را شنود جز دلیل درماندگی پاسخده نخواهد شمرد و از همین پاسخ جای آنست که همه به دین بخندند. زیرا بگفته‌ی خودتان اینها همه از راه طبیعی انجام می‌گیرد و چیزی بیرون از آیین طبیعت نیست در حالی که شما نیارَستنی آن کارها را می‌گویید که بیرون از آیین طبیعت باشد و بی‌آنکه افزاری بکار رود انجام گیرد. آیا این کجا و آن کجا؟!. همان دانشهای طبیعی که تلگراف و تلفن و آیروپلان[=هواپیما] را پدید آورده خود می‌گوید که نشدنیست از سنگ شتر درآید ، نشدنیست آفتاب پس از فرورفتن بازگردد ، نشدنیست از انگشت چشمه روان شود. اینها چیزهاییست که هرگز نخواهد بود. وانگاه تلگراف و تلفن و مانندهای آن را ما با دیده می‌بینیم و در زندگانی خود بکار می‌بریم و این چه پیوستگی با داستانهایی دارد که کسانی ساخته‌اند و تاریخ نیز آنها را دروغ می‌شمارد؟!.
عیب آن داستانها تنها این نیست که خرد نمی‌پذیرد. دانشها نیز از آن بیزار است. تاریخ هم دروغ بودن آنها را می‌رساند. شما بتاریخ ارج نمی‌گزارید ، و اگر کسی پرسید : «اگر اینها راست است چرا تاریخ ننوشته؟!.» پاسخ می‌دهید : «مگر تاریخ همه چیز را نوشته است؟!.» ولی این خطای دیگری از شماست. زیرا این راست است که تاریخ همه چیز را ننوشته ولی داستانهایی همچون مرده زنده ساختن ، و شتر از سنگ درآوردن ، و خورشید فرورفته را بازگردانیدن نه چیزیست که تاریخ آن را فراموش کند.
درباره‌ی دانشها نیز این خطای زشتی است که کسی بگوید چون تلگراف و تلفن و آیروپلان که صد سال پیش کسی باور نکردی اختراع گردیده پس باید هیچ چیزی را «نشدنی» نشمرد و هر کسی هرچه گفت باور نمود. این زشتترین نتیجه‌ایست که کسانی از دانشها بردارند ، و از زشتترین کارهاست که شماها برای پیشرفت دادن به یک رشته پندارهای بیپا بچنین سخنانی برخیزید.
همه چیز بر کنار : آنهمه نیارَستنیها که در کتابها بنام پیغمبر اسلام نوشته‌اند من نشان دادم که قرآن آشکاره از آنها بیزاری می‌جوید و شما آن را ببینید که هزاران و صدهزاران علماء تاکنون آن را نمی‌دانسته‌اند و همگی ایشان معجزه یا نیارَستنی را یکی از دلیلهای راستی آن پیغمبر شمارده‌اند.
در این زمینه بیشتر از این نمی‌نگارم. این یکی از دشواریهاییست که درباره‌ی دین پدید آمده و همگی را ناتوان و درمانده ساخته بود و شما دیدید که ما همه‌ی اینها را از میان برداشتیم. ما معنی درست فرستادگی را نشان داده گفتیم دلیل راستی یک فرستاده خود او و کارهای اوست و هرگز نیازی بچنین داستانهای بیپا نیست. نیز ناسازگاریهای دیگری که دین را با دانش و خرد بود بر کنار گردانیدیم. ما گفتیم در دین جایی برای گفتگو از موسا و عیسا نیست. دین راه زندگانیست. دین برای اینست که زندگان بخوشی و رستگاری زیند نه برای آنکه همه گفتگو از مردگان نمایند. گفتیم دین آنست که امروز شما را از این گرفتاریها رهایی بخشد و باید بیکبار از داستانهای گذشته چشم پوشید و آنها را فراموش سازید.
کنون میخواهم ببینم شما باینها چه می‌گویید؟!. آیا آن هستید که از در راستی‌پرستی درآیید و بگمراهی خود و همراهان خود خَستُوان گردیده با روی باز براه رستگاری شتابید؟!.
می‌خواهیم بدانیم آیا شما ایستادگی بر سر گمراهی و پشت پا زدن براستیها را گناه می‌شمارید یا نه؟!. می‌خواهیم بدانیم آیا شما دلتان بتوده‌تان می‌سوزد و درپی رهایی آن می‌باشید یا نه؟!. این آزمایشهاست که می‌خواهیم از شما نماییم و شما را نیک شناسیم.
ما در شماره‌های امسال پیمان زیر عنوان «بیماریها» از بدخوییهایی که گریبانگیر مردم است سخن می‌راندیم ، ولی چون بپاسخ خرده‌گیریهای حقیقتگو پرداختیم ناگزیر آن را ناانجام گزاردیم و امیدواریم در شماره‌های سال دیگر آن را بپایان رسانیم ، و در اینجا برای آنکه گفته‌هامان در دلها جایگیرتر گردد برخی از آن بیماریها را که یکسره از پریشانی کار دین پدید آمده و نتیجه‌ی آلودگی کیشهاست یاد می‌نماییم و برای آنکه زمینه نیک روشن باشد بسخنانی در پیشرو آن می‌پردازیم ، و این جُستاریست از تاریخ سی سال ایران و از کارگر افتادن آن در اندیشه‌ها و باورهای ایرانیان و خود چیزهاییست که ما امروز می‌دانیم و می‌توانیم نوشت. ولی در آینده کسانی این را نخواهند دانست و در داوری‌ای که در تاریخ خواهند کرد باین نگارش ما نیاز خواهند داشت :
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 35ـ یک بهانه‌جویی شگفت (یک از یک)
شما در گفتار خود پس از آنکه به نارسایی خرد خَستُوان شده‌اید چنین می‌نگارید : «چنانکه آنچه را امروزه با وسایل طبیعی می‌بینیم از سیر بالای هوا و حرف زدن از مشرق بمغرب و صدها مانند آن را هرگاه کسی در صد سال یا هزار سال پیش بمردم می‌گفت او را دیوانه می‌پنداشتند و حال آنکه امروزه در مرئی و منظر همه کس است».
این یگانه پاسخی است که باندیشه‌ی ملیونها علماء و حاخامها و کشیشها رسیده است ولی این بسیار بیهوده است و هر کسی آن را شنود جز دلیل درماندگی پاسخده نخواهد شمرد و از همین پاسخ جای آنست که همه به دین بخندند. زیرا بگفته‌ی خودتان اینها همه از راه طبیعی انجام می‌گیرد و چیزی بیرون از آیین طبیعت نیست در حالی که شما نیارَستنی آن کارها را می‌گویید که بیرون از آیین طبیعت باشد و بی‌آنکه افزاری بکار رود انجام گیرد. آیا این کجا و آن کجا؟!. همان دانشهای طبیعی که تلگراف و تلفن و آیروپلان[=هواپیما] را پدید آورده خود می‌گوید که نشدنیست از سنگ شتر درآید ، نشدنیست آفتاب پس از فرورفتن بازگردد ، نشدنیست از انگشت چشمه روان شود. اینها چیزهاییست که هرگز نخواهد بود. وانگاه تلگراف و تلفن و مانندهای آن را ما با دیده می‌بینیم و در زندگانی خود بکار می‌بریم و این چه پیوستگی با داستانهایی دارد که کسانی ساخته‌اند و تاریخ نیز آنها را دروغ می‌شمارد؟!.
عیب آن داستانها تنها این نیست که خرد نمی‌پذیرد. دانشها نیز از آن بیزار است. تاریخ هم دروغ بودن آنها را می‌رساند. شما بتاریخ ارج نمی‌گزارید ، و اگر کسی پرسید : «اگر اینها راست است چرا تاریخ ننوشته؟!.» پاسخ می‌دهید : «مگر تاریخ همه چیز را نوشته است؟!.» ولی این خطای دیگری از شماست. زیرا این راست است که تاریخ همه چیز را ننوشته ولی داستانهایی همچون مرده زنده ساختن ، و شتر از سنگ درآوردن ، و خورشید فرورفته را بازگردانیدن نه چیزیست که تاریخ آن را فراموش کند.
درباره‌ی دانشها نیز این خطای زشتی است که کسی بگوید چون تلگراف و تلفن و آیروپلان که صد سال پیش کسی باور نکردی اختراع گردیده پس باید هیچ چیزی را «نشدنی» نشمرد و هر کسی هرچه گفت باور نمود. این زشتترین نتیجه‌ایست که کسانی از دانشها بردارند ، و از زشتترین کارهاست که شماها برای پیشرفت دادن به یک رشته پندارهای بیپا بچنین سخنانی برخیزید.
همه چیز بر کنار : آنهمه نیارَستنیها که در کتابها بنام پیغمبر اسلام نوشته‌اند من نشان دادم که قرآن آشکاره از آنها بیزاری می‌جوید و شما آن را ببینید که هزاران و صدهزاران علماء تاکنون آن را نمی‌دانسته‌اند و همگی ایشان معجزه یا نیارَستنی را یکی از دلیلهای راستی آن پیغمبر شمارده‌اند.
در این زمینه بیشتر از این نمی‌نگارم. این یکی از دشواریهاییست که درباره‌ی دین پدید آمده و همگی را ناتوان و درمانده ساخته بود و شما دیدید که ما همه‌ی اینها را از میان برداشتیم. ما معنی درست فرستادگی را نشان داده گفتیم دلیل راستی یک فرستاده خود او و کارهای اوست و هرگز نیازی بچنین داستانهای بیپا نیست. نیز ناسازگاریهای دیگری که دین را با دانش و خرد بود بر کنار گردانیدیم. ما گفتیم در دین جایی برای گفتگو از موسا و عیسا نیست. دین راه زندگانیست. دین برای اینست که زندگان بخوشی و رستگاری زیند نه برای آنکه همه گفتگو از مردگان نمایند. گفتیم دین آنست که امروز شما را از این گرفتاریها رهایی بخشد و باید بیکبار از داستانهای گذشته چشم پوشید و آنها را فراموش سازید.
کنون میخواهم ببینم شما باینها چه می‌گویید؟!. آیا آن هستید که از در راستی‌پرستی درآیید و بگمراهی خود و همراهان خود خَستُوان گردیده با روی باز براه رستگاری شتابید؟!.
می‌خواهیم بدانیم آیا شما ایستادگی بر سر گمراهی و پشت پا زدن براستیها را گناه می‌شمارید یا نه؟!. می‌خواهیم بدانیم آیا شما دلتان بتوده‌تان می‌سوزد و درپی رهایی آن می‌باشید یا نه؟!. این آزمایشهاست که می‌خواهیم از شما نماییم و شما را نیک شناسیم.
ما در شماره‌های امسال پیمان زیر عنوان «بیماریها» از بدخوییهایی که گریبانگیر مردم است سخن می‌راندیم ، ولی چون بپاسخ خرده‌گیریهای حقیقتگو پرداختیم ناگزیر آن را ناانجام گزاردیم و امیدواریم در شماره‌های سال دیگر آن را بپایان رسانیم ، و در اینجا برای آنکه گفته‌هامان در دلها جایگیرتر گردد برخی از آن بیماریها را که یکسره از پریشانی کار دین پدید آمده و نتیجه‌ی آلودگی کیشهاست یاد می‌نماییم و برای آنکه زمینه نیک روشن باشد بسخنانی در پیشرو آن می‌پردازیم ، و این جُستاریست از تاریخ سی سال ایران و از کارگر افتادن آن در اندیشه‌ها و باورهای ایرانیان و خود چیزهاییست که ما امروز می‌دانیم و می‌توانیم نوشت. ولی در آینده کسانی این را نخواهند دانست و در داوری‌ای که در تاریخ خواهند کرد باین نگارش ما نیاز خواهند داشت :
🌸
📖 حقایق زندگی
🖌 احمد کسروی
🔸 6 ـ باید جدایی میانه‌ی نیک و بد گزاشت (یک از دو)
یک مرده با یک زنده فرقهایی دارد و یکی از آن فرقها اینست که زنده نیک و بد فهمد و جدایی میانه‌ی خوشی و ناخوشی گزارد. مثلاً اگر کسی باو احترام کرد یا نوازش نمود یا در روز درماندگی دستگیری دریغ نگفت ازو خشنود می‌گردد و مهر او را به دل سپارد. برعکس اگر کسی باو بی‌احترامی نمود و یا زباندرازی کرد و یا خیانتی نشان داد او را دشمن دارد و کینه‌اش را در سینه جا دهد.
اینها خاصیت یک زنده است. ولی مرده هیچ جدایی میانه‌ی نیکی و بدی نتواند گزاشت. کسی اگر دلش باو سوخت و بالا سرش ایستاده گریست ، و دیگری بی‌احترامانه او را لگدمال ساخت ، هر دو یکی باشد و از مرده خشنودی و ناخشنودی پدیدار نگردد.
در توده‌ها نیز چنین است. در توده‌ها برخی زنده‌اند و خواص زندگانی توده‌ای را دارا می‌باشند و برخی مرده‌اند و خواص چنان زندگی از میانشان برخاسته.
یک توده‌ی زنده فرق میان نیکیها و بدیها گزارد. کسی را که نیکی کرد اگرچه یک فرد گمنامی باشد بزرگ گرداند و آنکه بدی نمود خوارش دارد و نابودش گرداند.
یکی از حالات غم‌انگیزی در توده‌ی ایران همینست که حس فرق‌گزاری میانه‌ی نیک و بد بسیار ضعیف گردیده ، و این یکی از علاماتست که این توده‌ی بدبخت بیمار است و حس زندگانی در آن کمتر گردیده.
ما می‌بینیم کسانی باین کشور خیانت کرده و از راه خیانت پول اندوخته‌اند و مردم با آنکه سیاهکاریهای آنان را می‌شناسند باز با آنان آمد و شد دارند ، در مجالس راهشان می‌دهند.
می‌بینیم کسانی که دیروز در زمان شاه گذشته در ستایشگری اندازه نمی‌شناختند و صد چاپلوسی می‌کردند همینکه او رفت بیکبار زبان برگردانیده بدگویی آغاز کردند ، و چنین شناعتی از صدها کسان سر زده! ولی مردم پروا نمی‌نمایند و هیچ نمی‌خواهند از این بدکاران بازخواستی کرده بگویند : آن ستایشگری دیروزی چه بود و این نکوهشگری امروزی چیست؟!..
می‌بینیم کسانی از سرکردگان سالها از وزارت جنگ حقوقهای گزاف گرفته و همیشه بنام سرلشگری یا سرتیپی یا سرهنگی ریاست کرده ، و همیشه با اتومبیلهای شیک دولتی در گردش بوده ، و همیشه در خیابانها و مجلسها بمردم برتری فروخته‌اند ، و چون پس از سالیانی یک آزمایش پیش آمد و هنگام آن رسید که این سربازان عالیمقام انجام وظیفه نمایند بیکبار همه چیز را فراموش کردند و با یک رسوایی فراموش نشدنی رو بسوی تهران آورده بگریختند؟
آن سرلشگر محتشمی بود که از خراسان چنان گریخته که آدم از شنیدن داستان آن شرمنده می‌گردد. آن سرلشگر مطبوعی و سرهنگ صفوی [1] بود که از تبریز با آن شرحی که بارها نوشته‌ایم رو بگریز آوردند ؛ آن سرتیپ قادری بود که همینکه خطر رو نموده عده را بافسران زیردست سپرده و خود از میان دررفته و از اردبیل رو به تهران آورده. آن سرتیپ پوریا بود که بسربازان دستور داده اسلحه را بریزند و بگریزند و خود نیز رو بگریز آورده.
کسانی که گناهی باین بزرگی کرده‌اند مردم چندان پروایی نمی‌کنند و چندان جدایی میان آنان با آن افسران غیرتمندی که ایستادند و کشته و یا دستگیر گردیدند نمی‌گزارند.
دریغا ! یک افسر و گریختن از جنگ؟!.. یک افسر و اسلحه دادن بدست راهزنان؟!.. دریغا ! صد دریغا !
اینها چیزهاییست که اگر می‌شنیدیم بآسانی باور نمی‌کردیم. ولی آمد روزی که با دیده‌ی خود دیدیم. کنون از آن بدتر این را می‌بینیم [2] که مردم باین سیاهکاریها با دیده‌ی عادت می‌نگرند و چندان پروایی نمی‌نمایند. در اینجاست که می‌فهمیم این توده سخت بیمار است و خواص زندگانی توده‌ای را از دست داده.
ما می‌شنویم در این پیشامدها در پیرامون مراغه شرارتهایی پیدا شده و کسانی در اینجا و آنجا سوارانی بگرد سرآورده براهزنی پرداخته‌اند و پس از آنکه مدتها مایه‌ی شرارت بوده‌اند و دارایی مردم را برده‌اند ، امنیه[=ژاندارمری] بر سر آنها رفته و با جنگ دستگیرشان گردانیده ولی شبانه رهاشان کرده و چنین شهرت داده که گریخته‌اند.
می‌شنویم صفر نامی را که چون امنیه اقدام نمی‌کرده خود مردم سوارانی ترتیب داده و بر سرش رفته و پس از جنگ و کشته شدن ، کسان او را شکسته‌اند که ناگزیر گردیده تسلیم شود و اسلحه سپارد ولی در همان هنگام ، ناگهانی رئیس امنیه‌ی مراغه خود را بآنجا رسانیده و بدخالت پرداخته و بنام آنکه صفر بمن ملتجی گردیده و دیگر شرارت نخواهد کرد سواران را بازگردانیده و بدینسان راهزن را از دست مردم گرفته و آزاد گردانیده.
یک چنین خیانت آشکاری از یک مأمور دولتی سرزده ، و این بدتر که مردم نیز بخاموشی گراییده‌اند و در برابر چنین زشتکاری جز بی‌پروایی از خود نشان نمی‌دهند.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 6 ـ باید جدایی میانه‌ی نیک و بد گزاشت (یک از دو)
یک مرده با یک زنده فرقهایی دارد و یکی از آن فرقها اینست که زنده نیک و بد فهمد و جدایی میانه‌ی خوشی و ناخوشی گزارد. مثلاً اگر کسی باو احترام کرد یا نوازش نمود یا در روز درماندگی دستگیری دریغ نگفت ازو خشنود می‌گردد و مهر او را به دل سپارد. برعکس اگر کسی باو بی‌احترامی نمود و یا زباندرازی کرد و یا خیانتی نشان داد او را دشمن دارد و کینه‌اش را در سینه جا دهد.
اینها خاصیت یک زنده است. ولی مرده هیچ جدایی میانه‌ی نیکی و بدی نتواند گزاشت. کسی اگر دلش باو سوخت و بالا سرش ایستاده گریست ، و دیگری بی‌احترامانه او را لگدمال ساخت ، هر دو یکی باشد و از مرده خشنودی و ناخشنودی پدیدار نگردد.
در توده‌ها نیز چنین است. در توده‌ها برخی زنده‌اند و خواص زندگانی توده‌ای را دارا می‌باشند و برخی مرده‌اند و خواص چنان زندگی از میانشان برخاسته.
یک توده‌ی زنده فرق میان نیکیها و بدیها گزارد. کسی را که نیکی کرد اگرچه یک فرد گمنامی باشد بزرگ گرداند و آنکه بدی نمود خوارش دارد و نابودش گرداند.
یکی از حالات غم‌انگیزی در توده‌ی ایران همینست که حس فرق‌گزاری میانه‌ی نیک و بد بسیار ضعیف گردیده ، و این یکی از علاماتست که این توده‌ی بدبخت بیمار است و حس زندگانی در آن کمتر گردیده.
ما می‌بینیم کسانی باین کشور خیانت کرده و از راه خیانت پول اندوخته‌اند و مردم با آنکه سیاهکاریهای آنان را می‌شناسند باز با آنان آمد و شد دارند ، در مجالس راهشان می‌دهند.
می‌بینیم کسانی که دیروز در زمان شاه گذشته در ستایشگری اندازه نمی‌شناختند و صد چاپلوسی می‌کردند همینکه او رفت بیکبار زبان برگردانیده بدگویی آغاز کردند ، و چنین شناعتی از صدها کسان سر زده! ولی مردم پروا نمی‌نمایند و هیچ نمی‌خواهند از این بدکاران بازخواستی کرده بگویند : آن ستایشگری دیروزی چه بود و این نکوهشگری امروزی چیست؟!..
می‌بینیم کسانی از سرکردگان سالها از وزارت جنگ حقوقهای گزاف گرفته و همیشه بنام سرلشگری یا سرتیپی یا سرهنگی ریاست کرده ، و همیشه با اتومبیلهای شیک دولتی در گردش بوده ، و همیشه در خیابانها و مجلسها بمردم برتری فروخته‌اند ، و چون پس از سالیانی یک آزمایش پیش آمد و هنگام آن رسید که این سربازان عالیمقام انجام وظیفه نمایند بیکبار همه چیز را فراموش کردند و با یک رسوایی فراموش نشدنی رو بسوی تهران آورده بگریختند؟
آن سرلشگر محتشمی بود که از خراسان چنان گریخته که آدم از شنیدن داستان آن شرمنده می‌گردد. آن سرلشگر مطبوعی و سرهنگ صفوی [1] بود که از تبریز با آن شرحی که بارها نوشته‌ایم رو بگریز آوردند ؛ آن سرتیپ قادری بود که همینکه خطر رو نموده عده را بافسران زیردست سپرده و خود از میان دررفته و از اردبیل رو به تهران آورده. آن سرتیپ پوریا بود که بسربازان دستور داده اسلحه را بریزند و بگریزند و خود نیز رو بگریز آورده.
کسانی که گناهی باین بزرگی کرده‌اند مردم چندان پروایی نمی‌کنند و چندان جدایی میان آنان با آن افسران غیرتمندی که ایستادند و کشته و یا دستگیر گردیدند نمی‌گزارند.
دریغا ! یک افسر و گریختن از جنگ؟!.. یک افسر و اسلحه دادن بدست راهزنان؟!.. دریغا ! صد دریغا !
اینها چیزهاییست که اگر می‌شنیدیم بآسانی باور نمی‌کردیم. ولی آمد روزی که با دیده‌ی خود دیدیم. کنون از آن بدتر این را می‌بینیم [2] که مردم باین سیاهکاریها با دیده‌ی عادت می‌نگرند و چندان پروایی نمی‌نمایند. در اینجاست که می‌فهمیم این توده سخت بیمار است و خواص زندگانی توده‌ای را از دست داده.
ما می‌شنویم در این پیشامدها در پیرامون مراغه شرارتهایی پیدا شده و کسانی در اینجا و آنجا سوارانی بگرد سرآورده براهزنی پرداخته‌اند و پس از آنکه مدتها مایه‌ی شرارت بوده‌اند و دارایی مردم را برده‌اند ، امنیه[=ژاندارمری] بر سر آنها رفته و با جنگ دستگیرشان گردانیده ولی شبانه رهاشان کرده و چنین شهرت داده که گریخته‌اند.
می‌شنویم صفر نامی را که چون امنیه اقدام نمی‌کرده خود مردم سوارانی ترتیب داده و بر سرش رفته و پس از جنگ و کشته شدن ، کسان او را شکسته‌اند که ناگزیر گردیده تسلیم شود و اسلحه سپارد ولی در همان هنگام ، ناگهانی رئیس امنیه‌ی مراغه خود را بآنجا رسانیده و بدخالت پرداخته و بنام آنکه صفر بمن ملتجی گردیده و دیگر شرارت نخواهد کرد سواران را بازگردانیده و بدینسان راهزن را از دست مردم گرفته و آزاد گردانیده.
یک چنین خیانت آشکاری از یک مأمور دولتی سرزده ، و این بدتر که مردم نیز بخاموشی گراییده‌اند و در برابر چنین زشتکاری جز بی‌پروایی از خود نشان نمی‌دهند.
👇
من ناگزیرم در اینجا به یک داستان تاریخی پردازم. خوانندگان نام اسپارت و آتن و یونان باستان را شنیده و داستان جنگهای آنان را با دولت هخامنشی دانسته‌اند ، این خود یک داستان شگفت‌آوریست که یک کشور کوچکی در یونان با دولت جهانگیر بزرگی همچون دولت هخامنشی جنگ کرد و در برابر آن ایستادگی توانست. این داستان چون شگفت است بسیاری از دانشمندان را واداشته که درباره‌ی زندگانی یونانیان باستان رسیدگی و جستجوی بسیاری کنند و راز این فیروزی را بدست آورند. اینست در اروپا تاکنون هزارها کتاب درباره‌ی تاریخ یونان و قانونهای یونانی و اخلاق و عادات مردم آنجا نوشته شده و رویهم‌رفته بسیاری از کارها و رفتارهای یونانیان دستور و سرمشق اروپاییان می‌باشد.
اینک من در اینجا رفتاری را که در اسپارت با گریختگان از جنگ کرده می‌شده می‌آورم تا دانسته شود توده‌های زنده با بدکاران چه رفتاری می‌کرده‌اند.
اسپارت یک شهری بود ولی خود کشوری شمرده می‌شد و سپاهیان او همیشه در جنگها فیروز درآمدندی تا آنجا که «سپاهیان شکست‌ناپذیر» پنداشته می‌شدند ، و علت این ، گذشته از دیگر موجبات ، آن سختگیری‌ای بود که قانون درباره‌ی گریختگان از جنگ داشت ـ زیرا از روی قانون اسپارت کسی که از جنگ می‌گریخت از بسیاری از حقوق قانونی محروم بود. مردم او را سخت خوار می‌گرفتند. دختر دادن باو و دختر گرفتن ازو ننگ شمرده می‌شد. اگر کسی در کوچه باو برمی‌خورد از روی قانون حق داشت او را بزند و آزار دریغ نگوید ، و او حق دفاع از خود نداشت. می‌بایست خود را نشوید و پاکیزه نباشد و رختهای خوب در بر نکند ، و بجامه‌های خود وصله‌های رنگارنگ ناجور زند و نیمی از ریش خود را تراشیده و نیمی را بازگزارد تا شناخته باشد و هر کس بتواند کینه از او بجوید. این بود دستور قانون اسپارت درباره‌ی گریختگان از جنگ. کنون شما این را با حال توده‌ی خود بسنجید.
پانوشتها :
1ـ درباره‌ی سرهنگ صفوی اشتباه از گزارشگر رخ داده و دو شماره بعد در روزنامه پوزشخواهی و نوشته شده که او نه تنها از گریختگان نبوده بلکه ایستادگی نموده و دستگیر گردیده بود که اخیراً با دیگران آزاد گردیده.
2ـ اصل : کنون از آن بدتر از این را می‌بینیم.
🌸
اینک من در اینجا رفتاری را که در اسپارت با گریختگان از جنگ کرده می‌شده می‌آورم تا دانسته شود توده‌های زنده با بدکاران چه رفتاری می‌کرده‌اند.
اسپارت یک شهری بود ولی خود کشوری شمرده می‌شد و سپاهیان او همیشه در جنگها فیروز درآمدندی تا آنجا که «سپاهیان شکست‌ناپذیر» پنداشته می‌شدند ، و علت این ، گذشته از دیگر موجبات ، آن سختگیری‌ای بود که قانون درباره‌ی گریختگان از جنگ داشت ـ زیرا از روی قانون اسپارت کسی که از جنگ می‌گریخت از بسیاری از حقوق قانونی محروم بود. مردم او را سخت خوار می‌گرفتند. دختر دادن باو و دختر گرفتن ازو ننگ شمرده می‌شد. اگر کسی در کوچه باو برمی‌خورد از روی قانون حق داشت او را بزند و آزار دریغ نگوید ، و او حق دفاع از خود نداشت. می‌بایست خود را نشوید و پاکیزه نباشد و رختهای خوب در بر نکند ، و بجامه‌های خود وصله‌های رنگارنگ ناجور زند و نیمی از ریش خود را تراشیده و نیمی را بازگزارد تا شناخته باشد و هر کس بتواند کینه از او بجوید. این بود دستور قانون اسپارت درباره‌ی گریختگان از جنگ. کنون شما این را با حال توده‌ی خود بسنجید.
پانوشتها :
1ـ درباره‌ی سرهنگ صفوی اشتباه از گزارشگر رخ داده و دو شماره بعد در روزنامه پوزشخواهی و نوشته شده که او نه تنها از گریختگان نبوده بلکه ایستادگی نموده و دستگیر گردیده بود که اخیراً با دیگران آزاد گردیده.
2ـ اصل : کنون از آن بدتر از این را می‌بینیم.
🌸
📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»
🖌 احمد کسروی
🔸 36ـ چگونه پراکنده‌اندیشی در ایران فزونی گرفت (یک از یک)
جنبش مشروطه در ایران از بزرگترین پیشامدهای تاریخی این کشور می‌باشد ، و این جنبش باآنکه ناانجام ماند نتیجه‌های بسیاری را ـ از بد و نیک ـ بیرون داد و در حال کنونی ایران بیش از همه چیز ، آن جنبش کارگر است. پیش از مشروطه انبوه مردم ایران دیندار می‌بودند و در اندیشه و در همه چیز پیروی از کیش خود می‌نمودندی و کمتر کسی خودسرانه می‌زیستی. آری در آن زمان نیز ـ همچون اکنون ـ بیش از ده کیش جداگانه در این کشور رواج می‌داشت و مردم بیش از ده بخش می‌بودند و دشمنی درمیانه بیش از اکنون می‌بود. هرچه هست در آن هنگام پراکندگی باندازه‌ی امروز نمی‌بود و باری پیروان یک کیش اندیشه و باور یکی می‌داشتند و باهم یکدل و یکزبان می‌بودند.
لیکن چون جنبش مشروطه پیش آمد و تکانی در اندیشه‌ها پیدا شد و مردم معنی پیشرفت یک کشور و راه آن را دانسته و کیشها را جلوگیر آن شناختند ، و از آنسوی دانشهای سودمند اروپا ، با بدآموزیهای زهرآلود آن ، هر دو باهم ، رو به ایران آوردند ، و اینها هر یکی از راه دیگری با دین دشمنی می‌نمودند ـ بدینسان که دانشها با پندارهای بیهوده‌ی کیشها نمی‌ساخت ، و بدآموزیها بنیاد دین را برمی‌انداخت و هر یکی بنوبت خود مایه‌ی دلسردی مردم از دین می‌گردید ، نیز چون جنبش مشروطه با تکان غیرت ایرانیگری توأم می‌بود و این خواه و ناخواه داستانهای آغاز اسلام و خونریزیهای عرب و عجم را بیادها می‌آورد و ناگزیر مایه‌ی رنجیدگی مردم از اسلام و کیشهایی که از آن جدا گردیده می‌شد. پس از همه‌ی اینها چون اروپاییگری رواج یافت و مردم چشم باروپا دوخته چنان دانستند که برای پیشرفت باید گام بگام پی اروپاییان را گیرند و نیک و بد و سود و زیان همه چیز آنان را فراگیرند و قانونهای اروپا را یکایک در شرق روان گردانند ـ این کجراهی که خود آسیب بزرگی بود بر خواری دین افزود.
از این پیشامدها نتیجه آن بدست آمد که انبوه مردم در شهرها و میان درسخواندگان از دین سخت رمیدند و آن را مایه‌ی پس ماندن کشور شماردند. بویژه پس از آنکه یک دسته از ملایان در تهران و دیگر جاها بدشمنی مشروطه برخاستند ، و چیزهای بسیار بیهوده و بی‌ارجی را از دین شمرده و بدستاویز آنها با جنبش مشروطه که آزادی و وارستگی کشور را دربر می‌داشت نبرد کردند و آن بدکاریها را از خود نشان دادند که از یکسو آن بدکاریها بر خواری دین در پیش مردم افزود و از یکسو دشمنی که درمیانه پدید آمد زبان مردم را ببدگویی از دین باز گردانید. بویژه پس از خونهایی که درمیانه ریخته گردید ، و بویژه پس از ننگین‌کاریهایی که ملایان و دیگر هواداران دین پس از چیرگی روس نمودند و چنان دشمن بی‌زینهاری را پشتیبان خود گرفته و بنام نگهداری دین با کنَنده‌ی بنیاد کشور سازش و دوستی نمودند و دعا و ستایش آشکار دریغ نگفتند. در سالهای هفتم و هشتم مشروطه دشمنی مردم با دین باندازه‌ای بود که بسیاری چون می‌خواستند نام و آوازه‌ای پیدا کنند در یک روزنامه‌ای بدگویی زشتی از دین می‌نمودند و هنوز هستند آن کسانی که از این راه بنام گردیده‌اند و توانگر شده‌اند.
بدینسان در اندک‌زمانی انبوه آزادیخواهان دین را رها کردند. ولی چون بسیاری از آنان مردان نیکنهادی می‌بودند و با همه‌ی رمیدگی از دین رفتار و کردارشان دیندارانه می‌بود و رشته‌ی درستکاری و نیکوکرداری را از دست نمی‌هِشتند ، و از اینسوی آزادیخواهی و مشروطه‌طلبی برای آنان راهی می‌بود و از پراکندگیشان بازمی‌داشت اینبود در آغاز کار زیان بسیاری نمودار نشد و کسی پی بچگونگی نبرد. لیکن چون در سال 1290 خورشیدی داستان التماتوم روس پیش آمد و بدانسان که در تاریخ نوشته‌ایم دست و بال آزادیخواهان شکسته گردید و راه کوشش و امید بروی آنان بسته شد ، و سپس نیز باآنکه جنگ جهانگیر 1914 پیش آمده از چیرگی روسیان در ایران کاست با اینهمه چون رشته گسیخته گردیده و در سایه‌ی نیرنگهایی که بیگانگان در چند سال چیرگی خود بکار زده بودند شور آزادیخواهی از نیرو افتاده و این زمان در میدان یک دسته مردان سودجو و دغلکار پدیدار شده بودند از اینرو آب رفته به جوی بازنیامد و راه امیدی بروی آزادیخواهان راستین باز نشد ، و از این هنگامها بود که زیان بیدینی رو بنموداری نهاد و نتیجه‌های پایین را بیرون داد :
نخست نومیدی و بدگمانی در دلها جا گرفت. چه این از ناتوانیهای آدمیست که چون در راهی که پیش گرفته بجلوگیری برخورَد و بازگردد نومید شود و خود را ناشایست شمارد و بهمراهان خود بدگمان باشد. در اینجا نیز نتیجه‌ی ناگزیری آن پیشامدها بود که کسانی نومید گردند ولی می‌باید گفت که کوششهای بسیاری هم از سوی دشمنان ایران بکار رفته تا اندازه‌ی نومیدی ایرانیان را هرچه بیشتر گردانند و ما در این باره در جای دیگری جداگانه سخن خواهیم راند و در اینجا از زمینه‌ی گفتار بیرون نمی‌افتیم.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 36ـ چگونه پراکنده‌اندیشی در ایران فزونی گرفت (یک از یک)
جنبش مشروطه در ایران از بزرگترین پیشامدهای تاریخی این کشور می‌باشد ، و این جنبش باآنکه ناانجام ماند نتیجه‌های بسیاری را ـ از بد و نیک ـ بیرون داد و در حال کنونی ایران بیش از همه چیز ، آن جنبش کارگر است. پیش از مشروطه انبوه مردم ایران دیندار می‌بودند و در اندیشه و در همه چیز پیروی از کیش خود می‌نمودندی و کمتر کسی خودسرانه می‌زیستی. آری در آن زمان نیز ـ همچون اکنون ـ بیش از ده کیش جداگانه در این کشور رواج می‌داشت و مردم بیش از ده بخش می‌بودند و دشمنی درمیانه بیش از اکنون می‌بود. هرچه هست در آن هنگام پراکندگی باندازه‌ی امروز نمی‌بود و باری پیروان یک کیش اندیشه و باور یکی می‌داشتند و باهم یکدل و یکزبان می‌بودند.
لیکن چون جنبش مشروطه پیش آمد و تکانی در اندیشه‌ها پیدا شد و مردم معنی پیشرفت یک کشور و راه آن را دانسته و کیشها را جلوگیر آن شناختند ، و از آنسوی دانشهای سودمند اروپا ، با بدآموزیهای زهرآلود آن ، هر دو باهم ، رو به ایران آوردند ، و اینها هر یکی از راه دیگری با دین دشمنی می‌نمودند ـ بدینسان که دانشها با پندارهای بیهوده‌ی کیشها نمی‌ساخت ، و بدآموزیها بنیاد دین را برمی‌انداخت و هر یکی بنوبت خود مایه‌ی دلسردی مردم از دین می‌گردید ، نیز چون جنبش مشروطه با تکان غیرت ایرانیگری توأم می‌بود و این خواه و ناخواه داستانهای آغاز اسلام و خونریزیهای عرب و عجم را بیادها می‌آورد و ناگزیر مایه‌ی رنجیدگی مردم از اسلام و کیشهایی که از آن جدا گردیده می‌شد. پس از همه‌ی اینها چون اروپاییگری رواج یافت و مردم چشم باروپا دوخته چنان دانستند که برای پیشرفت باید گام بگام پی اروپاییان را گیرند و نیک و بد و سود و زیان همه چیز آنان را فراگیرند و قانونهای اروپا را یکایک در شرق روان گردانند ـ این کجراهی که خود آسیب بزرگی بود بر خواری دین افزود.
از این پیشامدها نتیجه آن بدست آمد که انبوه مردم در شهرها و میان درسخواندگان از دین سخت رمیدند و آن را مایه‌ی پس ماندن کشور شماردند. بویژه پس از آنکه یک دسته از ملایان در تهران و دیگر جاها بدشمنی مشروطه برخاستند ، و چیزهای بسیار بیهوده و بی‌ارجی را از دین شمرده و بدستاویز آنها با جنبش مشروطه که آزادی و وارستگی کشور را دربر می‌داشت نبرد کردند و آن بدکاریها را از خود نشان دادند که از یکسو آن بدکاریها بر خواری دین در پیش مردم افزود و از یکسو دشمنی که درمیانه پدید آمد زبان مردم را ببدگویی از دین باز گردانید. بویژه پس از خونهایی که درمیانه ریخته گردید ، و بویژه پس از ننگین‌کاریهایی که ملایان و دیگر هواداران دین پس از چیرگی روس نمودند و چنان دشمن بی‌زینهاری را پشتیبان خود گرفته و بنام نگهداری دین با کنَنده‌ی بنیاد کشور سازش و دوستی نمودند و دعا و ستایش آشکار دریغ نگفتند. در سالهای هفتم و هشتم مشروطه دشمنی مردم با دین باندازه‌ای بود که بسیاری چون می‌خواستند نام و آوازه‌ای پیدا کنند در یک روزنامه‌ای بدگویی زشتی از دین می‌نمودند و هنوز هستند آن کسانی که از این راه بنام گردیده‌اند و توانگر شده‌اند.
بدینسان در اندک‌زمانی انبوه آزادیخواهان دین را رها کردند. ولی چون بسیاری از آنان مردان نیکنهادی می‌بودند و با همه‌ی رمیدگی از دین رفتار و کردارشان دیندارانه می‌بود و رشته‌ی درستکاری و نیکوکرداری را از دست نمی‌هِشتند ، و از اینسوی آزادیخواهی و مشروطه‌طلبی برای آنان راهی می‌بود و از پراکندگیشان بازمی‌داشت اینبود در آغاز کار زیان بسیاری نمودار نشد و کسی پی بچگونگی نبرد. لیکن چون در سال 1290 خورشیدی داستان التماتوم روس پیش آمد و بدانسان که در تاریخ نوشته‌ایم دست و بال آزادیخواهان شکسته گردید و راه کوشش و امید بروی آنان بسته شد ، و سپس نیز باآنکه جنگ جهانگیر 1914 پیش آمده از چیرگی روسیان در ایران کاست با اینهمه چون رشته گسیخته گردیده و در سایه‌ی نیرنگهایی که بیگانگان در چند سال چیرگی خود بکار زده بودند شور آزادیخواهی از نیرو افتاده و این زمان در میدان یک دسته مردان سودجو و دغلکار پدیدار شده بودند از اینرو آب رفته به جوی بازنیامد و راه امیدی بروی آزادیخواهان راستین باز نشد ، و از این هنگامها بود که زیان بیدینی رو بنموداری نهاد و نتیجه‌های پایین را بیرون داد :
نخست نومیدی و بدگمانی در دلها جا گرفت. چه این از ناتوانیهای آدمیست که چون در راهی که پیش گرفته بجلوگیری برخورَد و بازگردد نومید شود و خود را ناشایست شمارد و بهمراهان خود بدگمان باشد. در اینجا نیز نتیجه‌ی ناگزیری آن پیشامدها بود که کسانی نومید گردند ولی می‌باید گفت که کوششهای بسیاری هم از سوی دشمنان ایران بکار رفته تا اندازه‌ی نومیدی ایرانیان را هرچه بیشتر گردانند و ما در این باره در جای دیگری جداگانه سخن خواهیم راند و در اینجا از زمینه‌ی گفتار بیرون نمی‌افتیم.
👇
دوم چون از دین رمیده و سپس نیز بچیز دیگری دل نبسته بودند ، روشنتر گویم راهی برای پیمودن نمی‌داشتند ناگزیر هر یکی رو بسوی دیگری نهادند و هر کدام از اندیشه‌ی کوتاه خود چیزهای دیگری بیرون آوردند و پراکنده و سرگردان به زندگی پرداختند. هم کسانی که پس از ایشان پا به زندگی نهادند همان شیوه را پیش گرفتند و آن را یک فزونی برای خود شماردند. کم‌کم کار بجایی رسید که پنداشتند به دینی یا براهی در زندگی هیچ نیازی نیست و پیروی از یک راهی یا آیینی نشان کم‌خردی یک کسی می‌باشد. و چون در آن میان فلسفه‌ی مادّی در اروپا رواج بسیار یافته و هیاهوی آن بشرق نیز رسیده بود و این فلسفه ، زندگی را جز نبرد زندگانی نمی‌شناسد و جهان را سراسر مادّه و نمایشهای آن پنداشته و به یک راه خرسندی [=سعادت] و رستگاری در پشت سر این کشاکشها باور نمی‌دارد ، یک کلمه بگویم : با دین و آیین زندگی دشمنی می‌نماید ، این خود مایه‌ی دلیری ایشان گردید و بهانه بدستشان سپرد.
سخن کوتاه می‌کنم : اینان دسته‌ی بزرگی می‌باشند و امروز همه‌ی جوانان بدینسان بار می‌آیند و چنان شده که هیچ گمانی بگمراهی خود نمی‌برند و سرفراز و پیشانی‌باز زندگی بسر می‌دهند. ما تاکنون سخن از کیشها و زیانهای آن می‌راندیم و کنون می‌باید زیان اینها را بازنماییم. اگرچه این گمراهی نیز از کیشها برخاسته و این بیپایی و بی‌ارجی آنهاست که بهانه بدست اینان داده و راه خودخواهی و خودفروشی را بروی اینان باز گردانیده. هرچه هست اینان در دوری از راستیها و گرفتاری بنادانیها همپای پیروان کیشها می‌باشند ، و در بدکرداری و زیانکاری بیشتر از آنانند ، و به هر حال ما می‌باید گمراهیها و زیانکاریهای اینان را روشن گردانیم.
🌸
سخن کوتاه می‌کنم : اینان دسته‌ی بزرگی می‌باشند و امروز همه‌ی جوانان بدینسان بار می‌آیند و چنان شده که هیچ گمانی بگمراهی خود نمی‌برند و سرفراز و پیشانی‌باز زندگی بسر می‌دهند. ما تاکنون سخن از کیشها و زیانهای آن می‌راندیم و کنون می‌باید زیان اینها را بازنماییم. اگرچه این گمراهی نیز از کیشها برخاسته و این بیپایی و بی‌ارجی آنهاست که بهانه بدست اینان داده و راه خودخواهی و خودفروشی را بروی اینان باز گردانیده. هرچه هست اینان در دوری از راستیها و گرفتاری بنادانیها همپای پیروان کیشها می‌باشند ، و در بدکرداری و زیانکاری بیشتر از آنانند ، و به هر حال ما می‌باید گمراهیها و زیانکاریهای اینان را روشن گردانیم.
🌸
📖 حقایق زندگی
🖌 احمد کسروی
🔸 6 ـ باید جدایی میانه‌ی نیک و بد گزاشت (دو از دو)
از اسپارتیان یک داستان دیگری بنویسم : در یونان هر شهری استقلال داشت و حکومت باین معنی که ما امروز می‌گوییم و در سراسر کشور یک حکومتی برپاست نزد یونانیان شناخته نبود. درمیان آن شهرها آتن و اسپارت از دیگران بزرگتر بود و هر کدام به یک رشته شهرها نفوذ داشت و چنانکه گفتیم این دو شهر شایستگی بسیاری از خود نشان داده و با دولتی همچون دولت هخامنشی جنگ کردند و ایستادگی نمودند.
تا سالیانی این دو شهر رشته‌ی اختیار همه‌ی یونان را در دست داشتند. ولی چون با یکدیگر بجنگ و دشمنی برخاستند و سی سال کمابیش کشاکش و خونریزی درمیان آنان می‌رفت در نتیجه هر دو ناتوان افتادند. و در این میان یک شهر دیگری بنام ثبیس [Thebes (ثیبِس)] سر برافراشت که با اسپارت بدشمنی سختی برخاست.
در اسپارت در این زمان رشته‌ی اختیار در دست آگیسیلاوس [Agesilaus] پادشاه آنجا بود که خود یکی از سرداران جنگ آزموده و بنام شمرده می‌شد. سپاه ورزیده‌ی اسپارت با چنین سرداری گمان شکست باو نمی‌رفت. ولی اپامینونداس [Epaminondas] سردار ثبیس تغییراتی در صف‌بندیهای جنگی داده و درسایه‌ی این اختراع جنگی خود بسپاه اسپارت چیره درآمده آنان را بشکست ، و این مایه‌ی شهرت او در سراسر یونان گردید.
شکست اسپارت بر آن گران بسرآمد. زیرا اپامینونداس لشگر برداشته بر سر شهر آمد ، و این نخستین بار بود که زنان اسپارت دشمن را در کنار شهر خود می‌دیدند ، و آنچه ترس آنان را بیشتر می‌کرد این بود که اسپارت بارویی در دور خود نداشت و شهر بی‌دیوار و مانع در برابر دشمن
می‌ایستاد. اسپارتیان از غروری که داشتند و خود را شکست‌ناپذیر می‌شماردند به بارویی در دور شهر خود نیاز ندیده و نکشیده بودند.
باری ثبیسیان هجوم آوردند و جنگ درگرفت. اسپاتیان جانبازانه می‌کوشیدند و از این کوچه بآن کوچه دویده دشمن را بیرون می‌راندند. آگیسیلاوس خود کوشش بسیار می‌کرد و در نتیجه‌ی دلیری و از جان‌گذشتگی او و زیردستانش ثبیسیان کاری نتوانسته و از شهر بیرون رفتند.
در این جنگ یک داستان شگفتی رخ داد : اساداس نامی از جوانان نه تنها بی‌زره و سپر بلکه با تن نیمه‌لخت جنگ کرد و دلیریها از خود نشان داد : چه او بشیوه‌ی آن زمان روغن بتن مالیده و در خانه نشسته بود که ناگهان هیاهوی جنگ برخاست. اساداس نایستاده با همان حال شمشیری به یک دست و نیزه‌ای بدست دیگر گرفته بی‌باک و بیم بیرون شتافت و از گرد راه بجنگ پرداخت که هر که را می‌دید شمشیر بر سرش می‌نواخت یا نیزه بسینه‌اش فرومی‌برد. بدینسان دلیریها از خود نشان داد و این شگفت که هیچ زخمی برنداشت.
پلوتارخ می‌نویسد : «این یا از آن جهت بود که خدایان به نوجوانی و دلیری او بخشودند و نگهداری نمودند و یا از این جهت که چون تازه‌جوان خوشروی و نیک‌اندامی بود دشمنان زیبایی او را دیده و از آن لختی و بی‌سپریش در شگفت شده از زخم زدن خودداری نمودند».
می‌نویسد : «پس از پایان جنگ ایفوران [Ephor ، (افُر) راهبران اسپارت (جز پادشاه)] بپاداش آن دلیری تاجی از گل باو دادند. ولی در همان هنگام بگناه اینکه بی‌زره بجنگ شتافته هزار درهم جریمه ازو گرفتند».
گواه سخن این جمله‌های آخریست. یک تن جوانی چون جانبازی کرده کار او را بی‌پاداش
نمی‌گزارند و یک تاج گلی که برای گُردان (قهرمانان) می‌دادند باو می‌دهند. ولی از آنسوی چون قانون را شکسته و بی‌زره بجنگ برخاسته بود این گناهش را فراموش نکرده از کیفرش چشم نمی‌پوشند. چون گفتیم یک توده‌ی زنده‌ای بودند خواستم این یک داستان را هم از آنان بگواهی آورم.
کنون شما حال توده‌ی خود را با این بسنجید. رفتاری را که در این توده با نیکوکاران و بدکاران می‌شود بیاد آورید و با این داستان در ترازو گزارید. آنان چه کار می‌کردند و در این توده چه کار می‌کنند.
در اینجا نمی‌خواهم از دولت و رفتار او با بدکاران سخن رانم. آن بماند بگفتار دیگری. از مردم و رفتار آنان با بدکرداران پرسش می‌کنم. این خود توده است که حس نفرت از بدیها و خشنودی از نیکیها را فراموش ساخته. این توده است که می‌بینیم سخت بیمار است و همچون یک مرده پروای نیک و بد نمی‌نماید.
در چند شماره از پرچم که ما از خائنان و از کسانی که در پیشامد شهریور گریخته بودند سخن راندیم می‌بینیم کسانی آمده وساطت می‌کنند و چنین می‌گویند : «اینها باعث می‌شود که از نان خوردن بیفتند». یک توده باید نابود گردد و بزیردست بیگانگان بیفتد برای آنکه یکمشت خائن نان بخورند.
در اینجاست که می‌بینیم این بدبختان معنی درست هیچ چیزی را نمی‌دانند. در بیرون چنین دیده می‌شود که اینان چشم دارند و گوش دارند و فهم دارند و خرد دارند و همه چیز را می‌فهمند ولی چون پای آزمایش بمیان می‌آید می‌بینیم بیچارگان فهم و خرد خود را باخته‌اند و گیج و سرگردان زندگی می‌کنند.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 6 ـ باید جدایی میانه‌ی نیک و بد گزاشت (دو از دو)
از اسپارتیان یک داستان دیگری بنویسم : در یونان هر شهری استقلال داشت و حکومت باین معنی که ما امروز می‌گوییم و در سراسر کشور یک حکومتی برپاست نزد یونانیان شناخته نبود. درمیان آن شهرها آتن و اسپارت از دیگران بزرگتر بود و هر کدام به یک رشته شهرها نفوذ داشت و چنانکه گفتیم این دو شهر شایستگی بسیاری از خود نشان داده و با دولتی همچون دولت هخامنشی جنگ کردند و ایستادگی نمودند.
تا سالیانی این دو شهر رشته‌ی اختیار همه‌ی یونان را در دست داشتند. ولی چون با یکدیگر بجنگ و دشمنی برخاستند و سی سال کمابیش کشاکش و خونریزی درمیان آنان می‌رفت در نتیجه هر دو ناتوان افتادند. و در این میان یک شهر دیگری بنام ثبیس [Thebes (ثیبِس)] سر برافراشت که با اسپارت بدشمنی سختی برخاست.
در اسپارت در این زمان رشته‌ی اختیار در دست آگیسیلاوس [Agesilaus] پادشاه آنجا بود که خود یکی از سرداران جنگ آزموده و بنام شمرده می‌شد. سپاه ورزیده‌ی اسپارت با چنین سرداری گمان شکست باو نمی‌رفت. ولی اپامینونداس [Epaminondas] سردار ثبیس تغییراتی در صف‌بندیهای جنگی داده و درسایه‌ی این اختراع جنگی خود بسپاه اسپارت چیره درآمده آنان را بشکست ، و این مایه‌ی شهرت او در سراسر یونان گردید.
شکست اسپارت بر آن گران بسرآمد. زیرا اپامینونداس لشگر برداشته بر سر شهر آمد ، و این نخستین بار بود که زنان اسپارت دشمن را در کنار شهر خود می‌دیدند ، و آنچه ترس آنان را بیشتر می‌کرد این بود که اسپارت بارویی در دور خود نداشت و شهر بی‌دیوار و مانع در برابر دشمن
می‌ایستاد. اسپارتیان از غروری که داشتند و خود را شکست‌ناپذیر می‌شماردند به بارویی در دور شهر خود نیاز ندیده و نکشیده بودند.
باری ثبیسیان هجوم آوردند و جنگ درگرفت. اسپاتیان جانبازانه می‌کوشیدند و از این کوچه بآن کوچه دویده دشمن را بیرون می‌راندند. آگیسیلاوس خود کوشش بسیار می‌کرد و در نتیجه‌ی دلیری و از جان‌گذشتگی او و زیردستانش ثبیسیان کاری نتوانسته و از شهر بیرون رفتند.
در این جنگ یک داستان شگفتی رخ داد : اساداس نامی از جوانان نه تنها بی‌زره و سپر بلکه با تن نیمه‌لخت جنگ کرد و دلیریها از خود نشان داد : چه او بشیوه‌ی آن زمان روغن بتن مالیده و در خانه نشسته بود که ناگهان هیاهوی جنگ برخاست. اساداس نایستاده با همان حال شمشیری به یک دست و نیزه‌ای بدست دیگر گرفته بی‌باک و بیم بیرون شتافت و از گرد راه بجنگ پرداخت که هر که را می‌دید شمشیر بر سرش می‌نواخت یا نیزه بسینه‌اش فرومی‌برد. بدینسان دلیریها از خود نشان داد و این شگفت که هیچ زخمی برنداشت.
پلوتارخ می‌نویسد : «این یا از آن جهت بود که خدایان به نوجوانی و دلیری او بخشودند و نگهداری نمودند و یا از این جهت که چون تازه‌جوان خوشروی و نیک‌اندامی بود دشمنان زیبایی او را دیده و از آن لختی و بی‌سپریش در شگفت شده از زخم زدن خودداری نمودند».
می‌نویسد : «پس از پایان جنگ ایفوران [Ephor ، (افُر) راهبران اسپارت (جز پادشاه)] بپاداش آن دلیری تاجی از گل باو دادند. ولی در همان هنگام بگناه اینکه بی‌زره بجنگ شتافته هزار درهم جریمه ازو گرفتند».
گواه سخن این جمله‌های آخریست. یک تن جوانی چون جانبازی کرده کار او را بی‌پاداش
نمی‌گزارند و یک تاج گلی که برای گُردان (قهرمانان) می‌دادند باو می‌دهند. ولی از آنسوی چون قانون را شکسته و بی‌زره بجنگ برخاسته بود این گناهش را فراموش نکرده از کیفرش چشم نمی‌پوشند. چون گفتیم یک توده‌ی زنده‌ای بودند خواستم این یک داستان را هم از آنان بگواهی آورم.
کنون شما حال توده‌ی خود را با این بسنجید. رفتاری را که در این توده با نیکوکاران و بدکاران می‌شود بیاد آورید و با این داستان در ترازو گزارید. آنان چه کار می‌کردند و در این توده چه کار می‌کنند.
در اینجا نمی‌خواهم از دولت و رفتار او با بدکاران سخن رانم. آن بماند بگفتار دیگری. از مردم و رفتار آنان با بدکرداران پرسش می‌کنم. این خود توده است که حس نفرت از بدیها و خشنودی از نیکیها را فراموش ساخته. این توده است که می‌بینیم سخت بیمار است و همچون یک مرده پروای نیک و بد نمی‌نماید.
در چند شماره از پرچم که ما از خائنان و از کسانی که در پیشامد شهریور گریخته بودند سخن راندیم می‌بینیم کسانی آمده وساطت می‌کنند و چنین می‌گویند : «اینها باعث می‌شود که از نان خوردن بیفتند». یک توده باید نابود گردد و بزیردست بیگانگان بیفتد برای آنکه یکمشت خائن نان بخورند.
در اینجاست که می‌بینیم این بدبختان معنی درست هیچ چیزی را نمی‌دانند. در بیرون چنین دیده می‌شود که اینان چشم دارند و گوش دارند و فهم دارند و خرد دارند و همه چیز را می‌فهمند ولی چون پای آزمایش بمیان می‌آید می‌بینیم بیچارگان فهم و خرد خود را باخته‌اند و گیج و سرگردان زندگی می‌کنند.
👇
بدبختان این نمی‌دانند که کارهای دولتی برای نان خوردن نیست برای انجام وظیفه است. یک سرهنگ یا سرتیپ را می‌گیرند نه برای آنکه نان خورد. بلکه برای اینکه کشور را از دزدان و راهزنان و از دشمنان بیگانه نگه دارد و اگر نیاز افتاد جان خود را دریغ نگوید. همه‌ی کارهای دولتی چنین است و هیچ یکی برای نان خوردن نیست. آن حقوقی که بکارکنان دولت می‌دهند برای اینست که گرسنه نمانند نه آنکه تنها درپی این حقوق و دیگر استفاده‌ها باشند.
اگر این سخن را از یک کس و دو کس شنیده بودیم پروا نمی‌کردیم. این عقیده‌ی بسیاری از مردم است و شما چون نگاه کنید اساساً در ایران هر کاری جز برای پول درآوردن و نان خوردن نیست.
کارهای دولتی بماند. واعظ که خود را رهنما می‌شمارد و بمردم پند می‌دهند آن را یک شغلی برای خود گرفته و تنها درپی دخل می‌باشد. روزنامه‌نویسان که خود را مربیان توده می‌شمارند جز فزونی فروش روزنامه‌های خود را نمی‌خواهند و جز دربند پول نمی‌باشند.
نمایندگی در مجلس یک کسبی گردیده و تنها برای ماهانه داوطلب نمایندگی می‌شوند. بلکه بمسائل علمی نیز سرایت کرده. مردک تاریخ می‌نویسد برای آنکه این و آن را خشنود گرداند و پول درآورد. کتابی بنام اخلاق می‌نویسد و تنها مقصودش آنست که از فروش آن استفاده برد.
ولی اینها همه غلط است. باید پیش از همه کوشید و این اندیشه‌های غلط را از مغزها بیرون گردانید. باید نخست با اینها به نبرد پرداخت. باید در همه جا آشکاره گفت : کارهای دولتی برای نان خوردن نیست برای خدمت کردن بتوده است. روزنامه‌نویسی برای پول‌اندوزی نیست. برای نوشتن حقایق و آگاه گردانیدن مردم است.
باید اینها را گفت و بروی آنها ایستادگی نشان داد. باید آن فلسفه‌ی غلط را از میان برداشت. این نتیجه‌ی آن فلسفه‌ی غلط و آن عقیده‌های پست مردم است که یک رئیس امنیه راهزنان را دستگیر ساخته و پولی برای خود گرفته رها می‌گرداند. این نتیجه‌ی آنست که یک سرلشگر یا یک سرتیپ همه چیز را با پول می‌فروشد و در اندک‌زمانی ثروت هنگفتی می‌اندوزد.
آن سرتیپ قادری که داستان گریختن او را از اردبیل نوشتیم می‌گویند پس از گریختن خود خانه‌اش را تاراج کرده‌اند و بیست حلبی روغن و سی عدل قند و چند خمره عسل درآمده و دیگر چیزها چندان بوده که محل تعجب گردیده.
آقای سرتیپ از روزی که رسیده جز در اندیشه‌ی پول‌اندوزی نبوده و بدینسان انبارها آکنده است. اینها همه نتیجه‌ی آن اندیشه‌ی غلط است.
(پرچم روزانه شماره‌های 38 و 39)
🌸
اگر این سخن را از یک کس و دو کس شنیده بودیم پروا نمی‌کردیم. این عقیده‌ی بسیاری از مردم است و شما چون نگاه کنید اساساً در ایران هر کاری جز برای پول درآوردن و نان خوردن نیست.
کارهای دولتی بماند. واعظ که خود را رهنما می‌شمارد و بمردم پند می‌دهند آن را یک شغلی برای خود گرفته و تنها درپی دخل می‌باشد. روزنامه‌نویسان که خود را مربیان توده می‌شمارند جز فزونی فروش روزنامه‌های خود را نمی‌خواهند و جز دربند پول نمی‌باشند.
نمایندگی در مجلس یک کسبی گردیده و تنها برای ماهانه داوطلب نمایندگی می‌شوند. بلکه بمسائل علمی نیز سرایت کرده. مردک تاریخ می‌نویسد برای آنکه این و آن را خشنود گرداند و پول درآورد. کتابی بنام اخلاق می‌نویسد و تنها مقصودش آنست که از فروش آن استفاده برد.
ولی اینها همه غلط است. باید پیش از همه کوشید و این اندیشه‌های غلط را از مغزها بیرون گردانید. باید نخست با اینها به نبرد پرداخت. باید در همه جا آشکاره گفت : کارهای دولتی برای نان خوردن نیست برای خدمت کردن بتوده است. روزنامه‌نویسی برای پول‌اندوزی نیست. برای نوشتن حقایق و آگاه گردانیدن مردم است.
باید اینها را گفت و بروی آنها ایستادگی نشان داد. باید آن فلسفه‌ی غلط را از میان برداشت. این نتیجه‌ی آن فلسفه‌ی غلط و آن عقیده‌های پست مردم است که یک رئیس امنیه راهزنان را دستگیر ساخته و پولی برای خود گرفته رها می‌گرداند. این نتیجه‌ی آنست که یک سرلشگر یا یک سرتیپ همه چیز را با پول می‌فروشد و در اندک‌زمانی ثروت هنگفتی می‌اندوزد.
آن سرتیپ قادری که داستان گریختن او را از اردبیل نوشتیم می‌گویند پس از گریختن خود خانه‌اش را تاراج کرده‌اند و بیست حلبی روغن و سی عدل قند و چند خمره عسل درآمده و دیگر چیزها چندان بوده که محل تعجب گردیده.
آقای سرتیپ از روزی که رسیده جز در اندیشه‌ی پول‌اندوزی نبوده و بدینسان انبارها آکنده است. اینها همه نتیجه‌ی آن اندیشه‌ی غلط است.
(پرچم روزانه شماره‌های 38 و 39)
🌸
📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»
🖌 احمد کسروی
🔸 37ـ زیانکاریهایی که روگردانان از دین دارند (یک از شش)
نخست : اینان خودسرند و زیان آن را نمی‌دانند و خودسری و جدا جدا اندیشیدن را فزونی خود می‌شمارند. اینان آن نمی‌دانند یک مردمی که در یکجا می‌زیند باید یکدل و یکزبان باشند تا نیک همدست گردند و نیروهای خود را یکی گردانیده توده‌ای پدید آورند ، و اگر خودسر باشند و هر کسی چیزهای دیگری اندیشد و بدلخواه شیوه‌ی زندگانی دیگری پیش گیرد زندگی نابسامان گردد و هرگز یکدلی و یکزبانی روی ندهد. نادانی نگرید : اگر ده تن همراه شوند و چنان خواهند بسفری روند ناگزیر باشند که دستوری برای سفر گزارند و همگی پیروی از آن کنند و هرگز روا نشمارند که هر یکی خودسر باشد و بدلخواه خویش رفتار کند. اینان می‌خواهند در زندگانی که بیست‌ملیون و سی‌ملیون در آن همبازند راهی درمیان نباشد و خودسر و خودخواه زیست کنند.
اینان خودسر می‌زیند و گردن بهیچ راهی نمی‌گزارند و با اینحال اگر زیانی از کسی بینند ناله می‌آغازند و گله کم نمی‌کنند. یکی نمی‌گوید : ای گمراهان اگر آدمی خودسر باید بود و خودسری نیکست چه جای گله و ناله می‌باشد؟!. بارها دیده شده فلان مرد می‌آید و می‌نشیند و هرچه سخن از نیک و بد توده و آلودگیهای مردم می‌رود می‌شنود و بی‌پروایی می‌نماید و باشد که از درون فیلسوفانه باین سخنان می‌خندد. ولی یک روز می‌بینی شتابزده می‌آید و می‌نشیند و بی‌آنکه کسی بپرسد از پولدوستی و نادرستی فلان پزشک و بَهمان دوافروش بگله و ناله می‌پردازد و در پرگویی اندازه نمی‌شناسد (1) ، و می‌گوید : «چرا نیک نمی‌شوند؟!. مگر آدم نیستند؟!.» بیچاره می‌پندارد نیک شدن آسانست و یکی همین که آدمی بود باید نیک باشد. بیچاره نمی‌داند آدمی دارای خوی آز است و چون خودسر بود و راهی و راهنمایی نبود آنگونه خویها بسرکشی برخیزد و نتیجه این باشد که نه تنها پزشک و داروفروش ، بلکه بیشتر مردم پروای نیک و بد نکرده و از هر راهی که بود به گرد آوردن پول پردازند. نمی‌داند همان خوی پست خودخواهی که در تُست و نمی‌گزاردت گردن براستیها گزاری خوی پست دیگری بنام آز در پزشک و داروفروش است که نمی‌گزاردشان دربند سود و زیان همگان باشند.
اینان می‌خواهند آزاد باشند و اگر دلشان خواست ، بهوس و تنها برای خودنمایی بدآموزیهای اروپا را بنویسند و پراکنده کنند ـ زندگی را سراسر نبرد خوانند ، و نیک و بدی در جهان نشناسند ، و به خرد پشت پا زنند ، و هر چیزی را که مایه‌ی نیکی مردم تواند بود براندازند ـ این نادانیها را بنمایند و با اینهمه چشم دارند که مردم چون بایشان می‌رسند نیک باشند و بشیوه‌ی مردمی رفتار کنند. داستان اینان داستان آن خاندان نادانیست که کشتزاری که دارند دربند آبیاری آن نباشند و هرگاه که خواستند بر روی کشتها ببازی برخیزند و آنها را لگدمال کنند و با اینهمه چشم دارند که بار از آن کشتزار بردارند.
پانوشت :
1ـ این داستان مردیست که از آشنایان بوده و برای مثال در اینجا آورده شده. (پیمان)
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 37ـ زیانکاریهایی که روگردانان از دین دارند (یک از شش)
نخست : اینان خودسرند و زیان آن را نمی‌دانند و خودسری و جدا جدا اندیشیدن را فزونی خود می‌شمارند. اینان آن نمی‌دانند یک مردمی که در یکجا می‌زیند باید یکدل و یکزبان باشند تا نیک همدست گردند و نیروهای خود را یکی گردانیده توده‌ای پدید آورند ، و اگر خودسر باشند و هر کسی چیزهای دیگری اندیشد و بدلخواه شیوه‌ی زندگانی دیگری پیش گیرد زندگی نابسامان گردد و هرگز یکدلی و یکزبانی روی ندهد. نادانی نگرید : اگر ده تن همراه شوند و چنان خواهند بسفری روند ناگزیر باشند که دستوری برای سفر گزارند و همگی پیروی از آن کنند و هرگز روا نشمارند که هر یکی خودسر باشد و بدلخواه خویش رفتار کند. اینان می‌خواهند در زندگانی که بیست‌ملیون و سی‌ملیون در آن همبازند راهی درمیان نباشد و خودسر و خودخواه زیست کنند.
اینان خودسر می‌زیند و گردن بهیچ راهی نمی‌گزارند و با اینحال اگر زیانی از کسی بینند ناله می‌آغازند و گله کم نمی‌کنند. یکی نمی‌گوید : ای گمراهان اگر آدمی خودسر باید بود و خودسری نیکست چه جای گله و ناله می‌باشد؟!. بارها دیده شده فلان مرد می‌آید و می‌نشیند و هرچه سخن از نیک و بد توده و آلودگیهای مردم می‌رود می‌شنود و بی‌پروایی می‌نماید و باشد که از درون فیلسوفانه باین سخنان می‌خندد. ولی یک روز می‌بینی شتابزده می‌آید و می‌نشیند و بی‌آنکه کسی بپرسد از پولدوستی و نادرستی فلان پزشک و بَهمان دوافروش بگله و ناله می‌پردازد و در پرگویی اندازه نمی‌شناسد (1) ، و می‌گوید : «چرا نیک نمی‌شوند؟!. مگر آدم نیستند؟!.» بیچاره می‌پندارد نیک شدن آسانست و یکی همین که آدمی بود باید نیک باشد. بیچاره نمی‌داند آدمی دارای خوی آز است و چون خودسر بود و راهی و راهنمایی نبود آنگونه خویها بسرکشی برخیزد و نتیجه این باشد که نه تنها پزشک و داروفروش ، بلکه بیشتر مردم پروای نیک و بد نکرده و از هر راهی که بود به گرد آوردن پول پردازند. نمی‌داند همان خوی پست خودخواهی که در تُست و نمی‌گزاردت گردن براستیها گزاری خوی پست دیگری بنام آز در پزشک و داروفروش است که نمی‌گزاردشان دربند سود و زیان همگان باشند.
اینان می‌خواهند آزاد باشند و اگر دلشان خواست ، بهوس و تنها برای خودنمایی بدآموزیهای اروپا را بنویسند و پراکنده کنند ـ زندگی را سراسر نبرد خوانند ، و نیک و بدی در جهان نشناسند ، و به خرد پشت پا زنند ، و هر چیزی را که مایه‌ی نیکی مردم تواند بود براندازند ـ این نادانیها را بنمایند و با اینهمه چشم دارند که مردم چون بایشان می‌رسند نیک باشند و بشیوه‌ی مردمی رفتار کنند. داستان اینان داستان آن خاندان نادانیست که کشتزاری که دارند دربند آبیاری آن نباشند و هرگاه که خواستند بر روی کشتها ببازی برخیزند و آنها را لگدمال کنند و با اینهمه چشم دارند که بار از آن کشتزار بردارند.
پانوشت :
1ـ این داستان مردیست که از آشنایان بوده و برای مثال در اینجا آورده شده. (پیمان)
🌸