📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»

🖌 احمد کسروی

🔸 37ـ زیانکاریهایی که روگردانان از دین دارند (شش از شش)


چهارم : اینان راستیها را پایمال می‌کنند و رنجها را هدر می‌گردانند. زیرا بسیاری از ایشان بدرد خودنمایی نیز گرفتارند و اینست سخنی را که می‌شنوند چنانکه گفتیم آن را نمی‌پذیرند و از در خرده‌گیری می‌آیند و تا زمانی بیگانگی می‌نمایند ، ولی پس از دیری آن را گرفته و برنگ دیگری انداخته و بنام خود در اینجا و آنجا بزبان می‌آورند و یا برشته‌ی نوشتن می‌کشند. بدینسان هیچ سخنی نیک یا بد و سودمند یا بی‌سود ، از دستبرد اینان ایمن نتواند بود و همینکه یک گفته‌ای بیرون می‌آید پس از زمانی چند رنگ بخود گرفته و گوهر خود را از دست می‌دهد. ببینید اندازه‌ی گرفتاری چیست؟!.. از همه ‌چیز چشم پوشیده‌اند و تنها باین خرسندند که خودسرانه جنبشهایی می‌کنند و در این نشست و آن نشست گردن می‌کشند و با سخنانی خود را می‌نمایند. بدینسان همه چیز را پایمال می‌کنند و همیشه هم از حال توده گله می‌دارند و پایان سخنشان آنست که «ما نمی‌شویم» و بیخردانه می‌پندارند جهان همواره چنین بوده است و چنین باید بود و لذت زندگانی جز خودسری و خودنمایی نبوده است.

در این چند ساله که پیمان را می‌نگاریم یکی از رنجهای ما همین بوده که نگزاریم با گفته‌های ما همان رفتار را کنند و بارها در این باره گفتار نوشته‌ایم ، و با اینهمه بسیاری چندان آزمندند که جلوگیری نتوانسته‌ایم. [1] بارها می‌بینیم یکی سخنی را که نوشته‌ایم با چیزهایی از خود درآمیخته و برنگ دیگری انداخته و گفتاری نوشته و در جایی بچاپ رسانیده ، و دیگری همان را با رنگ دیگری در بالای منبر سروده. ما همه بر آن می‌کوشیم که اندیشه‌های پراکنده را از میان برداریم و اینهمه پافشاری می‌نماییم آنان می‌کوشند گفته‌های خود ما را بچند گونه میان مردم پراکنده گردانند.

در ده سال پیش هنگامی که ما از پیراستن زبان فارسی و درست گردانیدن آن سخن می‌راندیم کمتر کسی بما یاری می‌نمود. دیگران یا از در ایستادگی و کارشکنی می‌آمدند و یا چون خودشان پیشگام نشده بودند بیگانگی نشان می‌دادند و سپس که کوشش به نتیجه رسیده و اکنون گامهایی در آن راه برداشته می‌شود بیشتر کسان بر آنند که هرچه می‌کنند خود کنند و هر یکی بیش از همه بخودنمایی می‌کوشند ، و در نتیجه‌ی همینست که راههایی را که ما می‌نماییم همه می‌خواهند برنگ دیگری اندازند و چنان کنند که گفته نشود از پیمان برداشته شده. [2]

ببینید کار به چه سختی است. زبانی ناتوان و درمانده که باید هرچه زود درستش گردانید ، ولی هر دستوری که می‌دهیم پس از دیری می‌بینیم رنگهای گوناگون بخود گرفته و با رویه‌های نادرستی بکار می‌رود و بجای آنکه سودمند افتد زیان از آن برمی‌خیزد. کدام کس است بچنین نامردیهایی تاب آورد و نومیدانه از میدان درنرود؟!.. آخر ای درماندگان چه می‌خواهید و درپی چه هستید؟!.. آخر با همه‌ چیز هم بازی می‌کنند؟!.. آخر همه‌ چیز را دستاویز خودفروشی می‌گیرند؟!.. یک کس در یک راهی یا باید پیش افتد و رنج برد و بدیگران راه نماید و یا چون کسی پیش افتاد و رنج کشید مردانه بهمراهی برخیزد و یاری دریغ نگوید. این رفتاری که شما پیش گرفته‌اید چیزیست که ما نمی‌دانیم چه نامی بآن دهیم و با چه زبانی بنکوهش پردازیم. آخر چه شده که پیروی از دانش بشما برمی‌خورد و آن را کمی خود می‌پندارید ولی چنین ننگین‌کاری را کمی خویش نمی‌شمارید؟!. بیش از این دنبال نمی‌کنم و بیش از این نمی‌نویسم.

آنان را این بس که زشتی این کار را نمی‌دانند و زیان آن را درنمی‌یابند ، و با چنین درماندگی خود را بی‌نیاز از راه و راهنما می‌شناسند. کودکانی را می‌مانند که نه معنی زندگی را می‌فهمند و نه از راه پیشرفت آن آگاهند و جز درپی بازیگوشی نیستند.

باین چهار گرفتاری که از آنان شمردم بس می‌کنم و دوباره می‌گویم اینان باین راه به ناخواه افتاده‌اند و جای نکوهش نیست. چنانکه گفتیم این گرفتاریها نتیجه‌ی نبودن راه و انگیزه‌های دیگر است و کنون بجای نکوهش می‌باید کوشید و آنان را براه آورد. بویژه جوانان را که با همه‌ی این گناهان بیگناهند و می‌باید بخودشان وانگزاشت و چگونگی را بآنان فهمانید.


👇

پانوشتها :

1ـ بویژه پس از کشته شدنش که نویسندگانِ دزد یا دزدانِ‌ نویسنده‌ای میدان را بروی خود باز دیده دمادم به هر گوشه‌ و تکه‌ای از نوشته‌های او ـ در زمینه‌های اجتماعی ، زبان ، تاریخ ـ دست تاراج یازیده‌اند. و ما باید اینها را در جای خود یکایک بمردم بشناسانیم.

2ـ یک نمونه‌ی آن میوه‌چینی فرهنگستان است. کسانی که در آغاز کارِ پیمان در برابر شیوه‌ی نویسش او بکارشکنی و آزار برخاسته بودند همینکه پیمان در این راه بفیروزیهایی دست یافت و خوانندگانی شیوه‌ی او را پسندیده آغاز به پیروی از آن کردند ،‌ اینان سخنان نیشدار خود را بیکباره فراموش و لبشان را پاک کرده پیراستن زبان را «اساساً بسیار خوب و بجا» نامیدند ولی همی‌خواستند آن کوششها را برنگ دیگری اندازند. کسانی را که می‌خواهند بدانند کسروی در این باره چه بنیادهای استوار و دانشورانه‌ای گزارد بخواندن کتاب «نوشته‌های کسروی در زمینه‌ی زبان فارسی» و یا کتاب «زبان پاک» می‌خوانیم. از سنجش آن با کارهای فرهنگستان ، بدخواهی و نادانیهای فرهنگستان دانسته خواهد شد. هم از آنجا راهزنانی که سرمایه‌ی کارشان بنیادهای «زبان پاک» بوده ولی یک بار هم که شده نامی از آن نبرده‌اند شناخته خواهند گردید.



🌸

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸 10ـ دارایی چیست؟.. (سه از سه)


مقصود دوم از این سخنان آنکه ایرانیان اگر قدر این آب و خاک را بدانند بسیار بیشتر از اکنون بهره توانند برداشت. من از گزافه و مبالغه دوری گزینم. اینست حداقل را گرفته می‌گویم : بیگمان از خاک ایران ده برابر آنچه که اکنونست بهره‌مند توان گردید. این در جاییست که وسایل شیمیایی بکار نبرند و به تدبیرهای علمی ‌برنخیزند وگرنه بهره‌مندی بسیار بیشتر از این اندازه‌ها خواهد بود.

امروز ایرانیان گیجند و راه را گم کرده‌اند ، از بس مغزهاشان پر از اندیشه‌های بیهوده است سود و زیان خود را نمی‌دانند. اینست با داشتن آنهمه زمین و توانستن اینکه آبها روان گردانند ، یک زندگانی بسیار ناستوده‌ای دارند و بیشتر سالها با بیم نایابی و گرانی بسر می‌برند. با داشتن آنهمه کشتزارها ، انبوهی از مردم نان جوین می‌خورند. در دیه‌ها اگر بروید مردم سالی یک بار روی میوه را نمی‌بینند ، ماست و روغن و کره و اینگونه خوراکها جز برای شهر نیست و در اینجا هم باید با هر چیز دیگری مخلوط باشد. تخم‌مرغ خوراک توانگران گردیده و دیگران را بآن چندان دسترس نیست. در تهران که پایتخت است و از همه جا میوه و خواروبار می‌کشد و می‌آورد انبوه مردم جز بهره‌ی اندکی از خوردنیها ندارند. میوه همچون صنایع ظریفه در پشت شیشه‌ها نگه داشته می‌شود.

اینها همه از آنست که بکشاورزی اهمیت داده نمی‌شود. امروز بسیاری از مردم نمی‌دانند که سرچشمه‌ی زندگانی کشاورزیست. نمی‌دانند که باید بکارند و بخورند. نمی‌دانند که این زمینهایی که دارند خود گنجینه‌ایست و گرانبهاتر از هر گنج می‌باشد.

در زمانهای پیش کسانی در ایران و دیگر جاها بکیمیاگری می‌کوشیدند و سالها در آن راه رنج می‌بردند. این کار بیکبار بیهوده بود. زیرا تغییر ماهیت محالست و این باور نکردنیست که مس زر گردد. چنانکه تاکنون از هزاران کسانی که بآن کار پرداخته‌اند یکی به نتیجه نرسیده. از این گذشته زر یک چیز بسیار مهمی نیست و بیش از دیگر فلزها اثری در زندگانی ندارد. اینکه گرانست از کمی مقدارش می‌باشد. کیمیاگران اگر فیروز گردیدندی و مسها را زر گردانیدندی بیش از این نتیجه ندادی که زر ارزان گردد و به همان بهای مس باشد.

کیمیاگریِ خردمندانه کشاورزیست. زیرا با این کیمیاگریست که از خاک تیره میوه‌های بسیار بامزه از خربزه و انگور و انجیر و هلو و مانند اینها توان درآورد.

با این کیمیاگریست که از یک دانه گندم صد دانه حاصل توان برداشت. با این کیمیاگریست که از یک زمین خشک بدنما باغهای دلکش سبز و خرم توان پدید آورد. با این کیمیاگریست که خوراک خاندانها را تدارک توان کرد. با این کیمیاگریست که لذت از زندگانی توان برداشت.

این یکی از مقاصد ماست که بکشاورزی بیشتر اهمیت دهیم. اهمیت دادن بکشاورزی تنها با کارهای وزارت کشور نیست. تنها با راه‌انداختن تراکتورها نیست. اینها هر یکی در جای خود سودمند است. ولی باید به یک چاره‌های دیگری کوشید.

باید پیش از همه ‌اندیشه‌ها دیگر گردد. پیش از همه مردم پی بحقایق زندگی برند. باید این سخنان بسیار گفته شود و بگوش همگی برسد. باید مردم بجای سخنان بیمغز و بیهوده که از اینجا و آنجا یاد می‌گیرند با این حقایق آشنا گردند.

امروز یک عیب بزرگ زندگانی همینست که بکشاورزی که سرچشمه‌ی زندگانیست ارج نمی‌گزارند و بکشاورزان احترام نمی‌کنند. ولی بکارهای بیهوده‌ای قیمت می‌گزارند :

این فلان ادیب است ، این فلان نویسنده است ، آن فلان روضه‌خوانست ، آن فلان واعظست ، آن فلان شاعرست ، آن فلان رماننویس است ، آن فلان منجم است ، آن فلان سینماچیست ... اینها که همه بیهوده‌کار و مفتخوارند درمیان مردم ارج بیشتر دارند تا کشاورزان و رنجبران. تا پایه‌ی اندیشه‌ها اینست زندگانی همین خواهد بود.

ما می‌گوییم : باید دیه‌ها بزرگ و شهرها کوچک گردد. این یکی دیگر از مقاصد پرچم است. ولی این یک چیز ساده‌ای نیست و تنها با سخن یا آرزو انجام نگیرد و ناگزیر به یک رشته تبدلاتی در آیین زندگانی و در اندیشه‌ها نیاز می‌باشد. زیرا باید :

1) در دیه‌ها وسایل زندگانی فراهم باشد : باید گرمابه‌ها باز شود ، دبستانها بنیاد یابد ، دادگاه‌ها برپا گردد ، دفترهای رسمی ‌گشایش یابد ، پزشکان باندازه‌ی نیاز یافت شود ، داروخانه‌ها باز شود ، از تلگراف و تلفن و برق و رادیو روستاییان بهره‌مند گردند ، راههای شوسه‌ی اتومبیل‌رو دیه‌ها را بهمدیگر وصل نماید.

2) قانون دهدار و ده‌نشین تغییر یابد و بی‌اجحاف و ستم دسترنج کشاورزان بخودشان واگزار گردد.

3) در شهرها جلو مفتخواری گرفته شود و مردم نتوانند بی‌آنکه رنجی کشند از دسترنج دیگران بهره‌مند گردند و بدینسان بکارهای لازم و سودمند واداشته شوند.

4) بروستاییان و کشاورزان با دیده‌ی توهین نگریسته نشود و احترامی درباره‌ی آنان منظور گردد.

👇

اینها مقدماتیست که باید تهیه گردد ، ولی اساس اصلی کار آنست که ‌اندیشه‌ها عوض شود و مردم بحقایق آشناتر گردند و نیک و بد و سود و زیان را درست بفهمند.

اساسِ اصلاحاتْ دانستن حقایق است. چون حقایق دانسته گردید مردم توجه بآنها نمایند و در نتیجه‌ی این توجه زمینه باجرای آنها آماده گردد. امروز یک کار بزرگی آنست که مردم تأثیری را که کشت و کار در زندگانی دارد نیک فهمند. آن خدمتی را که کشاورزان به توده انجام می‌دهند منظور نظر هر کس باشد. بالاخره باید قیمتی که این آب و خاک دارد دانسته شود و مردم در اندیشه و آرزوی استفاده از آن باشند.

ما با بازرگانی یا با صنعت (افزارسازی) دشمنی نداریم و نمی‌گوییم آنها نباشد. نمی‌گوییم : بآنها نباید پرداخت ، درجای خود از آنها سخن خواهیم راند ، می‌گوییم : باید کشاورزی را سرچشمه‌ی زندگانی شناخت و آن را اساس همه‌ی آنها گرفت. اینست مقصود ما از این سخنان.

(پرچم روزانه شماره‌های 53 تا 55)


🌸

📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»

🖌 احمد کسروی

🔸 38ـ زیانهای پراکنده‌اندیشی کدامست؟ (یک از دو)


می‌باید فهمانید که سرخودی و جدااندیشی برای یک توده با مرگ برابر است بلکه مرگ خود همان است. مرگِ یک چیزی جز همان نیست که ذره‌هایش از کشش افتد و هر یکی جدا از دیگری ایستد. یک توده هنگامی زنده است که یکان یکانش همه در یک راه باشند و بتوانند نیروهای خود را رویهم ریخته نیروی بزرگی پدید آورند. اگر نه چنانست آن مرده است و نام توده را نشاید.

می‌باید فهمانید که آن مایه‌ی دانشی که اندوخته‌اید شما را بجایی نرساند و آن به تنهایی جز از این نتیجه ندهد که شما را افزار دست دیگران گرداند چنانکه تاکنون بوده‌اید و نخواهید توانست انکار نمود.

می‌باید فهمانید که گرویدن براستی و پشتیبانی از آن نه تنها کمی یک کس نیست ، و دلیل درستی روان و نیرومندی خرد او نیز هست. همیشه مردان بزرگ این خوی را داشته‌اند و این ناآگاهی شما است که پیروی از راستی را کمی خود می‌شمارید.

می‌باید فهمانید که سخنی را که یکی می‌گوید آن را گرفتن و برنگهای دیگر انداختن و سرمایه‌ی خودنمایی ساختن از زشتترینِ کردارهاست و این ناآگاهی دیگری از شماست که زشتی آن و زیان بزرگی را که دربر دارد نمی‌دانید.

شما چشم باز کرده و هیاهویی را برپا دیده‌اید و خود نیز بآن آمیخته‌اید و از صدها راستی که برای رستگاری در اینجهان پرشور و غوغا درباید پاک ناآگاهید. اگر کسی از شما بپرسد زندگی چیست و راه پیشرفت آن کدام است درمانید و بیش از آن نتوانید که بگفته‌های پریشان این فیلسوف و آن پرفسور دست یازید. اینهمه از بدخویی مردم گله می‌نمایید اگر یکی بپرسد خویهای نیک کدام است و راز نیکخویی و بدخویی چیست پاسخ نتوانید. اگر یکی بپرسد نیک و بد را از چه راه توان شناخت و چه پایه‌ای برای آن توان گزاشت ندانید در پاسخ چه گویید. اگر یکی بپرسد جداییِ آدمی و جانوران دیگر چیست سخنی نتوانید. همه‌ چیز بکنار یکی از شما بپرسد و بگوید اینکه شما بسخن هیچ کس گردن نمی‌گزارید دیگران نیز هر یکی همین رفتار را می‌نماید و با چنین حالی کار یک توده بکجا انجامد هیچ پاسخی نتوانید و ناگزیر شده یاوه‌بافیهای این و آن را بمیان کشید که آدمی همیشه چنین بوده است و هیچگاه نیکی نپذیرد. اینکه در اینجا و آنجا می‌نشینید و گله از بدیهای توده می‌نمایید و گردن می‌کشید اگر یکی بپرسد بسیار خوب راه چاره چیست آخرین پاسختان آن باشد که «ما نمی‌شویم» و این پستی و بیرگی را بخود پسندیده زشتی آن را درنیابید.

ببینید چه اندازه بدورید که ما سالهاست می‌کوشیم و بی‌آنکه مزدی از شما خواهیم و فزونی جوییم معنی زندگی را بازمی‌نماییم و راه پیشرفت و رستگاری را نشان می‌دهیم و بچاره‌ی پراکندگیها می‌کوشیم و با خویهای بد نبرد می‌کنیم و شما بجای خشنودی بدتان می‌آید و بجای همراهی و پشتیبانی از در دشمنی می‌آیید. چه آلودگی بالاتر از این که ما نیکی می‌کنیم و شما بدی می‌نمایید. همه چیز بکنار ـ این گامهایی که ما در راه پیراستن زبان برداشته‌ایم آیا شما امید می‌داشتید؟!. آیا امید می‌داشتید که یکی فارسی ناب نویسد و نوشته‌های او را هر خواننده‌ای بفهمد؟!. آیا امید می‌داشتید که کسی زبان پریشان فارسی را بپیراید و پایه‌هایی از روی دانش (از روی زبانشناسی) برای آن گزارد؟!. هنوز فراموش نشده اینکه صدها کسان با پیراستن زبان دشمنی می‌نمودند و می‌گفتند «نشود» و هنوز نوشته‌های آنان از میان نرفته است.

آیا گمان می‌کردید که یک کسی در شرق برخیزد و بر اروپاییان ایراد گیرد و خود آنان سخنانش را بپذیرند و براست دارند [1] ؟!. آیا گمان می‌بردید که یکی در ایران از دین و از زندگانی و از روان سخن راند و غربیان بنوشته‌های او ارج گزارند؟!. [2] ببینید چه اندازه بدورید که بجای خرسندی و پشتیبانی از در بیگانگی درمی‌آیید و از این سخنان بیش از آن بهره نمی‌خواهید که تکه‌هایی را بردارید و برنگ دیگر انداخته سرمایه‌ی خودنمایی سازید. نمی‌دانم آیا اندازه‌ی آلودگی خودتان را درمی‌یابید یا نه؟!. نمی‌دانم از اندازه‌ی بیچارگی خود آگاهید یا نه؟!.. (بمانند آن کسانی که آلوده‌ی رشک پلیدند و باین اندازه بس نکرده بدشمنی و کارشکنی نیز برمی‌خیزند و من نمی‌خواهم در اینجا از آنها سخنی رانم).

چون راه را از دست داده‌اید کدام کاریست که بکنید و ناستوده نباشد. از چند سالست چاپ کردن کتابهای کهن رواج یافته. چون چند کسی از شرقشناسان آن را کرده‌اند صدها کسان پیروی از ایشان می‌نمایند و هر یکی یک یا دو کتابی را بدست آورده با یک آب و تابی بچاپ می‌رسانند. دلم می‌خواهد یکی بپرسد آیا سود اینها چیست؟!. دلم می‌‌خواهد فرصت داشتمی و چند کتابی را از آنها برگرفتمی و زشتیهای آن را بازنمودمی تا دانسته شدی که اینان تا چه اندازه از شناسایی نیک و بد بی‌بهره‌اند. [3]


👇

پانوشتها :

1ـ براست داشتن = تصدیق کردن.

2ـ اشاره‌ایست به ترجمه‌ی بخشهایی از کتاب «آیین» بزبانهای اروپایی (نک. پیمان ، سال یکم ، شماره‌ی دوازدهم ، س 34 و نیز کتاب «پرسش و پاسخ» ، س 2). باید دانست که بخش یکم این کتاب به عربی با نام «الطریقه» ترجمه شده و در مصر بچاپ رسیده و بر مصریان و اعراب نیز تأثیر خود را گزاشته.

3ـ گرفتاری توده‌ای را دریابید که چنین کسانی «بزرگان» ، «ادبا» و «پژوهشگران» او می‌باشند!


🌸

(از نوشتار بالا)
.

(از این نوشتار)
.

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸 11ـ کارها و پیشه‌ها (یک از سه)


یک دانستنی مهم دیگر معنی پیشه‌ها و کارها و شناختن سودمند و زیانمند آنهاست. پیشه یا کار چیست؟. چرا باید هر کسی به یک کاری یا پیشه‌ای پردازد؟.. چرا این کفشدوز ، و آن درزی ، و آن بازرگان ، و آن برزگر ، و آن آسیابانست؟.. اینها برای چیست؟.. آیا برای روزی درآوردنست؟... آیا برای پول اندوختن است؟... اینها پرسشهاییست که باید به هر یکی پاسخ داد.

مردم در توی اینها زندگی می‌کنند و همیشه اینها را می‌بینند ، ولی حقیقت آنها را نمی‌دانند ، و اینست نتیجه‌ی درستی بدست نمی‌آورند.

بسیار فرق دارد که مردمی معنی زندگانی و کارهای آن را بدانند و از روی فهم و بینش زندگی کنند با آنکه گیج‌وار سر پایین انداخته و بکارهایی پردازند و روزها بسر برند.

امروز اگر شما از یک بازرگانی مثلاً بپرسید : بازرگانی برای چیست؟.. برای چیست که شما باین کار می‌پردازید؟... بیگمان پاسخ درستی نمی‌تواند داد و اگر راز دلش را بخواهیم مقصودی جز گِرد آوردن پول ندارد و آن بازرگانی را جز برای پول اندوختن نمی‌کند.

اگر به یک ملایی بگویید : آقا در منبر قدری از معنی بازرگانی و اهمیت آن بگویید ، بیش از این نخواهد توانست که چند حدیثی از راست و دروغ ، از اینجا و از آنجا پیدا کند و بخواند و به بازرگانان وعده‌ی حور و غلمان دهد. بیش از این آگاهی ندارد.

اگر از یک روزنامه‌نویس خواهش کنید که چند گفتاری در معنی دادوستد و بازرگانی بنویسد و از اهمیت آنها سخن راند بیش از این نخواهد توانست که به یک ستایشهای پا در هوای گزافه‌آمیزی پردازد یا سخنانی را از این دانشمند اروپایی و از آن پرفسور آمریکایی ترجمه نماید.

در هر زمینه چنین است. آنچه در دست نیست حقیقت هر چیزی و هر کاریست. چیزهاییست که از پدران خود دیده و آموخته‌اند و یا از اروپاییان شنیده و یا تقلید کرده‌اند ، بی‌آنکه معنی درست آنها را بفهمند.

گفتگومان از کارها و پیشه‌هاست. می‌خواهیم معنی درست اینها را شرح دهیم. چنانکه گفته‌ایم اصل «دارایی» زمین و آب و هوا و تابش آفتابست. اینها سرچشمه‌ی زندگانیست. خدا ما را آفریده و آنچه برای زندگانی لازم داریم در اینها ودیعه نهاده. چیزی که هست باید بکوشیم و آنچه می‌خواهیم و لازم داریم بدست آوریم.

این یک راز خداییست که آدمیان بیکار نمانند و ناگزیر باشند که بکوشند و کار کنند.

ما باید کشاورزی کنیم و گندم و جو و ارزن و ذرت و دیگر دانِگیها را بکاریم و برای خود خوراک آماده گردانیم. باید درختها بپروریم و از میوه‌های آن بهره‌مند شویم. باید پنبه کاریم و یا گوسفند بپروریم و از پشم آنها پارچه بافیم و برای خود رخت دوزیم. باید آجر بسازیم و از آن و از سنگ خانه‌ها برای نشستن بنیاد گزاریم. باید داروها را بشناسیم و بدستیاری آنها با بیماریها نبرد کنیم. باید آتش آماده کنیم و از روشنایی و گرمی بهره‌ها برداریم. همچنان دیگر نیازهای زندگانی که همه می‌دانیم و به یکایک شمردن نیازی نمی‌باشد.

این هم می‌دانیم که صدها یا هزارها قرن که بزندگانی آدمیان گذشته در این مدت نیازمندیهای او روزافزون بوده. یک روز بوده که آدمیان تنها بضروریات اولی زندگانی ـ از خوراک و پوشاک و خانه ـ اکتفا می‌کرده‌اند. ولی امروز ما بصدها چیز نیازمندیم تا زندگانی خود را راه ‌اندازیم.

از همینجاست که در زمانهای باستان هر خاندانی می‌توانسته نیازمندیهای زندگانی را خود راه‌اندازد : خود گندم یا جو باندازه‌ی خوراکش بکارد ، گاوی یا گوسفندی برای بهره‌مندی از شیر و پشمش نگه دارد ، خود کلبه‌ای برای نشستن بنیاد گزارد ، خود از پشم یا از پوست پوشاک تدارک کند ، خود داروهایی برای بیماری آماده گرداند. از اینرو هر خاندانی می‌توانسته جداگانه از دیگران زیست کند.

ولی رفته‌رفته چون از یکسو نیازمندیها بسیار شده که یک کسی یا یک خاندانی به تنهایی از عهده برنیامده ، و از سوی دیگر دقت در کارها بیشتر گردیده و جربزه‌ها و قریحه‌ها شناخته شده که هر کس چه کاری را بهتر می‌تواند ، از اینجا کارها از هم جدا گردیده و به هر رشته کسان خاصی پرداخته‌اند. کسانی تنها بگندم کاشتن پرداخته‌اند و کشاورز شده‌اند ، دیگرانی تنها به پارچه بافتن برخاسته‌اند و پیشه‌ی بافندگی پیش گرفته‌اند ، دیگرانی در خانه‌سازی استادی از خود نشان داده و آن را کار خود ساخته‌اند. همچنان در دیگر نیازمندیها که هر رشته‌ای را دسته‌ای بعهده گرفته‌اند. [1]

اینست تاریخچه‌ی مختصری از پیدایش پیشه‌ها. باید گفت : این یک تحول مهمی در زندگانی آدمیان بوده و یک رشته نتیجه‌هایی را درپی خود داشته است که ما اینک فهرست‌وار می‌شماریم :



👇

1) در نتیجه‌ی پیدایش پیشه‌ها و اینکه هر دسته‌ای از مردم بانجام یک رشته از نیازمندیها پرداخته‌اند ارتباط خاندانها به یکدیگر فزونتر گردیده و پس از آن ناگزیر بوده‌اند که در یکجا زندگی کنند و با یکدیگر همدستی نمایند.

2) چون کارگران و پیشه‌وران حاصل کار و صنعت خود را باهم مبادله می‌کرده‌اند از اینجا بازار و بازرگانی و دادوستد و اینگونه چیزها پیدا گردیده. نیز چنانکه گفتیم پول ایجاد شده که وسیله‌ی مبادله بوده.

3) در نتیجه‌ی این ترتیب در واقع مردم هر شهری یا هر کشوری یک پیمانی باهم بسته‌اند که در تهیه‌ی نیازمندیهای زندگانی همدستی کنند و سپس حاصل آن کوششها را درمیان خود تقسیم نمایند.

اینها هر یکی در زمینه‌ی خود نتیجه‌ی مهمی می‌باشد و ما از هر یکی جداگانه گفتگو خواهیم داشت.


پانوشت :
1ـ این جستار را که اینجا با زبان ساده‌ای بازنموده شده ، «تقسیم کار» نامیده‌اند. پروا شود که خواست نویسنده در اینجا درس اقتصاد دادن نیست. بلکه کوشش او اینست که حقایق زندگی در زمینه‌ی کارها و پیشه‌ها و همچنین بایاهای مردم روشن گردد.


🌸

📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»

🖌 احمد کسروی

🔸 38ـ زیانهای پراکنده‌اندیشی کدامست؟ (دو از دو)


اینان آن نمی‌دانند که قرنهای گذشته برای شرق زمان آلودگی و گرفتاری بوده و مردانی که در آن زمانها برخاسته‌اند و سخنانی که سروده‌اند شایسته‌ی همان زمانها بوده. اگر در آن زمانها یک مرد برجسته‌ای برخاستی ناگزیر مردم را تکان دادی. این نمی‌دانند که از کتابهای آنها جز زیان برنخیزد. این نمی‌دانند که غربیان اگر آنها را بچاپ می‌رسانند و پراکنده می‌نمایند برای اینست که شرقیان را به همان حال که بوده‌اند آرزو می‌دارند و تکان و پیشرفت آنان را دوست نمی‌دارند.

و چون یک زمینه با گفت و شنود روشنتر گردد در پایانِ گفتار گفت و شنودی را که در سال پیش مرا با یکی رو داده در اینجا می‌آورم و این نمونه‌ایست که چگونه اینان معنی هیچ چیز را نمی‌فهمند و گیج‌وار تکانی بخود می‌دهند و زندگی بسر می‌برند : مردی نزد من آمده با بودن کسانی چنین گفت : من می‌خواهم نویسنده باشم و یک رشته گفتارهایی درباره‌ی نیکخویی و آیین زندگانی (بگفته‌ی خودش اخلاقی و اجتماعی) نوشته‌ام و می‌خواهم شما آنها را بخوانید و اندیشه‌ی خود را درباره‌ی آن بگویید. من سر پیش انداخته نخواستم پاسخی دهم ، و چون دوباره پرسید گفتم : بهتر است این را از دیگری بخواهید. گفت : چرا؟!. گفتم این کار را که می‌خواهی پیش گیری ما زیان‌آور می‌شناسیم و نمی‌خواهیم شما را در آن کار یاوری کنیم. با شگفت پرسید : چه‌سان[=چطور] مگر کشور نویسنده نمی‌خواهد؟!. گفتم شما نخست بگویید : نویسندگی چیست و برای چیست؟!. این از کجاست که باید کسانی بدیگران آموزگار و پندآموز باشند؟!. آیا انگیزه‌ی آن چیست؟!. گفت : این دیگر انگیزه نمی‌خواهد ، امروز در همه ‌جا نویسندگان هستند همچون ویکتور هوگو و آناتول فرانس و ویلز و دیگران. گفتم این پاسخ عامیانه است ، این شیوه‌ی عامیان است که یک چیز را که بسیار دیده‌اند و خو گرفته‌اند انگیزه‌ی آن را نیندیشند و اگر کسی پرسش کرد در شگفت شوند.

اگر از یک عامی بپرسید : شب و روز از کجا پدید می‌آید؟!. در شگفت شود و پاسخ دهد : «شب و روز دیگر از کجا نمی‌خواهد. شب و روز همیشه بوده است و پی هم آید و رود». شما نیز چنان پاسخ می‌دهید. من خودم پاسخ پرسش را می‌دهم و انگیزه‌ی آموزگاری و پندآموزی را روشن می‌گردانم :

آدمیان ناگزیرند که جهان را بشناسند و معنی زندگی را دریابند و اینها چیزهاییست که مردمان سرخود نتوانند شناخت و اگر بسر خود باشند بکشاکش برخیزند و هر گروهی بجهان معنی دیگر دهند. از آنسوی برای زندگی یک راه بخردانه می‌خواهد که در این باره نیز مردم بسر خود بجایی نرسند و از هم پراکنده و دور باشند. همچنین آدمی را خویهای نیک و بد هر دو هست و باید آنها را نیک از بد جدا گردانید و مردم را به پیروی از خویهای نیک و به پرهیز از خویهای بد واداشت.

این سه زمینه است که باید بمردم یاد داد. ولی اینها هر سه بهم پیوسته است و یک توده تا نخست معنی درست زندگی را نشناسد آیینی برای زندگانی نخواهد داشت و خویهای نیک و بد را از هم بازنخواهد شناخت. شما ببینید همین اکنون چند اندیشه درباره‌ی جهان درمیانست : یکی اندیشه‌ی خراباتیان که جهان را یک دستگاه بیهوده‌ای می‌شمارند و بر آنند که باید زندگی را با مستی و ناآگاهی بسر داد. دیگری اندیشه‌ی صوفیان که می‌گویند خدا را با دیده می‌بینیم و بر آنند که باید از خوشیها چشم پوشیده بسختی‌کشی خود را بخدا رسانند. دیگری اندیشه‌ی فیلسوفان است که آدمی را با چهارپایان و ددان یکسان می‌شمارند و زندگی را جز نبرد و زورآزمایی نمی‌شناسند. دیگری اندیشه‌ی کیشها که آفرینش را سراپا از بهر چند کسی می‌شمارند و بر آنند که باید بخشنودی آنان کوشید و بمیانجیگری آنان باید طلب بهشت نمود. پیداست که اینها باهم ناسازگار است و هر یکی از آنها آیین دیگری برای زندگی می‌خواهد و خویهای دیگری را نیک یا بد می‌شناسد. شما اگر جهان را با دیده‌ی صوفیان بینید نباید ارجی ببازرگانی و کشاورزی و آبادی کشور و مانند اینها گزارید و از خویها نیز گوشه‌گیری و خاموشی و سستی [و] مانند اینها را پسندید. ولی اگر آن را با دیده‌ی فیلسوفان ببینید باید درپی زورآزمایی و ناتوان‌کشی و پول‌اندوزی باشید و از خویها نیز آز و دغلکاری و کوشش و مانند اینها را برگزینید ، همچنین با دیگر اندیشه‌ها که هر یکی خواست دیگری می‌دارد.


👇

اکنون همگی این اندیشه‌ها در ایران پراکنده است و شما که می‌خواهید بمردم گفتگو از نیکخویی و آیین زندگی نمایید و گفتار نویسید نخست باید دید جهان را با چه دیده می‌بینید و کدام یکی از این اندیشه‌ها را برمی‌گزینید و پس از آن از آیین زندگانی و خویهای نیک و بد بسخن برخیزید. اینکه امروز بلهوسانی خامه بدست می‌گیرند و چیزهای بی‌سر و بُنی را که از اندیشه‌شان گذشته برشته‌ی نوشتن می‌کشند و آب صد دره را بهم می‌آمیزند جز گمراهی نیست. آن نویسنده‌ای که امروز ستایش از صوفیان یا خراباتیان می‌نماید و فردا گفتار درباره‌ی کوشش می‌نویسد نوشته درباره‌ی نافهمی خود بدست مردم می‌دهد.

یک آموزگار یا یک راهنما باید دانش باندازه دارد وآنگاه یکی از راههایی را که هست دنبال نماید و یا خود راهی بروی مردم باز کند و آن را آشکاره گوید تا مردم بدانند چه می‌خواهد و چه می‌آموزد. اینست آنچه در پیرامون پندآموزی باید گفت ، اینست انگیزه‌ی آنکه کسانی بمردم راهنمایی کنند. کنون بگو آیا تو اینها را می‌پذیری یا نه؟!.. اگر نمی‌پذیری بگو خودت چه انگیزه‌ی دیگری می‌شناسی؟!. اگر کسی ایراد کرد و گفت پندآموزی برای چیست چه پاسخ باو دهی؟!. و اگر آن را که ما گفتیم می‌پذیری باید خَستُوان باشی که این گفتارها که نوشته‌ای بیهوده است.

اینها را که می‌گفتم گوش می‌داد و چون بپایان رسید بی‌آنکه پاسخی دهد برخاست و پیداست که تا آنگاه چنین سخنانی را نشنیده و هیچگاه نیندیشیده بود که نویسندگی چیست و برای چیست.

پایان


🌸

(از نوشتار بالا)
.

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸 11ـ کارها و پیشه‌ها (دو از سه)


دیروز شرحی درباره‌ی کارها و پیشه‌ها نوشتیم. نتیجه‌ی آن شرح یک چیز است ، و آن اینکه «کارها و پیشه‌ها برای گردیدن چرخ زندگانیست» ، برای آنست که لوازم زندگانی تهیه گردد.

باید این را یک قاعده‌ی اساسی گرفت و همه‌ی شغلها را با این سنجید و هر کدام که با این موافق نبود آن را نامشروع شناخت.

مثلاً قماربازی چون برای گردیدن چرخ زندگانی نیست نامشروع است. یک قمارباز بیخوابی می‌کشد و آسیب بیم و اضطراب را تحمل می‌کند و اندیشه بکار می‌برد ، ولی چون اینها تأثیری در کار زندگی ندارد اینست ما آن را یک کار ناروا می‌شناسیم.

دزدان و راهزنان خود را بخطر می‌اندازند و اموالی که بدست می‌آورند در نتیجه‌ی کوشش و رنج است ، ولی چون کارشان کمکی به پیشرفت زندگی ندارد بلکه آن را مختل می‌گرداند اینست نامشروع است.

لاتار یا بخت‌آزمایی همین حال را دارد. چه سودی از آن بزندگانی تواند بود؟!. کدام دربایست از آن تدارک می‌شود. اینست همچون قمار ناروا می‌باشد.

شاعری که ستایشگری می‌کند و یا غزلهای بیجا می‌سراید ، رماننویسی که افسانه‌های بیهوده می‌بافد ، صوفی‌ای که در خانقاه نشسته بگمان خود «تصفیه‌ی نفس» می‌کند ، درویشی که دوره می‌گردد و قصیده می‌خواند ـ همه‌ی این کارها بیهوده است و کمترین تأثیری در پیشرفت کار زندگی ندارد ، و اینست اگر اینها را پیشه‌ی خود گیرند و از این راه روزی خورند به پیشه‌ی نامشروعی پرداخته‌اند.

کسی که برای بچه‌ها بازیچه می‌سازد و می‌فروشد کارش نامشروع نیست. ولی کارهای اینها نامشروع است زیرا بازیچه برای بچه از لوازم است. ولی غزل و قصیده و افسانه و ریاضت جز چیزهای بی‌مصرفی نیست.

فالگیر ، منجم ، رمال ، تعزیه‌خوان ، دعانویس و مانند اینها همگی بیهوده‌اند و همگی نان نامشروع می‌خورند. اینها گذشته از آنکه مردم را فریب می‌دهند کمترین همدستی در پیشرفت کار زندگانی ندارند.

مارگیر خطرناکترین پیشه را دارد و یک لقمه نان را با بهای جان می‌خورد. شعبده‌باز هنرهای شگفتی از خود می‌نماید و همه را بحیرت می‌اندازد. با اینهمه چون کارهاشان بیهوده است نامشروع می‌باشد.

گفتیم باید پیشه‌وران و کارگران کالاهای خود را مبادله کنند. گاهی این مبادله نیازمند به یک دست میانجیست. مثلاً فلان روستایی که گندم خود را بشهر آورده اگر بخواهد خود او بخانواده‌ها بفروشد باید در شهر درنگ کند و این او را از کار بازخواهد داشت. اینست بصرفه‌ی اوست که گندم را به علّافی فروشد که آن علاف بخانواده‌ها رساند. باین دست میانجی هم در زندگی نیازمندیم. این کار مشروع است ولی باید بیش از اندازه‌ی نیاز نباشد. مثلاً در همان مثال باید علاف گندمی را که از روستایی خریده بخاندانها فروشد. نه اینکه بدیگری فروشد و آن نیز بدیگری دهد و بدینسان چند دستی درمیانه بگردد و هر یکی چیزی بقیمت بیفزاید. باینگونه دستهای میانجی نیاز نیست و کسانی که از این راه نان می‌خورند مفتخوارند و نانشان نامشروع می‌باشد.

همچنین در مبادله‌ی میانه‌ی شهرها و کشورها بدستهایی نیاز هست. مثلاً باید از ایران مواد خام فرستند و از اروپا ماشین‌آلات و پارچه و کاغذ و لاستیک و اینگونه چیزها را بیاورند و کسانی باید که باین مبادله بپردازند و این یک کار مشروعیست. چیزی که هست در اینجا هم باید تا می‌توان دستهای میانجی را کم کرد.

امروز یکی از اختلالها از همینجاست. شما اگر حساب کنید در هر شهری صدها و هزارها کسان از این کار نان می‌خورند.

یک کالایی که از اروپا می‌رسد این چیزی برویش کشیده بدیگری می‌فروشد ، آن دیگری بنوبت خود همین کار را می‌کند. بدینسان یک کالایی چند ماه بلکه چند سال در انبارها و کاروانسراها می‌خوابد و دست بدست می‌گردد تا بخریداران می‌رسد.

این کار از دو راه زیان دارد : یکی آنکه این دستهای میانجی هر کدام چیزی ببهای کالا می‌افزاید و چه‌بسا همین کار مایه‌ی گرانی کالاها می‌گردد.

دوم آنکه این دستهای میانجی باین پیشه‌ی بیهوده پرداخته مفتخواری می‌نمایند. زیرا بی‌آنکه کمکی به پیشرفت کار زندگی کنند از دسترنج دیگران بهره می‌برند.

اینها کار و پیشه را برای پول بدست آوردن می‌شناسند و اینست تصور می‌کنند از هر راهی که توانستند و خواستند می‌توانند پول بدست آورند. این معنی که ما برای کار و پیشه یاد می‌کنیم کمتر بگوش آنان خورده. اینست آن کار خود را مشروع می‌دانند و هیچگاه در اندیشه‌ی آنکه این تأثیری در تهیه‌ی لوازم زندگانی دارد یا ندارد نیستند ، و این سخنان را که ما می‌نویسیم چون بخوانند در شگفت خواهند بود.

از اینان باید پرسید : اگر مقصود تنها آنست که پول بدست آید پس شما چه ایرادی بدزدان یا راهزنان دارید؟! آنها نیز تنها درپی پول بدست آوردن هستند و همچون شما پروای حال توده و اینکه لوازم زندگی تهیه شود ندارند.


👇

یاد دارم روزی با یکی این سخن را می‌گفتم برآشفت. گفت : «ما کاسبیم چه ربط بدزدان و راهزنان داریم؟! ». گفتم : «پس تفاوتی را که میانه‌ی یک پیشه یا کار مشروع با نامشروع باید بود شرح دهید که یک کسبی اگر چگونه باشد مشروع است». پاسخی نتوانست و درماند. ناگزیر شدم معنی درست کار و پیشه را باو شرح دهم و بازرگانی را تفسیر نمایم. این سخنانی را که نوشته‌ام باو بازگفتم. ولی دیدم سختش می‌آید که بپذیرد. پاسخی نمی‌تواند ولی چون تاکنون بگوشش نخورده بآسانی تصدیق نمی‌نماید. [1]


پانوشت :

1ـ سازمانهای «حمایت از مصرف‌کننده» و دادگستری کشورهای جهان بازاریابی شبکه‌ای و هرمی مانند گلدکوئیست را گونه‌ای از کلاهبرداری به سود «سرشاخه‌ها» و بزیان «زیرشاخه‌ها» (تازه‌کارها) می‌دانند. در ایران نیز «قانون مجازات اخلالگران در نظام اقتصادی کشور» به آن پرداخته و اینگونه شرکتها را مخل اقتصاد دانسته است. زیرا اینگونه شرکتهای بازاریابی دیر یا زود به «اشباع» می‌رسد و زیرشاخه‌ها نخواهند توانست خریداران (یا بازاریابهای) تازه‌ای پیدا کنند. در اینگونه شرکتها یا کالایی در کار نیست (برای مثال گفته می‌شود که شما فلان اندازه از سهام بورس یک کشور بیگانه را می‌خرید) یا کالاشان از نیازاکها (مایحتاج) نمی‌باشد (مثلاً صنایع دستی می‌باشد).

ولی هواداران اینگونه پیشه‌ها برای آن سودهایی می‌شمارند و بر درست بودن چنان کارهایی (به گفته‌ی خودشان : بیزینس) پا می‌فشارند. ما اینجا به این مجادله درنیامده از پولهای هنگفتی هم که از رهگذر کار این شرکتها از ایران بیرون رفته و در نتیجه به کشور آسیب رسانیده گفتگو نکرده چنین می‌انگاریم که این پیشه از رده‌ی ویزیتوری بوده و ناسزا نیست. لیکن هواداران آن نمی‌توانند انکار کنند که تازه‌کارها را بیش از همه با چرب‌زبانیهایی به این راه می‌کشانند : «پول خوبی دارد و کار بسیاری هم نباید کرد» یا «همینکه کسانی را بعنوان زیرشاخه به این کار درآوردی ، آنها کار می‌کنند و شما سود می‌بری!».

بیگمان کسی که معنی درست کار و پیشه را دانسته و باور دارد که هر کاری بهر گردانیدن چرخ زندگانی و سود رسانیدن به توده است و پولی که از آن بدست می‌آید باید با سودی که به توده می‌رسد متناسب باشد ، همینکه شنید در این پیشه چند برابر یک کارگر یا کارمند پول درخواهد آورد از خود پرسد : «مگر من چه می‌کنم که چند برابر یک کارکنی پول دریابم؟!». بویژه که می‌داند این پیشه از کارهایی نیست که نیاز پرارجی را از یک توده برآورد. همین را گفته به آن کار مشکوک خواهد شد. ولی افسوسمندانه در ایران چون سستی نمودن در کار و «پول درآوردن» از چنین راههای نامشروعی زشتی ندارد و خود زیرکی و هوشمندی به شمار می‌آید همه فریب پولدار شدن در زمان کوتاهی را خوردند و بیشترشان سرمایه باخته و پشیمان از آن کار بیرون درآمدند. جای افسوسست که هنوز چنان شرکتهایی هست و همچنان در کار فریب مردم ناآگاه و ساده‌دلند.

گذشته از اینها ، هر مرد خردمندی همینکه دریابد بدانسان که او را با چرب‌زبانیهایی به این راه کشانیده‌اند ، او نیز می‌باید آشنایانش را با همین شیوه به شرکت هرمی کشاند ، از این کار بیزاری خواهد نمود.


🌸

📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 1ـ یک مردمی تا خود نیک نباشند از جهان نیکی نبینند (یک از دو)


گردآورنده : در تاریخ هندوستان چنین می‌خوانیم :

در آغاز سده‌ی هفدهم دو کشور فرانسه و انگلیس نمایندگیهای شرکتهای بازرگانی خود را در هندوستان برپا کردند. این شرکتها حق انحصاری بازرگانی و پدید آوردن نیروی پلیس در هندوستان را از دولت خود دریافت کرده در آنجا نیز با دادن پیشکش و یا مالیات به پادشاه یا فرمانروای محلی حق ساختن ساختمانهای بازرگانی یا بندرگاه را بدست آوردند. ساختمانهای بازرگانی همان مغازه‌ها ، انبارهای کالا و خانه‌های مأموران بود که برج و باروی استواری آن را دربر می‌گرفت تا در هنگام جنگ با دشمنان بتواند پایداری کند.

پس از مرگ پادشاه هندوستان بنامِ اورنگ زیب (1707) ، کارکنان دولت و پادشاه که با عنوانهای نوّاب و راجه شناخته می‌شدند سر به خودسری برداشته و بجنگ میان خود پرداختند.

کمپانی فرانسوی لشگری از بومیان آراسته با یاری دادن به این فرماندار و جنگ با آن دیگری از یکسو آتش جنگ را میان ایشان افروخته‌تر می‌داشت و از سوی دیگر در این گیرودار به زمینها و داراک ایشان دست می‌انداخت چنانکه کاریکال و کلکته را ازآن‌ِ خود ساخت و پاینامِ نوّابی گرفت. از سوی دیگر بازرگانی داخلی هند را زیر دیده‌بانی خود درآورده و بردن کالا از یک بندر به بندری دیگر را خود بدست گرفت.

از آنسو کمپانی (انگلیسی) هند شرقی از امپراتور گورکانی هند اجازه یافت تا در شهر «سورات» کارخانه‌ای برپا سازد. چند سال بعد در جنوب هند قطعه زمینی خرید و شهر مَدْرس را بنیاد گزاشت.
هر دو کشور گام بگام با شرکتهای بازرگانی خود بر بخشهایی از کشور هند و اقتصاد آن دست یافتند و در کارهای آن چیرگی نمودند.

سپس درمیانه‌ی سده‌ی هجدهم ، میان انگلیسیها و فرانسویها جنگهایی درگرفت و در 1763 با پیماننامه‌ی پاریس انگلیسیها دست فرانسویان را در هندوستان برتافته سلطان بی‌رقیب آن سرزمین گردیدند. این پیماننامه را سرچشمه‌ی نیرومندی بیشتر انگلستان و فاصله گرفتن او از دیگر کشورهای اروپایی دانسته‌اند.

چون انگلیسیها از همچشمی با فرانسویان آسوده گردیدند «عین همان روش و دستوری را که دوپلکس [ Joseph François Dupleix سردار فرانسوی] پیش گرفته بود سرمشق قرار داده و آن عبارت بود از تهیه‌ی قشون محلی مطابق نظام اروپایی ، دخالت در منازعات امراء هندوستان و امداد بطرفی که بیشتر اراضی بکمپانی وامی‌گزارد یا بیشتر پول می‌دهد. پس کمپانی در کمتر از پنجاه سال بوسیله‌ی خود هندوها هندوستان را مسخر کرد ...» (آلبر ماله ـ ژول ایزاک ، انقلاب کبیر فرانسه ، بخش هفتم)

تنها هشت‌هزار تن انگلیسی از سرزمینی بسیار دور آمده بر سیصدوپنجاه‌ملیون هندی فرمانروایی می‌کردند. جای پرسشست که این شمار اندک چگونه بر آن سرزمین چیره گشتند؟.

گاندی بزرگ پاسخ این پرسش و آن سرگذشت اندوه‌آور را چنین شرح می‌دهد :

«انگلیسیان در آغاز برای بازرگانی به هند وارد شدند. شرکت «بهادر» [همان کمپانی هند شرقی] را درست بیاد آوریم. چه کسی آن شرکت را فیروز گردانید؟ شرکت بهادر در آن زمان نمی‌خواست بر هند چیره گردد. چه کسی کارمندان آن را رهبری کرد؟ چه کسی آنان را با دادن پول فریفت؟ تاریخ نشان می‌دهد که همه‌ی این کارها را ما کردیم. بامید اینکه زودتر پولدار شویم ، کارکنان شرکت را با آغوش باز پیشواز کرده بآنان کمک دادیم. ... پزشک راستین کسی است که علتهای بیماری را پیدا کند. اگر بخواهیم هند را براستی از بیماری برهانیم باید ریشه‌ی آن را بیابیم. ... هنگامی که میان راجه‌های ما کشمکش آغاز گردید آنها از شرکت بهادر سود جستند و از آنجا که شرکت تنها در اندیشه‌ی افزودن به دارایی خود بود این درخواست کمک راجه‌ها را پذیرفت و پایگاه نوینی پدید آورد. ... آیا بیهوده نیست بخاطر کاری که ما خودمان بسر خودمان آوردیم با انگلیسیان بجنگیم؟ ... ما بودیم که زمینه‌ی گسترش و چیرگی کمپانی را آماده ساختیم. درست آنست که بگوییم ما بودیم که هندوستان را بانگلیسیان دادیم ، بجای اینکه بگوییم انگلیسیان بودند که هندوستان را اشغال کردند.

بعضی از انگلیسیان می‌گویند : با نیروی اسلحه و زور بر هند چیره شده‌اند و با نیروی آن ، آن را نگاه داشتند. هر دوی اینها نادرست است. ... دشمنیها و دوستیهایی که میان ما هست چیرگی آنان را استواری بخشیده بود. ... » (اینست مذهب من ، به نقل از حسین یزدانیان ، گاندی و استقلال هند ، ص 17 و 18)
کسروی آن یگانه‌مرد ، درباره‌ی ایرانیان گفته‌هایی همانند سخن گاندی دارد :

این توده افتاده‌ی بدیهای خود است و باید چاره‌اش را هم از آن راه کرد.

یک توده‌ی خردمند باید از گذشته پند آموزد.

همو یک اصل اجتماعی ارجمندی را بدینسان بازمی‌نماید :

یک مردمی تا خود نیک نباشند از جهان نیکی نبینند.

همچنین می‌گوید :

👇

ما خود بدیم که از جهان بدی می‌بینیم. قضا و قدر را با ما هیچ کاری نیست. خدا ما را خوار و زبون نمی‌خواهد.

شما نیک باشید و از پیشامدها نترسید. یک توده‌ی غیرتمند و آراسته لگدمال پیشامدها نگردد و از میان نرود.

یک توده‌ی آلوده اگرهم از پیشامدها سودی برند ، جز چندگاهه [=موقتی] نتواند بود و سرانجام هوده‌ای [=نتیجه‌ای] از آن در دست نتوانند داشت.

در این باره او سخنان باریک‌بینانه و مشروحی دارد. آنها سخن از لایه‌های زیرین و پنهانِ اخلاق و خصلتهای شرقیان بویژه ایرانیان دارند. این رشته گفتارها که ما کتاب آن را «دردها و درمانها» نامیده‌ایم از مهنامه‌ی پیمان گردآوری شده و بیجا نیست اگر آن را «روانشناسی عقب‌ماندگی» بنامیم. این گفتارها بیهمتاست و پس از هشتاد سال تو گویی برای امروز نوشته شده.

هیچ چیزی در جهان بیعلت نیست و عقب‌ماندگی و دردهای شرقیان نیز علتهای خود را دارد. در این گفتارها علتهای مختلف بدبختی و درماندگی شرقیان روشن شده.


🌸

مهاتما گاندی

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸 11ـ کارها و پیشه‌ها (سه از سه)


در دو شماره‌ی گذشته گفتگو از پیشه‌ها کردیم و همیشه مَثَل از لوازم اولیه‌ی زندگانی (از خوراک و پوشاک و خانه و مانند اینها) آوردیم.

باید دانست نیازمندیهای زندگانی تنها اینها نیست و چند رشته کارهای دیگری نیز هست. از جمله چون یک توده در یکجا زندگی می‌کنند و کشوری دارند به یک دستگاه حکومت (یا سررشته‌داری) نیاز سختی خواهند داشت.

زیرا درمیان چند ملیون مردم همه نیکوکار نمی‌باشند و ناگزیر درمیان آنان ستمگران و آزمندان هستند که تعدی بدیگران خواهند نمود ، نادرستانی هستند که بدزدی یا راهزنی خواهند برخاست.

نیز درمیان آنان اختلافها پیدا شده و دعواها (حقوقی یا جزایی) خواهد برخاست که اگر بحال خود ماند و فیصله نیابد کار به زدوخورد و نابسامانی خواهد کشید.

همچنین هر کشوری را دشمنانی هستند که اگر راهشان باز گزارده شود هجوم آورده بآنجا دست خواهند یافت.

پس باید یک دستگاهی یا یک هیئتی باشد که باین کارها و مانند اینها پردازد ، و آن دستگاه حکومت می‌باشد ، پس بحکومت (یا سررشته‌داری) نیازمندیم و کسانی که باین کارها پردازند یک کار مشروعی می‌کنند و نان از یک راه مشروع می‌خورند.

ما حکومت را معنی کرده گفته‌ایم : این حق خود توده است. ولی چون همگی نمی‌توانند باین کارها پردازند باید نمایندگانی از میان خود برگزینند و سررشته را بدست[آنان] سپارند.

گفته‌ایم این نمایندگان در یک مجلس (مجلس شورا) فراهم می‌نشینند و درباره‌ی کارهای کشور شور می‌کنند و یک تصمیماتی می‌گیرند و یا قانونهایی می‌گزارند. از آنسوی باید کسانی را برگزینند (هیئت وزیران) که آن تصمیمها و قانونها را مجری گردانند.

اینها را شرح داده‌ایم. مقصود آنست که این نمایندگان (اگر براستی از سوی مردم باشند) یک کار لازم و مشروعی دارند و روزی از راه مشروع می‌خورند. همچنین وزیران کارشان لازم و مشروع می‌باشد.

می‌آییم به اداره‌ها و وزارتخانه‌ها : ما بشهربانی نیازمندیم تا از دزدان و کلاهبرداران و ستمگران جلو گیرد. بوزارت جنگ نیازمندیم که سپاه و افزار برای نگهداری کشور آماده گرداند ، بوزارت کشور نیازمندیم که از راهزنان و تاراجگران جلو گیرد ، ‌بوزارت فرهنگ نیازمندیم که دبستانها و دانشکده‌ها در کشور بنیاد گزارد ، به بهداری نیازمندیم که با بیماریها نبرد کند ، بکشاورزی نیازمندیم که پشتیبانی از کشاورزان کند ، به پست و تلگراف نیازمندیم ، بشهرداری نیازمندیم ، به اداره‌ی برق نیازمندیم ، بدادگستری نیازمندیم ، باداره‌ی ثبت نیازمندیم ، بدفترهای رسمی نیازمندیم.

باینها نیاز داریم و باید کسانی باین کارها پردازند ، و نانی که از این راه بخورند نان بسیار حلال و مشروعی می‌باشد. بویژه سپاهیان و افسران و افراد امنیه[امروز : نیروی انتظامی] و مانند اینها که چون به یک کارهایی پرداخته‌اند که باید از جان چشم پوشند (اگر درستکاری نمایند و دلسوزانه کوشند) از دیگران گرانمایه‌تر و ارجمندتر می‌باشند.

امروز مردم اینها را نمی‌دانند و شما اگر جستجو کنید خواهید دید دلها پر از باورهایی بضد اینهاست. مثلاً همان بازاریان که کارشان جز دست بدست گردانیدن کالاها نیست و ما گفتیم که مفتخوارند (بلکه با ترتیبی که امروز دارند و از هر پیشامدی بهانه جسته نرخها را بالا می‌برند همردیف دزدان و راهزنان می‌باشند) ، کارهای دولتی را نامشروع می‌شمارند و همیشه زبانشان بطعنه و بدگویی باز است.

واعظان که خود نان از حرام می‌خورند (خواهیم گفت که نان خوردن از راه دین نامشروع است) ، کارکنان دولتی را «ظلمه» نامیده پولهای ایشان را حرام می‌شمارند. [1] ببینید چگونه حقایق وارونه گردیده.

در اینجا داستانی هست که باید یاد کنم : دو سال پیش یکی از آشنایانم گفت : «فلان سید از تبریز آمده و عجب اینجاست که بخانه‌ی پسرش نرفته و می‌گوید چون کارکن دولت می‌باشد زندگانی او حرامست». گفتم : پس چه کار می‌کند و از کجا اداره می‌شود؟.. خندید و گفت : «یک سید پیرمرد از کجا اداره خواهد شد؟! هر روز در حجره‌ی این بازرگان و آن بازرگان است و پول می‌گیرد!».

ببینید کار بکجا کشیده. بیکار ماندن و چشم طمع بدست این و آن دوختن که حرام اندر حرام است مشروع شمرده می‌شود ولی کارکنی در ادارات دولتی حرام می‌باشد. اینست نمونه‌ای از پوشیده ماندن حقایق درمیان این توده.

از سخن خود دور نیفتیم : کارهای سررشته‌داری و این اداره‌ها از لوازم زندگانیست و بیگمان مشروع می‌باشد. کسانی که اینها را نامشروع می‌شمارند شما از آنان بپرسید : «اگر این اداره‌ها نباشد کارهای دولتی را که خواهد کرد؟!..» این را بپرسید و خواهید دید پاسخی ندارند. خواهید دید که سرمایه‌شان جز زورگویی و خیره‌رویی نیست.

آن فریبکار خداناشناس که بمردم می‌گوید : «کارکنان دولت ظلمه‌اند» اگر شبی دزدی بخانه‌اش بیاید و صد ریال مالش را ببرد صبحگاهان بکلانتری شتافته و داد و فریاد راه خواهد انداخت.


👇