📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 1ـ یک مردمی تا خود نیک نباشند از جهان نیکی نبینند (یک از دو)


گردآورنده : در تاریخ هندوستان چنین می‌خوانیم :

در آغاز سده‌ی هفدهم دو کشور فرانسه و انگلیس نمایندگیهای شرکتهای بازرگانی خود را در هندوستان برپا کردند. این شرکتها حق انحصاری بازرگانی و پدید آوردن نیروی پلیس در هندوستان را از دولت خود دریافت کرده در آنجا نیز با دادن پیشکش و یا مالیات به پادشاه یا فرمانروای محلی حق ساختن ساختمانهای بازرگانی یا بندرگاه را بدست آوردند. ساختمانهای بازرگانی همان مغازه‌ها ، انبارهای کالا و خانه‌های مأموران بود که برج و باروی استواری آن را دربر می‌گرفت تا در هنگام جنگ با دشمنان بتواند پایداری کند.

پس از مرگ پادشاه هندوستان بنامِ اورنگ زیب (1707) ، کارکنان دولت و پادشاه که با عنوانهای نوّاب و راجه شناخته می‌شدند سر به خودسری برداشته و بجنگ میان خود پرداختند.

کمپانی فرانسوی لشگری از بومیان آراسته با یاری دادن به این فرماندار و جنگ با آن دیگری از یکسو آتش جنگ را میان ایشان افروخته‌تر می‌داشت و از سوی دیگر در این گیرودار به زمینها و داراک ایشان دست می‌انداخت چنانکه کاریکال و کلکته را ازآن‌ِ خود ساخت و پاینامِ نوّابی گرفت. از سوی دیگر بازرگانی داخلی هند را زیر دیده‌بانی خود درآورده و بردن کالا از یک بندر به بندری دیگر را خود بدست گرفت.

از آنسو کمپانی (انگلیسی) هند شرقی از امپراتور گورکانی هند اجازه یافت تا در شهر «سورات» کارخانه‌ای برپا سازد. چند سال بعد در جنوب هند قطعه زمینی خرید و شهر مَدْرس را بنیاد گزاشت.
هر دو کشور گام بگام با شرکتهای بازرگانی خود بر بخشهایی از کشور هند و اقتصاد آن دست یافتند و در کارهای آن چیرگی نمودند.

سپس درمیانه‌ی سده‌ی هجدهم ، میان انگلیسیها و فرانسویها جنگهایی درگرفت و در 1763 با پیماننامه‌ی پاریس انگلیسیها دست فرانسویان را در هندوستان برتافته سلطان بی‌رقیب آن سرزمین گردیدند. این پیماننامه را سرچشمه‌ی نیرومندی بیشتر انگلستان و فاصله گرفتن او از دیگر کشورهای اروپایی دانسته‌اند.

چون انگلیسیها از همچشمی با فرانسویان آسوده گردیدند «عین همان روش و دستوری را که دوپلکس [ Joseph François Dupleix سردار فرانسوی] پیش گرفته بود سرمشق قرار داده و آن عبارت بود از تهیه‌ی قشون محلی مطابق نظام اروپایی ، دخالت در منازعات امراء هندوستان و امداد بطرفی که بیشتر اراضی بکمپانی وامی‌گزارد یا بیشتر پول می‌دهد. پس کمپانی در کمتر از پنجاه سال بوسیله‌ی خود هندوها هندوستان را مسخر کرد ...» (آلبر ماله ـ ژول ایزاک ، انقلاب کبیر فرانسه ، بخش هفتم)

تنها هشت‌هزار تن انگلیسی از سرزمینی بسیار دور آمده بر سیصدوپنجاه‌ملیون هندی فرمانروایی می‌کردند. جای پرسشست که این شمار اندک چگونه بر آن سرزمین چیره گشتند؟.

گاندی بزرگ پاسخ این پرسش و آن سرگذشت اندوه‌آور را چنین شرح می‌دهد :

«انگلیسیان در آغاز برای بازرگانی به هند وارد شدند. شرکت «بهادر» [همان کمپانی هند شرقی] را درست بیاد آوریم. چه کسی آن شرکت را فیروز گردانید؟ شرکت بهادر در آن زمان نمی‌خواست بر هند چیره گردد. چه کسی کارمندان آن را رهبری کرد؟ چه کسی آنان را با دادن پول فریفت؟ تاریخ نشان می‌دهد که همه‌ی این کارها را ما کردیم. بامید اینکه زودتر پولدار شویم ، کارکنان شرکت را با آغوش باز پیشواز کرده بآنان کمک دادیم. ... پزشک راستین کسی است که علتهای بیماری را پیدا کند. اگر بخواهیم هند را براستی از بیماری برهانیم باید ریشه‌ی آن را بیابیم. ... هنگامی که میان راجه‌های ما کشمکش آغاز گردید آنها از شرکت بهادر سود جستند و از آنجا که شرکت تنها در اندیشه‌ی افزودن به دارایی خود بود این درخواست کمک راجه‌ها را پذیرفت و پایگاه نوینی پدید آورد. ... آیا بیهوده نیست بخاطر کاری که ما خودمان بسر خودمان آوردیم با انگلیسیان بجنگیم؟ ... ما بودیم که زمینه‌ی گسترش و چیرگی کمپانی را آماده ساختیم. درست آنست که بگوییم ما بودیم که هندوستان را بانگلیسیان دادیم ، بجای اینکه بگوییم انگلیسیان بودند که هندوستان را اشغال کردند.

بعضی از انگلیسیان می‌گویند : با نیروی اسلحه و زور بر هند چیره شده‌اند و با نیروی آن ، آن را نگاه داشتند. هر دوی اینها نادرست است. ... دشمنیها و دوستیهایی که میان ما هست چیرگی آنان را استواری بخشیده بود. ... » (اینست مذهب من ، به نقل از حسین یزدانیان ، گاندی و استقلال هند ، ص 17 و 18)
کسروی آن یگانه‌مرد ، درباره‌ی ایرانیان گفته‌هایی همانند سخن گاندی دارد :

این توده افتاده‌ی بدیهای خود است و باید چاره‌اش را هم از آن راه کرد.

یک توده‌ی خردمند باید از گذشته پند آموزد.

همو یک اصل اجتماعی ارجمندی را بدینسان بازمی‌نماید :

یک مردمی تا خود نیک نباشند از جهان نیکی نبینند.

همچنین می‌گوید :

👇

ما خود بدیم که از جهان بدی می‌بینیم. قضا و قدر را با ما هیچ کاری نیست. خدا ما را خوار و زبون نمی‌خواهد.

شما نیک باشید و از پیشامدها نترسید. یک توده‌ی غیرتمند و آراسته لگدمال پیشامدها نگردد و از میان نرود.

یک توده‌ی آلوده اگرهم از پیشامدها سودی برند ، جز چندگاهه [=موقتی] نتواند بود و سرانجام هوده‌ای [=نتیجه‌ای] از آن در دست نتوانند داشت.

در این باره او سخنان باریک‌بینانه و مشروحی دارد. آنها سخن از لایه‌های زیرین و پنهانِ اخلاق و خصلتهای شرقیان بویژه ایرانیان دارند. این رشته گفتارها که ما کتاب آن را «دردها و درمانها» نامیده‌ایم از مهنامه‌ی پیمان گردآوری شده و بیجا نیست اگر آن را «روانشناسی عقب‌ماندگی» بنامیم. این گفتارها بیهمتاست و پس از هشتاد سال تو گویی برای امروز نوشته شده.

هیچ چیزی در جهان بیعلت نیست و عقب‌ماندگی و دردهای شرقیان نیز علتهای خود را دارد. در این گفتارها علتهای مختلف بدبختی و درماندگی شرقیان روشن شده.


🌸

مهاتما گاندی

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸 11ـ کارها و پیشه‌ها (سه از سه)


در دو شماره‌ی گذشته گفتگو از پیشه‌ها کردیم و همیشه مَثَل از لوازم اولیه‌ی زندگانی (از خوراک و پوشاک و خانه و مانند اینها) آوردیم.

باید دانست نیازمندیهای زندگانی تنها اینها نیست و چند رشته کارهای دیگری نیز هست. از جمله چون یک توده در یکجا زندگی می‌کنند و کشوری دارند به یک دستگاه حکومت (یا سررشته‌داری) نیاز سختی خواهند داشت.

زیرا درمیان چند ملیون مردم همه نیکوکار نمی‌باشند و ناگزیر درمیان آنان ستمگران و آزمندان هستند که تعدی بدیگران خواهند نمود ، نادرستانی هستند که بدزدی یا راهزنی خواهند برخاست.

نیز درمیان آنان اختلافها پیدا شده و دعواها (حقوقی یا جزایی) خواهد برخاست که اگر بحال خود ماند و فیصله نیابد کار به زدوخورد و نابسامانی خواهد کشید.

همچنین هر کشوری را دشمنانی هستند که اگر راهشان باز گزارده شود هجوم آورده بآنجا دست خواهند یافت.

پس باید یک دستگاهی یا یک هیئتی باشد که باین کارها و مانند اینها پردازد ، و آن دستگاه حکومت می‌باشد ، پس بحکومت (یا سررشته‌داری) نیازمندیم و کسانی که باین کارها پردازند یک کار مشروعی می‌کنند و نان از یک راه مشروع می‌خورند.

ما حکومت را معنی کرده گفته‌ایم : این حق خود توده است. ولی چون همگی نمی‌توانند باین کارها پردازند باید نمایندگانی از میان خود برگزینند و سررشته را بدست[آنان] سپارند.

گفته‌ایم این نمایندگان در یک مجلس (مجلس شورا) فراهم می‌نشینند و درباره‌ی کارهای کشور شور می‌کنند و یک تصمیماتی می‌گیرند و یا قانونهایی می‌گزارند. از آنسوی باید کسانی را برگزینند (هیئت وزیران) که آن تصمیمها و قانونها را مجری گردانند.

اینها را شرح داده‌ایم. مقصود آنست که این نمایندگان (اگر براستی از سوی مردم باشند) یک کار لازم و مشروعی دارند و روزی از راه مشروع می‌خورند. همچنین وزیران کارشان لازم و مشروع می‌باشد.

می‌آییم به اداره‌ها و وزارتخانه‌ها : ما بشهربانی نیازمندیم تا از دزدان و کلاهبرداران و ستمگران جلو گیرد. بوزارت جنگ نیازمندیم که سپاه و افزار برای نگهداری کشور آماده گرداند ، بوزارت کشور نیازمندیم که از راهزنان و تاراجگران جلو گیرد ، ‌بوزارت فرهنگ نیازمندیم که دبستانها و دانشکده‌ها در کشور بنیاد گزارد ، به بهداری نیازمندیم که با بیماریها نبرد کند ، بکشاورزی نیازمندیم که پشتیبانی از کشاورزان کند ، به پست و تلگراف نیازمندیم ، بشهرداری نیازمندیم ، به اداره‌ی برق نیازمندیم ، بدادگستری نیازمندیم ، باداره‌ی ثبت نیازمندیم ، بدفترهای رسمی نیازمندیم.

باینها نیاز داریم و باید کسانی باین کارها پردازند ، و نانی که از این راه بخورند نان بسیار حلال و مشروعی می‌باشد. بویژه سپاهیان و افسران و افراد امنیه[امروز : نیروی انتظامی] و مانند اینها که چون به یک کارهایی پرداخته‌اند که باید از جان چشم پوشند (اگر درستکاری نمایند و دلسوزانه کوشند) از دیگران گرانمایه‌تر و ارجمندتر می‌باشند.

امروز مردم اینها را نمی‌دانند و شما اگر جستجو کنید خواهید دید دلها پر از باورهایی بضد اینهاست. مثلاً همان بازاریان که کارشان جز دست بدست گردانیدن کالاها نیست و ما گفتیم که مفتخوارند (بلکه با ترتیبی که امروز دارند و از هر پیشامدی بهانه جسته نرخها را بالا می‌برند همردیف دزدان و راهزنان می‌باشند) ، کارهای دولتی را نامشروع می‌شمارند و همیشه زبانشان بطعنه و بدگویی باز است.

واعظان که خود نان از حرام می‌خورند (خواهیم گفت که نان خوردن از راه دین نامشروع است) ، کارکنان دولتی را «ظلمه» نامیده پولهای ایشان را حرام می‌شمارند. [1] ببینید چگونه حقایق وارونه گردیده.

در اینجا داستانی هست که باید یاد کنم : دو سال پیش یکی از آشنایانم گفت : «فلان سید از تبریز آمده و عجب اینجاست که بخانه‌ی پسرش نرفته و می‌گوید چون کارکن دولت می‌باشد زندگانی او حرامست». گفتم : پس چه کار می‌کند و از کجا اداره می‌شود؟.. خندید و گفت : «یک سید پیرمرد از کجا اداره خواهد شد؟! هر روز در حجره‌ی این بازرگان و آن بازرگان است و پول می‌گیرد!».

ببینید کار بکجا کشیده. بیکار ماندن و چشم طمع بدست این و آن دوختن که حرام اندر حرام است مشروع شمرده می‌شود ولی کارکنی در ادارات دولتی حرام می‌باشد. اینست نمونه‌ای از پوشیده ماندن حقایق درمیان این توده.

از سخن خود دور نیفتیم : کارهای سررشته‌داری و این اداره‌ها از لوازم زندگانیست و بیگمان مشروع می‌باشد. کسانی که اینها را نامشروع می‌شمارند شما از آنان بپرسید : «اگر این اداره‌ها نباشد کارهای دولتی را که خواهد کرد؟!..» این را بپرسید و خواهید دید پاسخی ندارند. خواهید دید که سرمایه‌شان جز زورگویی و خیره‌رویی نیست.

آن فریبکار خداناشناس که بمردم می‌گوید : «کارکنان دولت ظلمه‌اند» اگر شبی دزدی بخانه‌اش بیاید و صد ریال مالش را ببرد صبحگاهان بکلانتری شتافته و داد و فریاد راه خواهد انداخت.


👇

آنچه باید هیچ گوش نداد سخنان اینهاست. ولی از آنسوی باید درباره‌ی کارکنان دولتی نیز دو نکته را یادآوری کرد :

یکی آنکه کار کردن در ادارات دولتی نیز برای پیشرفت توده و راه افتادن چرخ زندگانیست. برای پول گرد آوردن نیست. برای برتری فروختن بمردم نمی‌باشد. این نکته نیز امروز از یادها رفته و کارکنان ادارات آن را از یکسو وسیله‌ای برای خودفروشی [2] می‌شمارند و از یکسو بیش از همه بحقوق اهمیت می‌دهند. این هر دو غلط است و باید اینان نیز بحقایق آشنا گردند.

سستی اداره‌ها و اینکه چندان کاری پیش نمی‌رود و نتیجه بدست نمی‌آید بیشتر از اینجهت است. کارکنان دولتی دلسوزی ندارند و تنها آخر ماه را می‌پایند که حقوقی بگیرند. (بماند داستان آن نامردانی که نادرستی نیز می‌کنند که از آنها باید جداگانه سخن رانیم).

یک نکته‌ی دیگر اینست که شالوده‌ی اداره‌ها بسیار بزرگ برداشته شده و در هر کدام از آنها کسان فزونی و بیجهت بسیارند که نه تنها بکاری نمی‌خورند ، مایه‌ی اختلال نیز می‌باشند ، اینست یک کوشش دیگری درباره‌ی اداره‌ها این خواهد بود که این کسان فزونی را از آنها بیرون آورند.

چنانکه درباره‌ی بازاریان باید تا می‌توان دستهای میانجی را کم گردانید ، درباره‌ی اداره‌ها نیز همان رفتار را باید کرد. بخصوص درباره‌ی آنهایی که رتبه‌های بالا دارند و حقوق‌های بسیار می‌گیرند. فزونی و بی‌جهت درمیان آنان بیشتر می‌باشد.

ما از این زمینه در جای دیگری سخن خواهیم راند و چون در اینجا مقصودمان گفتگو از پیشه‌ها و کارها است (نه از اداره‌ها) بآن نمی‌پردازیم.

(پرچم روزانه شماره‌های 57 ، 58 و 59)


پانوشت :

1ـ چنین «فتواهایی» را تا زمانی می‌دادند که دستشان از حکومت دور بود. ولی هنگامی که خودشان به حکومت رسیدند یادشان رفت چه‌ها میگفتند و چگونه میان مردم دودستگی پدید می‌آوردند.

2ـ خودفروشی ، خودنمایی بیش از اندازه است. خودفروش درباره‌ی خود همان کاری را میکند که یک فروشنده برای تبلیغ کالای خود میکند. اینکه آن را به معنایی که واژه‌ی «تن فروشی» برای آن مناسب است بکار می‌برند ، غلطست.


🌸

📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 1ـ یک مردمی تا خود نیک نباشند از جهان نیکی نبینند (دو از دو)


" گردآورنده : درپی پیشامدهای شهریور1320 لشگرهای دو دولت انگلیس و روس به کشور ما درآمدند و در بهمن‌ماه همان سال پیمانی میان ایشان با دولت ایران بسته شد و دو سو تعهداتی را تا پایان جنگ بگردن گرفتند. درباره‌ی این پیمان ، خوانندگانی از روزنامه‌ی پرچم پرسشهایی کرده‌اند که کوتاهشده‌ی پاسخ او را در پایین می‌بینیم : "
...

کنون باید کاری کرد که دیگر دچار چنین پیمانی نشد. آنچه می‌باید کرد اینست ، و این کار با آه و ناله ، و گله و فریاد ، و بدگویی از این و از آن نشود. از گوش دادن به رادیوی برلن نتیجه‌ای نباشد ، از فریاد «یا مرگ یا استقلال» کشیدن بهرام شاهرخ [1] سودی بدست نیاید. اینها همه باد هوا شود و از میان رود و درد و گرفتاری همچنان بماند.


اینها چیزهاییست که از چهل سال باز می‌آزمایید. تاکنون چه سودی دیده‌اید که پس از این توانید دید؟!.

بدانید ای ایرانیان ، از اکنون که این پیمان بسته شده دو راه بروی شما باز است که می‌توانید هر کدام را که می‌خواهید پیش گیرید : یکی آنکه همچنان که هستید باشید ، و چند روزی از پیمان بد گویید و گله کنید ، و بخشم آیید و تندی نشان دهید و ... دل خوش گردانید. چند روزی با اینها بسر دهید و بگفته‌ی روزنامه‌ها «اظهار احساساتی» کنید و پس از آن فراموش گردانید و پی کار و هوس خود باشید ، و شاعر بقافیه‌سازی و رمان‌نویس به افسانه‌بافی ، و آخوند بمردم‌فریبی ، و روزنامه‌نویس به سودجویی ، و بازرگان به انبارداری ، و کرد به تاراجگری ، و شاهسون به راهزنی پردازید.

دیگری آنکه نیک بحال خود بیندیشید ، و این ذلّت و خواری که گرفتارید نیک دریابید ، و ریشه‌ی درد و سرچشمه‌ی آن را بدست آورده از امروز درپی چاره باشید و یک آینده‌ی امیدآوری برای خود تهیه کنید.

این دو راه بروی شما باز است. کنون بگویید که شما کدام یکی را می‌پذیرید؟. نیک اندیشید که کدام یکی را پیش می‌گیرید.

اگر می‌خواهید چنانکه هستید باشید و تنها بگله و ناله و بدگویی بس کنید ، نتیجه نیز همین خواهد بود که هست ، بلکه بدتر از این گردیده یک آینده‌ی بیمناکی در پیش خواهید داشت.

یک چیزی بشما بگویم : این جهان که ما در آنیم از روی یک «آیینی» می‌گردد ـ آیین بسیار استواری ـ آیینی که هیچگاه دیگر نگردد. این طبیعت یا بفارسی گوییم «سپهر» یک دستگاه بسیار استوارِ بسامانیست و هیچ کاری در آن بی‌انگیزه یا بیرون از قاعده نیست.

شاید شما این گرفتاری و خواری را که در آنید «تصادفی» می‌پندارید ، و یا دیگران را گناهکار می‌شمارید ، و یا می‌خواهید شاعرانه سپهر را «کجرو» و «دون‌پرور» شناسید و این ذلت و خواری را دلیل نیکی و ستودگی خود دانید. ولی اینها همه بی‌پاست ، و این گرفتاری و خواری جز نتیجه‌ی رفتار و کردار خودتان نیست. و تا چنینید که هستید چنین خواهید بود که هستید.

من نیک می‌دانم این سخنان به بسیاری از شماها خوش نخواهد افتاد. این یکی از ناتوانیهای شماست که همیشه می‌خواهید گناه را بگردن دیگران اندازید. شما کسی را دوست می‌دارید که در داد و فریاد با شما هم‌آواز گردد و هرچه بیشتر تندی نماید. هم می‌دانم کسانی بزباندرازی پرداخته مرا هوادار و خواهان «پیمان» خواهند خواند. باآنکه من اندیشه‌ی خود را آشکار می‌نویسم از چنان گستاخی‌ای بازنخواهند ایستاد. ولی اینها ما را از راه نخواهد برگردانید.

ما درپی چاره هستیم و باید جز درپی حقایق نباشیم. ما این درفش افراشتیم و پرچم گشادیم که یک راهی بسوی رستگاری نشان دهیم و این بایای[وظیفه] ماست که در هر گامی جز درپی راستیها نباشیم و جز خشنودی خدا را نجوییم.

یک توده‌ی خردمند باید از گذشته پند آموزد. این بار سوم است که ایرانیان چشم باز کرده خود را در برابر یک چنین پیمانی می‌بینند و با داد و غوغا بجلوگیری و ایستادگی می‌کوشند. یکی در سال 1325[ق] (1907 میلادی) بود ... دیگری در سال 1337[ق] (1919 میلادی) بود ...

نمی‌خواهم این پیمان 1320 را با آن دو پیمان پیش به یک ترازو گزارم. در این زمینه گفتگو ندارم. خواستم آنست که چنانکه از هیاهوها درباره‌ی آن دو نتیجه‌ای نشد و گوش ندادند و پس از بیست و اند سال شما همانید که بودید و باز خود را در برابر یک چنان پیمانی می‌بینید ، از هیاهو و فریاد و گله و ناله‌ی امروزی نیز هیچ نتیجه نخواهد بود.

شما از چه می‌نالید؟!.. از دست که گله می‌کنید؟! سرچشمه‌ی همه‌ی گرفتاریهای شما درمیان خودتانست. شما خود بدید که دچار بدی گردیده‌اید.

دوباره می‌گویم : گردش این جهان از روی یک آیین استواریست ، و من اینک یک بندی را از آن آیین برای شما می‌نویسم : «یک مردمی تا خود نیک نباشد از جهان نیکی نبینند».

👇

کنون شما آیا این را می‌پذیرید و از درون دل باور می‌کنید یا نه؟.. اگر نمی‌پذیرید باید گفت : معنی جهان و زندگی را نمی‌شناسید. باید گفت : از راستیها بسیار دورید. اگر می‌پذیرید و از درون دل باور می‌کنید در آنحال باید بجای این گله و ناله‌های بیجا در اندیشه‌ی نیکی باشید تا بتوانید از نیکیهای جهان بهره‌ور گردید.

شگفت است که در همین روزها در نشستی این گفتگو می‌کردم و چون کسانی بگله و ناله پرداخته بودند بایشان پاسخ داده می‌گفتم : «شما بدید که از جهان بدی می‌بینید» ، یکی از آنان فریاد برآورد : «آقا چگونه ما بدیم؟! دیگران بما زور می‌گویند و ظلم می‌کنند». گفتم : «آن هم از بدیتان است. شما اگر نیک باشید کسی نتواند زور گوید. این زورگویی از آنست که ناتوانید و ناتوانی از آن است که آلوده‌ی اندیشه‌های پراکنده و خویهای پستی هستید».

دیگری گفت : «تا مردم بیایند نیک شوند فرصت از دست رفته. باید هرچه زودتر کاری کرد».

گفتم : چه کار توانید کرد؟!.. شما گله و هیاهو را کار می‌شمارید و همین نشان نافهمی شماست. شما با این حالی که هستید چه توانید کرد ، جز آنکه فلان وکیل با صد بدنامی که دارد در مجلس نطق بسیار درازی کند و از روزنامه‌ها نیز توقع درج آن را داشته باشد. و بهمان وکیل که ما می‌دانیم جز پول بهیچ چیزی پابندی ندارد به رُویه‌کاری[=ظاهرسازی] ایرادهایی کند ، و فلان شاعر شعرهایی گوید و بدست این و آن دهد؟!.. آیا از اینها چه سودی تواند بود؟!.. همین کسان تا چه ‌اندازه بجانفشانی آماده‌اند؟. جانفشانی بماند ـ تا چه ‌اندازه بزیان پولی تحمل توانند کرد؟..

چه شده است که هر زمان نام نیک گردیدن ، بمیان می‌آید شما می‌رمید؟.. چه شده است که نمی‌خواهید از راهش بچاره کوشید؟.. می‌گویند : «تا آن زمان فرصت از دست رفته». می‌گویم : «نرفته و شما هر زمان نیک شوید و این آلودگیها را از خود دور ساختید فرصت در دست شما خواهد بود.» بالاخره راه جز این دو نیست. یا باید باین ذلت و خواری تن دردهید و دیگر آوازی از خود درنیاورید ، و یا به نیکی خودتان و توده‌تان بکوشید. اینکه می‌خواهید خود را نیک نگردانید و باآنهمه آزاد و سرفراز زندگی کنید ، آرزوی بسیار خامیست. بلکه باید گفت : با طبیعت جنگیدن است.

...

باید گفت : در زندگانی دو راه هست : یکی راه هوس و دیگری راه خرد. راه هوس آنست که بچگان دارند ، زنان دارند ، جوانان ناآزموده دارند. هرچه دلشان خواست می‌کنند. اندیشه بکار نمی‌برند ، جز درپی خوشیهای خود نباشند ، و چون در نتیجه‌ی کارهای ناستوده‌ی خود گرفتار گردیدند آن زمان هم به گریه و ناله بس کنند و دل سرد گردانند ، راه خرد آن است که مردان آزموده و خردمند دارند ، و در هر چیزی جستجوی ریشه و سرچشمه‌ی آن کنند ، و بهیچ کاری جز از روی اندیشه درنیایند ، و از هر کوششی دربند نتیجه باشند ، و به هر دردی از راهش چاره جویند.

امروز بسیاری از ایرانیان راه هوس را پیش گرفته‌اند و از اندیشه و خرد کمتر بهره‌ور می‌گردند. ولی ما در نوشتن پرچم و در کوششهایی که خواهیم بکار برد یکسره راه خرد را پیش خواهیم گرفت.

اما این که نیکی چیست و ما چگونه نیک باشیم زمینه‌ایست که در شماره‌های آینده گفتارهای بسیار در پیرامون آن خواهیم نوشت. این راهی که ما می‌رویم همان راه نیکی توده است.

(پرچم روزانه شماره‌ی 4)

پانوشت :
1ـ مجری همان رادیو.
این نام در گفتاری جداگانه در ماهنامه‌ی پیمان (سال هفتم ، شماره‌ی ششم ، ص410) درباره‌ی پیمان یادشده (میان ایران و دو کشور انگلیس و شوروی) درست آمده ولی در پرچم به اشتباه شاهرخ بهرام نوشته شده.

🌸

بهرام شاهرخ

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸 12ـ در پیرامون خواربار (یک از دو)


" کوشاد تلگرام : چه‌بسا این گمان پیش آید که گفتاری که درباره‌ی بالا رفتن نرخها در هفتاد هشتاد سال پیش بوده امروز بکاری نمی‌آید. ولی این گمان درست نیست. این گفتار همچون دیگر گفتارها با آنکه درباره‌ی پیشامدهای آن زمان بوده ، نکته‌های درس‌آموز چندی دارد. یک برتری و برجستگی نوشته‌های پیمان و پرچم در همینست که چون از بنیادهای زندگی سخن می‌راند همیشه تازگی خود را دارد. اگر خوانندگان بژرفا به زمینه‌ی گفتارها بیندیشند درخواهند یافت که در هر کدام از آنها نکته یا نکته‌هایی هست که به کار زندگانی می‌آید :"

چرا نرخها بالا رفته؟..

1ـ

در این چند روزه که گفتگوی پخش اسکناس [1] بمیان آمده ناگهان نرخها بالا رفته و بقیمت کالاها افزوده. آیا علت این گرانی چیست؟..

اگر از بازرگانان و بازاریان بپرسید چنین می‌گویند : فزونی انتشار اسکناس اعتبار آن را از میان می‌برد. اینست مردم بدارایی خود می‌ترسند و شروع بخرید کالا کرده نرخها را بالا برده‌اند.

و این یک بهانه‌ای بیش نیست و حقیقت چیز دیگر است. حقیقت اینست که یک دسته از آزمند[ان] پولدوست اختیارِ بازار را در دست دارند و اینان هر روز درپی یک بهانه‌ای هستند که قیمت کالاها را بالا ببرند و بمیزان استفاده‌ی خود بیفزایند.

اینان که شبها گرد رادیو می‌نشینند و گوش می‌دهند ، روزها که روزنامه خریده می‌خوانند ، باین و آن که می‌رسند و جستجوی اخبار می‌کنند ، منظوری جز این ندارند که ببینند یک بهانه‌ای هست که نرخها را بالا برند. در این چند سال که در جهان بیم جنگ درمیان بوده و سپس هم جنگ درگرفته و کنون دو سال ، دو سال و نیم از آن می‌گذرد ، اینان کارشان همان بوده و از هر پیشامدی بهانه جسته و نرخها را بالا برده و چون همیشه کار خود را با موفقیت انجام داده‌اند اینست گستاخ و جسور گردیده‌اند و اعتنا به توده یا بدولت ندارند.

اگر روزی یک رادیویی یک خبر دروغی منتشر کند (مثلاً منتشر کند که ترکیه وارد جنگ شده به آلمان یا به انگلیس آگهی جنگ فرستاده) همان روز خواهید دید در بازار جنب و جوشی هست ، تلفنها بکار افتاده ، دلالها به تکاپو درآمده ، نرخها بالا می‌رود. این تکان نخست در بازار پیدا شده سپس بسقط‌فروشها و خرازی‌فروشها و بزازها و دیگران می‌رسد.

ـ بابا چه شده؟. چه خبر است؟.

+ ترکیه وارد جنگ گردیده!

ـ گردیده باشد ، بشما چه!. ما از ترکیه چه وارد می‌کردیم که بریده شود. آنگاه بروغن و برنج و خواربار چه ربط دارد؟! مگر اینها از ترکیه می‌آمد؟!.

این را مَثَل آوردم. کارهایشان هم از این قبیل است ، یک دسته آزمندان تیره‌درون که همه‌ی هوش و حواس خود را به نفع‌پرستی متوجه گردانیده‌اند هر پیشامدی را بی‌آنکه معنای درستش را بفهمند دستاویزی برای خود می‌گیرند.

ما در شماره‌ی دیگر موضوع پخش اسکناس را شرح خواهیم کرد. هیچگاه معنای آن چنین نیست که اینها می‌فهمند و هیچگاه تماس باعتبار بانک ندارد. ولی فرض کنیم که فهم اینها درست است. در آن صورت این یک زیانیست که بهمه‌ی مردم کشور می‌خورد و هر کس بسهم خود از آن نتیجه می‌برد. دیگر چه معنی دارد که یک دسته‌ی کوچک هزار یا دو هزار تنی در اندیشه باشند که با افزودن بنرخ کالاها زیان خود را جبران کنند.. آیا اینها تا این اندازه عزیز و گرامیند که تنها آنها منظور باشند و دیگران هرچه بادا باد!..

ما نمی‌دانیم دولت چه ‌اندیشیده .. از چه راه از اینها جلوگیری خواهد کرد؟!.. دولت باید در اندیشه‌ی مردم باشد. باید فراموش نکند که این خود فشار بسیار سختی بخاندانهاست.

ما یک راه چاره‌ای را پیشنهاد می‌کنیم. کسانی که اختیار بازار را در دست گرفته‌اند و این فشارها را بخاندانها وارد می‌آورند بدو طبقه‌اند : یکی بازرگانان حجره‌نشین و دیگری دکانداران و مغازه‌داران (از سقط‌فروش و خرازی‌فروش و بزاز و مانند اینها)

آنچه حجره‌نشینانند چنانکه در سرمقاله‌ی امروزی پرچم شرح دادیم اینان مفتخوارند و داراییشان از راه نامشروع گرد آمده.

یک کالایی را یک کارخانه‌ای پدید آورده (مثلاً پارچه‌هایی بافته) و باید خاندانهایی آنها را بکار برند (رخت دوزند و بتن کنند) ، درمیانه اینها چه کاره‌اند؟!..

باید اینها را از میان برداشت. باید میانه‌ی پدید آورنده و بکار برنده بیش از یک دست میانجی نباشد. بلکه گاهی بآن یک دست نیز نیاز نیست.

نیک اندیشید فلان حاجی که در حجره‌اش نشسته چه کاری را برای این توده انجام می‌دهد؟! چه شرکتی در تهیه‌ی لوازم زندگانی دارد؟!.. افزار کار اینان [جز] یک تلفنی در دیوار ، و چند دفتری بروی میز و یک دلی پر از آز نیست. با این افزارها چه کاری از کارهای زندگانی را انجام می‌دهند؟!.. می‌ریسند؟!.. می‌بافند؟!.. می‌دوزند؟!.. می‌سازند؟!.. می‌کارند؟!.. یا چه کار دیگری می‌کنند؟!..

👇

اینها جز مایه‌ی اختلالی در زندگانی نیستند. نتیجه‌ی بودن اینها آنست که یک کالایی که از کارخانه مثلاً بده ریال بیرون آمده بصد ریال بدست خاندانها می‌رسد که درمیانه نود ریال بکیسه‌ی این مفتخواران می‌ریزد.

اینان در این چند سال پولها اندوخته‌اند ، خانه‌های باشکوه ساخته‌اند ، اتومبیلهای شیک خریده‌اند ، انبارها زیرِ زمین آکنده‌اند. خاندانها را به بی‌چیزی انداخته برای خود دارایی اندوخته‌اند. آن اتومبیلهای شیک و باشکوه که در نزدیکیهای بازار بصف می‌ایستند مال این مفتخوارانست.

مقصود آنکه در زندگانی باین دسته هیچ نیازی نیست و کنون که کار باینجا کشیده دولت کالاهایی را که در دست آنهاست به همان قیمتی که از اروپا یا از هر جای دیگری وارد شده (با یک نفع متناسبی) از دستشان گیرد و برای نیازمندان در معرض فروش بگزارد.

ما هوادار دخالت دولت در کارهای زندگانی نیستیم و این را سودمند نمی‌دانیم. ولی امروز در این هنگام زمان ، و با این رفتاری که از آنان دیده می‌شود جز این چاره‌ای نیست. اکنون که دولت ناگزیر گردیده در کار خواربار و لوازم زندگانی دخالت کند آن را تکمیل گرداند. دوباره می‌گویم امروز جز این چاره‌ای نیست.

دسته‌ی دیگر دکانداران و مغازه‌دارانند. اینها نیز پیروی از حجره‌نشینان دارند و همینکه یک بهانه‌ای پیدا شد به نرخها می‌افزایند. چاره‌ی اینها نیز دخالت دولت است.

آن میدانهای خواربارفروش شهر بسیار خوبست باید آنها را بیشتر و بزرگتر گردانید و همه نوع خواربار را در آنها فروخت.


پانوشت :

1ـ متفقین که در ایران بودند برای دررفتهای (هزینه) خود نیاز به ریال داشتند. اینبود می‌خواستند دولت را وادارند اسکناس تازه چاپ کند. در زمان سهیلی این روی نداد ولی در زمان نخست وزیری قوام (چهار ماه پس از این) پیمانی با دولت ایران بستند که در برابر اسکناسهایی که چاپ می‌شود متفقین زر و دلار در بانکهاشان به حساب دولت ایران به امانت بگزارند. (از ایران وام گرفتند و پرداخت آن را موکول به پایان جنگ کردند).

اشاره‌ی گفتار به گفتگوی چاپ آن اسکناسهاست (نه اینکه براستی چاپ شده بود).

(نک. خاطرات ابوالحسن ابتهاج ، شرکت کتاب ، 1389خ ، ص 71 به بعد)


🌸

📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 3ـ دادگاه «متهمان شهربانی» و «گروه 53 نفر» (یک از یک)


گردآورنده : چون در گفتارهای آینده از دادگاه «متهمان شهربانی» و «گروه 53 نفر» بارها یاد خواهد شد اینست پیش از آنکه به گفتارهای دیگر پرچم بپردازیم بجاست شرحی درباره‌ی آنان بدهیم.

رکن‌الدین مختاری سرشهربانی (رئیس پلیس) حکومت رضاشاه بود که پس از پیشامدهای شهریور20 دستگیر گردید. مختاری متهم بود به سختگیریهای ددمنشانه بزندانیان سیاسی و شکنجه کردن ایشان در زمان حکومت رضاشاه. محاکمه‌ی او پنج ماه و اندی پس از انتشار گفتار بعدی («همگی از این توده‌اند») برپا شد. در آن محاکمه کسروی عنوان «وکیل تسخیری» فرشچی نامی از همدستان مختاری را داشت. در روز آخر ، وکالت تسخیری مختاری را نیز به کسروی می‌دهند. چون کسروی از کارهای رضاشاه در روزنامه‌ی پرچم ستایش نوشته بود و از آنسو یک «جوّ مصنوعی» بدگویی و تحریک احساسات علیه رضاشاه و حکومت او در آن روزها براه انداخته بودند اینست تعیین کردن کسروی بعنوان وکیل تسخیری مختاری بیگمان دسیسه‌ای برای کاستن از خوشنامی کسروی بوده.

کسروی این را بِرو نمی‌آورد و از جلسات دادگاه «متهمان شهربانی» بیشترین بهره را برای شناساندن علتهای پیدایش دیکتاتوری در ایران و نام بردن از مقصرین دولتهای پیشین و دفاع از تاریخ ایران می‌جوید.

صورت دفاعیات کسروی در دادگاه مختاری و پزشک احمدی ، از ارزشمندترین کارهای قضایی اوست و در کتابی بنام «دفاع در دیوان کیفر» گرد آمده.

«گروه 53 نفر» عنوان گروهیست که شادروان دکتر تقی ارانی در تهران بنیاد گزاشته بود. این گروه جز برپا کردن بحثهایی در پیرامون مادّیگری و سوسیالیسم هنوز هیچ «کوشش سیاسی مؤثری» نکرده بودند که در سال 1316 دستگیر شده و سال بعد محاکمه گردیدند. اعضای آن بیشتر دانشجو ، استاد دانشگاه و از برجستگان توده بودند. شادروان ارانی در این هنگام 36 ساله و استاد فیزیک دانشگاه تهران می‌بود. ارانی در پایان این محاکماتِ سفارشی به ده سال زندان محکوم ولی افسوسمندانه شانزده ماه بعد در بیمارستان زندان درگذشت.

همراهان او در زندان ماندند و پس از پیشامدهای شهریور1320 از زندان رها گردیدند. هسته‌ی مرکزی حزب توده بیشتر از همین همراهان دکتر بود. احمد کسروی که در آن هنگام بجز راهبری مهنامه‌ی پیمان به پیشه‌ی وکالت نیز سرگرم بود در محاکمات سال 1317 دفاع چشمگیری از متهمان کرد.

صدرالاشرافی نامی که خاطره‌ای دروغ از کسروی بازنموده [1] از زبان ایرج اسکندری که از وکلای دادگاه 53 نفر بوده چنین می‌نویسد :

"من خودم دفاع حقوقی و قضایی کردم ولی کسروی نه تنها از [محمد]شورشیان که از کل جریان 53 نفر دفاع اصولی و جمعی حقوقی کرد."


صدرالاشرافی می‌افزاید :

در جلد اول کتاب سه جلدی انور خامه‌ای بنام «پنجاه نفر و سه نفر» نیز جریان این محاکمه بکوتاهی ذکر شده ... وی دفاع کسروی را از کل 53 نفر نه تنها محمد شورشیان چنین ذکر کرده است : «اینها شبیه درآورده بودند. اینها حزب نداشتند. حزب‌بازی کرده بودند ... اینها بزهکارند اما بدگهر نیستند ... اینها را باید گوشمالی داد نه کیفر ... به همین اندازه که زندان کشیده‌اند بسنده کرد.» ...

مرحوم اسکندری گفت : «در آن زمان که نفس کشیدن جز با اجازه‌ی رضاشاه ممنوع بود شجاعت فوق‌العاده‌ای لازم بود تا وکیلی از اولین فرد دستگیر شده‌ی پنجاه و سه نفر یعنی شورشیان دفاع اصولی و جمعی به عمل آورد. به نظر مرحوم اسکندری ... رضاشاه از همان اول مسئله را مهم نگرفت بعد از محاکمه نیز با توجه به دفاع اصولی کسروی «به سبب شناختی که رضاشاه از او داشت» و برخلاف درخواست کاسه‌لیسان و بزرگنماییهای شهربانی که می‌خواست «دستگیری شبکه‌ی کمونیستی خطرناکی» را برای رضاشاه جلوه‌گر سازد ، رضاشاه در جواب قربانی کردن چند تن از آنان برای عبرت سایرین گفته بود : «چند معلم (روشنفکر) که اینهمه ‌های و هوی لازم ندارد». [خاطره‌ای از زنده یاد سید احمد کسروی تبریزی ـ پایگاه اینترنتی] "


این دفاعیات کسروی که جزو افتخارات اوست در کتاب «ده سال در عدلیه»‌ی او نیامده.


پانوشت :
1ـ نگاه کنید به پیوست کتاب در پیرامون رمان.


🌸

سرپاس رکن‌الدین مختاری

دکتر تقی ارانی

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸 12ـ در پیرامون خواربار (دو از دو)


درباره‌ی خواروبار یک خیانت دیگر از کسانیست که بیش از حد لزوم می‌خرند و در خانه‌های خود ذخیره می‌کنند. این عادت هم در این چند سال در ایرانیان پیدا شده.

این کار را اگر در مواقع عادی می‌کردند زیان چندانی نداشت. گفتگو اینجاست که در موقع عادی نمی‌کنند. همینکه یک خطری پیدا می‌شود یا یک عنوانی بدست بازاریان افتاده نرخها را بالا می‌برند آن هنگامست یک دسته‌ی بزرگی باندیشه‌ی ذخیره کردن می‌افتند و رو ببازار آورده به هر بهایی که پیدا کردند می‌خرند.

در پیشامد شهریورماه دیده شد توانگران حتا شیرینی‌های دکانهای قنادی را به بهای گرانی خریدند و بردند و همه‌ی آنها را تهی گردانیدند. امروز هم که ببهانه‌ی انتشار اسکناس نرخها بالا رفته و یک هیاهویی پیدا شده کسان بسیاری همان کار را می‌کنند.

این رفتار از چند جهت خطاست : نخست این یک کارِ بیجهت و بیهوده‌ایست. زیرا امروز ترس درباره‌ی خواربار نیست. یک حادثه‌ای که موجب نگرانی باشد رخ نداده. اگر ترس از آنست که گرانتر گردد همین رفتار خود گرانی را بیشتر خواهد گردانید. بازرگانان آزمند همینکه دیدند مردم رو آورده با یک حرصی می‌خرند نرخ را بیشتر بالا خواهند برد. اگر بحال خود بگزارند ، بلکه برعکس رفتار امروزی ، اگر تا چندی از خریدن دست نگه دارند همین ، یک اندازه جلوگیری از بالا رفتن نرخها خواهد کرد.

دوم این رفتار دلیل سست بودن رابطه‌ی ملیت است. این کسان تنها در اندیشه‌ی خود هستند و دیگران را فراموش کرده‌اند و اینست مبادرت بذخیره می‌کنند و هیچ نمی‌گویند : گرفتم که من ذخیره کردم و خود را آسوده گردانیدم چاره‌ی خاندانهای کمچیز چیست؟!.. تهیدستان چه کار باید کنند؟!.. اینان نمی‌دانند که زندگانی را باید بهمدستی و همراهی دیگران پیش برد. بخصوص در این هنگام آشفتگی جهان که سختیها و خطرهای بسیاری ما را تهدید می‌کند و این با نیروی همدستی و همراهیست که خواهیم توانست با آنها مقاومت نماییم و نیروهای فردی تاب مقاومت را ندارد.

به هر حال این موضوعِ ذخیره بسیار بیجاست. زیرا نتیجه‌ی معکوس دارد و خود باعث فزونی گرانی و باعث فزونی کمیابیست.

در چنین مواقع باید بچاره‌های همگانی پرداخت. باید هر دسته‌ای ، هر گروهی باهم متحد گردند و اگر توانستند یک شرکتی برای تهیه‌ی خواربار خودشان تشکیل دهند و یا اگر یک پیشنهادی بدولت بنظر می‌رسد پس از شور و اندیشه این را یادآوری کنند. در چنین موقع آنچه که گره‌ کار را تواند گشود دست بهم دادن و در اندیشه‌ی همگی بودنست .. این اقدامهای حریصانه‌ی شخصی جز آنکه گره را سختتر گرداند نتیجه‌ای ندارد.

(پرچم روزانه شماره‌های 58 و60)


🌸

📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 4ـ همگی از این توده‌اند (یک از یک)


ما می‌گوییم : شما اگر می‌خواهید یک توده‌ی سرفراز و نیکنامی ‌باشید و در جهان به آسایش و آزادی زندگی کنید ، راهش آنست که بکوشید و نیک باشید. می‌گوییم : از گله و ناله و فریاد نتیجه نتواند بود.

این گفته‌های ما بکسانی گران می‌افتد و خوش نمی‌آید. اینان می‌خواهند که همیشه گناه را بگردن دیگران اندازند و با ناله و زاری و بدگویی خشم خود را فرونشانند و دیگر درپی چاره نباشند. می‌خواهند ما نیز در پرچم موافق میل ایشان رفتار کنیم و سخنان تندی نویسیم و باین و آن تعرض کنیم. می‌گویم : چنین کاری آسانست ولی نتیجه نخواهد داشت ـ باید کاری کرد که باین دردها چاره شود.

ببینید امروز همگی از وضع گذشته می‌نالند ولی علت آن را جستجو نمی‌کنند و درپی این نیستند که دیگر آن وضع بازنگردد.

امروز در روزنامه‌ها یک رشته گفتارهایی درباره‌ی زندان و شکنجه‌های آن نوشته می‌شود. کسانی که گرفتار زندان بوده‌اند و آزاد گردیده‌اند آنچه را که دیده و دانسته‌اند می‌نویسند و از مختاری رئیس پیشین شهربانی شکایتهای بسیار می‌کنند.

اینها همه راست است. مختاری نیز بیگفتگو گناهکار است و باید بکیفر خود برسد. ولی من می‌پرسم : مگر مختاری از آفریقا آمده بود؟! مگر از میان همین مردم نبود؟!..

من مختاری را نمی‌شناسم و هیچ گونه آمیزش با او نداشته و یک بار هم او را ندیده‌ام. ولی نیک می‌دانم که او نیز پیش از آنکه بآن مقام برسد همچون دیگران دم از وجدان می‌زده و نیکی از خود نشان می‌داده و از ستم و مردم‌آزاری نفرت می‌نموده. ولی چون بآن مقام رسیده از ضعف نفس خودداری نتوانسته و خوی درندگی آشکار ساخته.

شکایت از بدرفتاری پاسبانان زندان می‌شود. اینها همه راستست. ولی آیا آن پاسبانان از کشور دیگری آورده شده؟!.. آیا از میان همین توده برنخاسته؟!.. آنها همان کسانی هستند که می‌آیند و می‌نشینند و آنها نیز همان سخنانی را که بزبانهاست می‌گویند. آنها نیز دم از نیکی می‌زنند. چیزی که هست چون ضعیف‌نفسند همینکه اختیار بدستشان می‌افتد همچون درنده‌ی خونخواری گردیده آن دُژرفتاریها را می‌کنند.

پس بدانید که توده آلوده است. بدانید که باید بچاره‌ی این توده کوشید. چاره نیز همان است که هر کس نخست بخود پردازد و خود را آراسته گرداند.

داستان محاکمه‌ی 53 تن را در سه سال پیش خوانندگان فراموش نکرده‌اند. من در آن محاکمه که بودم خدا می‌داند آن روز یکی از روزهایی بود که من پیش خود کوچک گردیدم : روز نخست که 48 تن را آورده و در سالن فتحعلی‌شاهی بروی نیمکتها نشانده و در پیرامونهاشان پاسبانان و دیده‌بانان گمارده بودند ، و از یکسو قاضیان و کارکنان دادگاه و از یکسو وکلای مدافع ، برای محاکمه آماده می‌شدند من نگاه می‌کردم دیدم همه‌ی کسانی که در اینجا هستند جز دربند خودنمایی نیستند. به هر یکی می‌نگریستم می‌دیدم گردن راست گرفته ، و سینه پیش آورده و با یک تفاخری ایستاده که تو گویی یک فوج سربازند و شهری را فتح کرده‌اند. یا تو گویی این 53 تن دشمنان قهاری بوده‌اند و اینان با دلیری و زور بازو آنها را دستگیر ساخته‌اند. یک نگاههای خشم‌آلودی بسوی آنها می‌انداختند که بتصور نیاید.

مخصوصاً می‌نگریستم «دادیار» که در دست راست دادگاه بروی یک بلندی می‌نشست یک تن ضباط در پشت سر او می‌ایستاد که پرونده‌ها را یکایک باو بدهد. همان ضباطِ هیچ‌کاره چنان گردن می‌افراشت و سینه جلو می‌داد که تماشا داشت.

دادستان که یا از کمی نطق و بیان و یا بملاحظه‌ی دیگری خود بدادگاه نیامده دستیارش را فرستاده بود ، با اینهمه از خودنمایی بازنمانده پیاپی می‌آمد و می‌رفت و دستورها می‌داد و دخالتها می‌کرد. اگر از یکایک کسان سخن رانم مایه‌ی رنجش خواهد بود.

بالاخره محاکمه آغاز یافت. «ادعانامه» خوانده شد. من نمی‌دانم آن را که تدوین کرده بود که در مقدمه‌اش زور خود را بکار برده و چنین خواسته بود که جرم را هرچه بزرگتر نشان دهد. از جمله عبارت «مقدمین بر علیه استقلال کشور» را بکار برده بود که من همین را ایراد گرفته گفتم :

«اقدام بر علیه استقلال کشور در قانون مادّه‌ی جداگانه دارد که شما در این ادعانامه بآن استناد نکرده‌اید و کیفر آن «اعدام» است که شما نخواسته‌اید. با اینحال چرا این عبارت را گنجانیده‌اید؟!..» از اینگونه ‌ایرادهای بسیاری داشت.

محاکمه چند روز امتداد یافت. پس از بازپرسها و رسیدگیها نوبت دفاع بوکلاء رسید. یکی از آنان که اروپا دیده و در آنجا درس خوانده بود بجای مدافعه از متهم ، بستایش از اروپا پرداخت و ایران و ایرانیان را نکوهش بسیار کرد. دیگری که سفری باروپا کرده دو یا سه ماهی در شهرهای آن گردیده بود او نیز سفر خود را گفت و داستانی از آنجا یاد کرد.


👇

دیگری چون از دسته‌ی دیگر بود بمناسبت روز رمضان یک حدیثی خواند و قدری موعظه کرد. همچنین هر یکی بیش از همه خود را و دانش خود را نشان داد و جز دو سه تنی بدفاع حسابی نپرداخت.

سپس نوبت دفاع بخود متهمان رسید. دفاعهای اینها شنیدنی بود. هر یکی بنوبت خود سخنان مغزداری گفتند و به بیگناهی خود دلیلها یاد کردند. جز از دو یا سه تنی که بگفته‌های بیهوده‌ای پرداختند دیگران رفتار بسیار متینی کردند. یک دسته از شاگردان دانشکده‌ها تنها گناهشان آشنایی پیدا کردن با دکتر اَرانی و گوش دادن بسخنان او بود.

اینان با دلیل بیگناهی خود را به رخ دادگاه کشیدند ، و از سختیهای زندان سخنها راندند ، و از بیتابی و ناآرامی مادران و خواهران خود شرحها سرودند. برخی از اینان چنان دفاع کردند و سخنان مؤثری گفتند که بیشتر شنوندگان را بگریه ‌انداختند.

بیگناهی این دسته چندان روشن ، و این دفاعهاشان چندان مؤثر بود که من یقین داشتم اینها را رها خواهند کرد. می‌دانستم محاکمه ساده نیست ، با اینحال گمان محکومیت به بیشتر از پانزده یا شانزده تن نمی‌دادم. می‌گفتم : برای بازمانده چون هیچ عنوانی نیست تبرئه خواهند کرد. ولی برخلاف این تصور دو روز دیگر چون حکم دادند دیده شد بیش از دو تن را تبرئه نکرده‌اند.

کنون شما ببینید آیا تنها مختاری گناهکار است؟!.. آیا آن قاضیانی که چنین رأیی داده‌اند گناهکار نیستند؟ آیا چه گناهی بدتر از اینکه کسانی بروی میز داوری نشینند ولی گوش بسفارش یا دستور دیگران دارند؟!..

از آنسوی می‌پرسم : آیا این قاضیان از حبشه آمده‌اند؟ آیا نه از میان همین توده برخاسته‌اند؟! آیا نه از ردیف دیگران می‌باشند؟! آیا شما می‌پندارید که اگر دیگران بجای آنان گمارده شوند بهتر خواهند بود؟!.

اگر چنین می‌پندارید اشتباه کرده‌اید. آن قاضیان از همین توده‌اند و تنها آنان نیستند که پا بروی حق می‌گزارند ، اگر دیگران را بجای آنان گماریم همان رفتار خواهند کرد. از هزاران تن یکی پیدا می‌شود که گوش بهوا و هوس ندهد و بخاطر شغل یا بامید ترفیعِ رتبه از راه راستی برنگردد.

بالاخره نتیجه آنست که توده آلوده است. از چنین توده‌ قاضی ، و وکیل ، و سرشهربانی و زندانبان و پاسبان بهتر از این درنیاید. اینست باید به نیکی توده کوشید ، و آن نیز با بدگویی از مختاری و آه و ناله از شکنجه‌های روزهای زندان و مانند اینها بدست نیاید. باید از راهش وارد شد ، و راهش همینست که ما پیش گرفته‌ایم.

نمی‌گویم : باید بدیهای مختاری یا دیگران را ننوشت. می‌گویم : آنها را که می‌نویسید نتیجه ‌این را بگیرید که توده آلوده است و با ما همراهی کنید که بچاره‌ی این آلودگی کوشیم.

(پرچم روزانه شماره‌ی 13)


🌸

(از نوشتار بالا)
.

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸 13ـ بیکاری یکی از گناههاست (یک از یک)


در یک رشته گفتارهایی از کارها و پیشه‌ها سخن رانده معنی آنها را روشن گردانیدیم. چنانکه گفتیم آنچه ما در زندگانی نیازمندیم در طبیعت گزارده شده. ولی باید بکوشیم و آنها را بدست آوریم و از اینجاست که کارها و پیشه‌ها پیدا گردیده. هر دسته‌ای از پیشه‌وران و کارگران و دیگران یک قسمت از لوازم زندگی را آماده می‌گردانند و یا به یک بخشی از کارهای آن می‌پردازند. اینست معنی کارها و پیشه‌ها.

در اینجا باید یک نکته‌ی دیگری را روشن گردانیم ، و آن اینکه بیکاری یکی از گناهانست. چون باید در این زندگانی بکوشیم و لوازم آن را آماده گردانیم ، از اینرو هر کس باید پیشه‌ای یا کاری پیش گیرد تا در آن کوشش شرکت کند ، و هر کسی که بیکار می‌نشیند معنی این رفتار وی آنست که از باید در این زندگانی بکوشیم و لوازم آن را آماده گردانیم ، از اینرو هر کس باید پیشه‌ای یا کاری پیش گیرد تا در آن کوشش شرکت کند ، و هر کسی که بیکار می‌نشیند معنی این رفتار وی آنست که از دسترنج دیگران بهره می‌برد بی‌آنکه عوض دهد و این خود خیانتی بتوده است.

می‌دانم بیکاران خواهند گفت : ما پول می‌دهیم و خواروبار و دیگر چیزها را می‌گیریم. ما مفت نمی‌خوریم. می‌گویم : آن پول بدست شما از کجا آمده؟!.. پول خود ارزش ندارد و جز افزار مبادله نیست. شما چه کرده‌اید که مبادله می‌کنید؟!.. یک کسی اگر پول هم دارد (اگر می‌خواهد نان به ناسزا[=نامشروع] نخورد) باید به یک کاری یا پیشه‌ای پردازد تا بوسیله‌ی آن در تهیه‌ی لوازم زندگی شرکت نماید.

جز از بیماران و ناتوانان که از آنها باید جداگانه گفتگو کرد ، از دیگران بیکاری نه سزاست. باید کسان بیکار را خوار شمرد و بآن کار بدشان نکوهش دریغ نگفت.

اینست یکی از حقایق زندگانی. ولی این حقیقت یکی از چیزهاییست که پوشیده مانده و مردم بآن باوری ندارند. در ایران مطلب معکوس است و کسان بسیاری کار را «کسر شأن» می‌شمارند. در اینجا باید آقا بیکار باشد ، خان بیکار باشد ، ملا بیکار باشد ، مرشد بیکار باشد ، فیلسوف بیکار باشد ، شاعر بیکار باشد. اینگونه «بزرگیها» با کار کردن سازش ندارد.

اینست نمونه‌ای از ناآگاهی مردم از حقایق زندگانی. با این ناآگاهیها شما هر سخنی هم بگویید خواهند گفت : «مگر ما اینها را نمی‌دانستیم» یک توده‌ای با صد گمراهی و آلودگی گمان نقص بخود نمی‌برد.

در اینجا داستانی هست که باید بنویسم : ده سال یا بیشتر پیش از این در تهران کسی مُرد. با یک تجلیلی او را از میان برداشتند و در روزنامه‌ها ستایشها کردند و فیلسوفش خواندند.

من در شگفت شدم : در ایران فیلسوفی بوده و ما نمی‌دانستیم. این شیوه‌ی روزنامه‌هاست که چون کسی مرد ستایشها ازو نویسند و کسانی را که در زندگیش چشم دیدن نداشتند پس از مرگش با یک تأسفهایی بیاد او پردازند. این یکی از رفتارهای زشت و بیهوده‌ی ایرانیانست و من آن را می‌دانستم. با این حال لقب «فیلسوف» وادارم کرد که جستجویی درباره‌ی آن مرده کنم و او را بشناسم.

یکی از یارانم او را می‌شناخته است و شرح بسیاری از تاریخچه‌ی زندگیش برایم گفت. دانسته شد مردی بوده نود سال عمر کرده ، و در آن عمر دراز خود چهار گناه بزرگی را همیشه مرتکب بوده :

1) همیشه بیکار بوده ـ از آغاز جوانی تن بکاری یا پیشه‌ای نداده و نود سال در این جهان زیسته بی‌آنکه شرکتی با دیگران در تهیه‌ی لوازم زندگی بنماید.

2) همیشه بنام مرشدی یا سیدی در خانه‌های دیگران می‌زیسته. بگفته‌ی عوام همواره بدیگران کل [1] بوده. بکسانی کل بوده که آنها خود بتوده کل هستند.

3) در همه‌ی عمر زن نگرفته و از این وظیفه‌ی مقدس گردن پیچیده.

4) بیشتر وقت خود را با شعرهای بیهوده و سخنان یاوه بسر داده و یکی از کارهای ناستوده‌اش این بوده که کتابی بنام «قیصرنامه» پرداخته که چنانکه می‌گویند نُه‌هزار بیت است که در ستایش ویلهلم قیصر آلمان سروده. روسیاه نان این کشور را خورده و با ستایش بیگانگان روز گزارده. آن هم چه ستایشهایی؟! ستایشهایی که اگر قیصر می‌شنید و می‌فهمید به سبکمغزی گوینده‌اش پی می‌برد : «تو که از کوچه می‌گذری اگر زحل تعظیمت کند از نحوست بیرون آید».

اینها هر یکی گناه بزرگیست. هر یک دلیل دیگری به پستی نهاد آن مرد می‌باشد. چنین کسی را فیلسوف می‌نامند. اینست نمونه‌ای از نادانسته بودن حقایق درمیان این توده.

در همان روزها با یکی از روزنامه‌نویسان گفتگو کردم و گفتم : این مرد چه کرده بود که فیلسوفش خواندید؟!. با حال تعجب گفت : «په آقا ! سخنان بسیار خوبی دارد». گفتم : مگر کسی با سخن فیلسوف می‌شود؟!.. فیلسوف یعنی «دوستار حقیقت». این مرد همه پشت پا بحقایق زده و در سراسر عمر با حقایق دشمن بوده. دیدم پاسخی نتوانست و درمانْد. [2]

👇