این را برای مثل یاد کردم. از اینگونه دلیلها فراوانست. بیهوده نمی‌نویسم : نیک و بد شناخته نیست. بیهوده نمی‌گویم : معنی زندگی را نمی‌دانند.

از سخن خود دور نیفتیم : از روی قاعده‌ای که برای کارها و پیشه‌ها یاد کردیم بیکاری خود یکی از گناهان می‌باشد.

(پرچم روزانه شماره‌ی 63)


پانوشتها :

1ـ از قرینه‌ی سخن می‌توان آن را سربار توده معنی کرد. در فرهنگ دهخدا معنی آن چنین آمده : مردِ گرانجان بی‌خیر.

2ـ این مرد ادیب پیشاوری است و یکی از کلهای توده که او را در خانه‌اش نگاه می‌داشته حاجی ‌محتشم‌السلطنه (حسن اسفندیاری) بوده. حاجی‌ محتشم‌السلطنه کیست؟..

حاجی‌محتشم‌السلطنه از درباریان بود و در زمانی که اتابک صدراعظم محمدعلی‌میرزا شد او معاونش گردید و بجانشینی از او بپارلمان می‌آمد که بایرادهای نمایندگان پاسخ دهد و سپس از سوی محمدعلی‌میرزا به ارومی فرستاده شد که در آنجا هم هواداری از دربار می‌نمود. ولی سپس که جنگهای سال 1326 و 1327 (1287 و 1288) بپایان رسید و محمدعلی‌میرزا از میان رفت او همچنان درمیان مردان دولتی بود و بارها بوزارت نیز رسید.

او «هر روزی رخت آن روز را پوشیده : در استبداد بوده ، در مشروطه بوده ، در زمان دیکتاتوری بوده ، اکنون در دوره‌ی دمکراسی هم هست». «در زمان رضاشاه رئیس مجلس شورا می‌بود و بروی بلندترین صندلی دمکراسی می‌نشست و پست‌ترین خوی درباری را نشان می‌داد و خود را «پیر غلام» و «چاکر خانه‌زاد» می‌خواند». «این مرد که پیرامونیانی می‌دارد و خانه‌اش پناهگاه ملایان و درویشان و دیگرانست ... در سال 1296 خ. (1336) در تبریز والی می‌بود. در همان سال داستان دلگداز کشتار مردم ارومی با دست آسوریها رخ داد و این مرد که در چیدن زمینه‌ی آن داستان نیز دست میداشت بی‌پروایی از خود نمود ، و برای آنکه دادخواهان را بخود راه ندهد شاهکاری نشان داد ، و آن اینکه بارها مردم ارومی بدیدنش رفتند و پاسخ شنیدند : «حضرت اشرف بزیارت عاشورا مشغولست او را نمی‌توان دید». گویا ماهی هزار تومان حقوق را باو میدادند که بزیارت عاشورا پردازد. آسوریها آنجا مردم بیگناه را بکشند و زنان و دختران را بکشند و ببرند و این در اینجا ریاکارانه «الهم العن اول ظالم ظلم حق محمد و آل محمد» بخواند.

در نمایشهای دسته‌ی بدخواه یا بهتر گوییم دشمنان مشروطه و خائنان بتوده ، این مرد همیشه «رل مسخره» را بگردن داشته و کارهایش جز این نتیجه را نمی‌داده که مشروطه و مجلس در دیده‌ها خوار گردد.»

شرح بیشتر درباره‌ی این دو تن در کتاب «در پیرامون ادبیات» و دفتر «یکم دیماه 1323» آمده.


🌸

8ـ ادیب پیشاوری

9ـ حاجی‌ محتشم‌السلطنه‌ی اسفندیاری

📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 5ـ باید نیکان جدا گردند (یک از دو)


برای نیکی یک توده گذشته از آنکه باید نیک و بد دانسته شود و آنگاه هر کسی بخود پردازد ، یک شرط بزرگ دیگر اینست که بنیاد زندگی بروی نیکی باشد که اگر کسی نیکو بود قدرش دانند و پاسش دارند ، و اگر بد بود خوارش گیرند و پستش شمارند. این خود عامل بزرگی در نیکی توده است.

کنون من می‌پرسم : آیا توده‌ی شما این شرط را داراست؟.. اگر بگویید داراست راست نگفته‌اید. ما خود می‌دانیم که در این توده چنان حالی نیست. در این توده نیکان قدری ندارند و از بدان هم تنها کسانی شکایت می‌کنند که از بدی آنها صدمه کشیده‌اند ، وگرنه دیگران معنایی ببدی آنان نمی‌دهند و خوارشان نمی‌دارند.

از مختاری اینهمه شکایت نوشته می‌شود. این شکایت را کیها می‌نویسند؟.. تنها آن کسانی که گرفتار چنگال او بوده‌اند. دیگران پروایی ندارند. اگر فی‌المثل مختاری بازگردد و همچنان سرشهربانی شود از قدرش نخواهند کاست و باین بیدادهایش ترتیب اثر نخواهند کرد. مختاری را برای مثل می‌نویسم. با هر بدی رفتارشان اینست.

از آنسوی اگر فرض کنیم بجای مختاری یک سرشهربانی دادگر و نیکویی بود و شب و روز ، خود را به رنج انداخته بآسایش مردم می‌کوشید آیا از او قدردانی می‌شد؟!..

همان قاضیانی که دیروز یاد کردم و گفتم در محاکمه‌ی پنجاه‌وسه تن چشم رویهم گزارده رأی دادند ، نظایر آنها بسیار است. اساساً امروز قضاوت یک پیشه‌ایست. یک قاضی بیش از همه در اندیشه‌ی نان و زندگانی خود می‌باشد و اینست در رأی دادن تنها ملاحظه‌ی آن می‌کنند که مبادا یک زورمندی را برنجانند و نانشان بریده شود. این چیزیست که پوشیده نتوان داشت.

ولی من می‌پرسم : اگر قاضیانی براستی قضاوت می‌کردند و در دادن رأی تنها حق و عدالت را منظور می‌داشتند ـ چنانکه از همین گونه قاضیان هستند و همیشه بوده‌اند ـ آیا مردم یا توده‌ی انبوه از آنها قدردانی می‌نمودند؟!.. یک جدایی میانه‌ی آنان با دیگران می‌گزاردند؟!.. اگر بگویید جدایی می‌گزاردند راست نگفته‌اید.

من خود این را آزمودم که اگر یک قاضی دلیری از خود نشان دهد و پروای این و آن نکرده تنها درپی حق و عدالت باشد و باین گناه از سر کار برداشته شود ، بیشتر مردم بجای قدردانی ازو بآزارش پردازند. یک دسته ملامتش کنند که چرا تهور نموده؟.. یک دسته بد گویند که خشک و دیوانه است. یک دسته حسد برند و آشکاره خوارش دارند. کسانی که خشنودی از کار او نمایند و بستایش پردازند آنان نیز چنین گویند : «آدم نیکیست. ولی اهل این زمان نیست. در این زمان آن کارها را نمی‌شود کرد».

بویژه اگر چنان قاضی دلیری کمچیز باشد و پس از بیرون افتادن از اداره کار دیگری برای خود پیدا نکند که زبانها برویش تندتر گردد و خواری و موهونی بیشتر باشد.

این حال مردم است. در این کشور جنبشی بنام مشروطه برخاست و نیکمردانی پا به پیش گزاردند و در راه این کشور جان باختند و گزندها دیدند ، مردم نه تنها قدرشان نشناختند ، یک دسته‌ی انبوهی همیشه بدگوی آنان بودند و به هر یکی عیب دیگری بسته آن را دستاویز زباندرازی می‌گرفتند.

هنگامی که من تاریخ مشروطه را نوشتم آشکاره دیدم کسانی بخشم آمده‌اند و از نزدیک و دور چنین می‌گویند : «نبایستی این قدر تعریف کرد» یا بمن رسیده می‌پرسند : «حقیقتاً اینها برای کشور می‌کوشیده‌اند و خودشان اغراضی نداشتند؟.». اگر آن تاریخ را دیگری آغاز کرده بود با همین سخنان از میدانش درمی‌بردند.

همین چند روزه که ما در پرچم عکسهای پیشروان آزادی را بچاپ می‌رسانیم و شرحهای مختصری درباره‌ی هر یکی می‌نویسیم ، این مایه‌ی دلتنگی یک دسته‌ای گردیده و بارها گله و شکایت می‌شنویم.

بهبهانی چند سال کوشیده و خود را بخطر انداخته و برای این کشور مشروطه و قانون درست کرده و سرانجام جان در این راه گزارده. ما از او یادی می‌کنیم و فلان آخوند دغل حسد برده و می‌کوشد مگر دروغهایی به بهبهانی بندد و این کار ما را بیجا وانماید.

نتیجه‌ی این سخنان یک چیز است ، و آن اینکه در این توده رشته از هم گسیخته و برای نیک و بد بنیادی نمانده ، و چون آرمانی یا مقصود مشترکی نیست زندگانی بروی شخصیت [فردیت] رفته. انبوه مردم درپی نیکی نیستند و آن را نمی‌خواهند ، این شکایتها که از بدی مختاری یا از کس دیگری می‌شود برای آنست که شکایت‌کنندگان خود صدمه دیده‌اند. وگرنه مردم درپی دنبال کردن بدان نیستند.

این درد است. اما چاره : باید یک دسته آزادگانی جدا گردند و دست بهم داده نخست خود نیک گردند و سپس بنیکی دیگران کوشند و به نیک و بد تقید نمایند و بی‌پروا نباشند ـ یک راهی را پیش گیرند و یک مقصدی را دنبال کنند. اینست چاره و بس. هم اینست آنچه ما می‌خواهیم و در راهش می‌کوشیم.

👇

اینکه می‌گویم «یک دسته» ، برای آنست که همگی نیکی‌پذیر نمی‌باشند. ما این را آزموده‌ایم و می‌دانیم دسته‌های انبوهی از این توده درخورِ نیک بودن نیستند. از آنسوی بنیکی همگی نیازی هم نمی‌باشد و ما نباید معطل آن باشیم.

(پرچم روزانه شماره‌ی 14)


🌸

(از این نوشتار)
.

از کتاب «سرنوشت ایران چه خواهد بود؟!»
.

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸 14ـ از دیگران چیزی نگرفته‌ایم (یک از یک)


گفتارهایی را که در پرچم درباره‌ی معنی «دارایی» و یا در پیرامون «کارها و پیشه‌ها» نوشتیم کسانی خوانده و چنین گفته‌اند : «اینها حرفهای سوسیالیستهاست». یکی هم گفته : «اینها را از کارل مارکس برداشته».

می‌گویم : هر دو دروغست. من تاکنون سخنی را از دیگری گرفته و بنام خود ننوشته‌ام. از آنسوی تاکنون کتابی از سوسیالیستها یا از کارل مارکس بدستم نیفتاده و نخوانده‌ام. تنها دو سال پیش یکی از یاران در تبریز کتابی بمن داد که بعربی نوشته شده و از «جمعیتهای سرّی» سخن می‌راند ، و در آن مقاصد سوسیالیستها را نیز فهرست‌وار می‌شمرد.

نخستین بار مقاصد سوسیالیستها را در آنجا خوانده و دیدم و در برخی چیزها با ما موافقند ولی در بسیاری از هم جدا می‌باشیم.

به هر حال ما راهمان جستجوی حقایق است. ما می‌خواهیم بنیاد زندگانی آدمیان بروی حقایق گزارده شود. اینست در همه چیز حقیقت آن را می‌گیریم. درباره‌ی دارایی و کارها و پیشه‌ها معنیهای درست آنها را نوشتیم. کنون اگر در برخی چیزها با سوسیالیستها یا با دیگران موافق باشیم ایرادی بما نخواهد بود. آیا می‌توانیم یک حقیقتی را بنام آنکه سوسیالیستها پیش از ما گفته‌اند رد کنیم و نپذیریم؟!..

من اگر کسی بودم که پیروی از سوسیالان کنم می‌بایست این پیروی را پیش از همه در بیدینی و خداناشناسی کنم ، در مادّیگری کنم. زیرا نخستین گام آنان اینست. کسانی اگر مرا می‌شناسند می‌دانند که با مادّیگری چه نبردهایی کرده‌ام. می‌دانند که در دین چه راهی را پیموده‌ام.

نمی‌دانم چرا کسانی باین سخنان بیهوده می‌پردازند؟!.. چه لذتی از اینها می‌برند؟!. چرا چشمشان برنمی‌دارد که یک سخنانی را یک تن از میان خودشان بگوید؟!.. هنگامی که پیمان را آغاز کردیم این گرفتاری را داشتیم که هر سخنی می‌نوشتیم آن یکی می‌گفت : «از اخبار برداشته». این یکی می‌گفت : «از فلسفه گرفته». دیگری می‌گفت : «اینها در مفاوضات هست». اکنون هم در نوشتن پرچم با این گفته‌ها روبرو می‌شویم.

یک چیزی را که ما همیشه رعایت می‌کنیم آنست که شرقیان در برابر غربیان استقلال اندیشه نشان دهند و پیروی کورکورانه از آنان ننمایند. این یکی از مقاصد ماست. اگر فراموش نشده نُه سال پیش به یک رشته نبردهای سختی با اروپاییگری برخاستیم و من گفتارهای بسیاری در آن زمینه در شفق سرخ نوشتم. سپس نیز پیمان را بنیاد نهادم. با اینحال چه شدنیست که ‌اندیشه‌های اروپاییان را بگیریم و بنام خود نوشته بشرقیان یاد دهم؟!.. چنین کاری چه سزاست؟!..

کسانی اگر حقیقت را می‌خواهند ما با این گفتارهای خود لغزشهای اروپاییان را اصلاح می‌کنیم. کارل مارکس و دیگران مطالبی اندیشیده و بحقایقی پی برده‌اند. ولی کارشان ناقص بوده و از بسیار چیزها دور مانده‌اند. ولی ما همه حقایق را می‌گوییم.

یک دسته نیز این ایراد را از راه دیگری می‌گیرند. باینمعنی چون این سخنان را بزیان خود می‌یابند برای ایراد چنین می‌گویند : «اینها حرفهای سوسیالیستهاست».

می‌گویم : شما هر نامی می‌گزارید بگزارید. اینها حقایق است و باید اجرا گردد. باید قانونها از روی اینها نوشته شود. از آنسوی اینها بزیان کسی نیست. آن کسانی که این سخنان را بزیان خود می‌شمارند این هم یک نافهمی از ایشانست.

امروز در این زندگانی غلطی که مردم دارند تنها بدسته‌ی کوچکی خوش می‌گذرد و دیگران همه در رنجند ، و آن دسته‌ی کوچک نیز اگر بفهمند باینحال خشنودی ندهد.

اینهمه رنج و زحمتی که مردمان می‌کشند قسمت بیشترش نتیجه‌ی دانسته نبودن حقایق است. اگر زندگی از روی حقایق باشد رنجها بسیار کم و خوشیهای زندگانی فزونتر خواهد گردید.

کسانی می‌گویند : شما که می‌نویسید بازرگانان کالا را دست بدست می‌گردانند و کارشان نامشروع می‌باشد اگر از آن کار دست بردارند چه کنند؟!..

می‌گویم : از آن کار بیهوده دست بردارند و بجای آن کارخانه برپا کرده پارچه بافند ، نخ ریسند ، افزار زندگانی سازند. اگر می‌خواهند بهتر باشند بکشت و کار پردازند. برای کسی که می‌خواهد بکوشد راه باز است.

در شماره‌ی دیروزی پرچم بیانات آقای وزیر دارایی را آوردیم. بگفته‌ی ایشان یک کشور پهناوری همچون ایران گندم و جوَش برای خوراک مردم کفایت ندارد. اینست سالانه باید از بیرون غله بخرند که سال گذشته صدهزار تن خریده‌اند و برای سال آینده نیز چهل‌هزار تن در نظر گرفته‌اند.


👇

آیا این نتیجه‌ی چیست؟!. چه شده که کشوری باین پهنا و درازا مردمش گرسنگی می‌کشند؟!.. آیا نه آنست که چون حقایق پوشیده مانده و زندگانی به یک راه غلطی افتاده و در نتیجه‌ی آن ، دسته‌های بزرگی با بیکاری یا با کارهای بیهوده (از دست بدست گردانیدن کالاها و مانند آن) می‌پردازند و از سوی دیگر زمینها خشک و ویران می‌ماند و بهره‌مندی از آنها نمی‌شود؟!.. [1] آیا باید این زندگانی غلط را از دست ندهیم؟!.. آیا باید تغییری در حال خود پدید نیاوریم؟!.. آیا باید از ترس آنکه چند تنی می‌رنجند و نام سوسیالیست بروی ما می‌گزارند از گفتن حقایق خودداری کنیم؟!..

(پرچم روزانه شماره‌ی 64)


پانوشت :

1ـ یکی از نادانیها در ایران که همیشه در نوشته‌های ما یادش رفته آنست که هر گرفتاری‌ای پیش می‌آید آن را تنها از یک چیز می‌دانند و آن هم بیشتر چیزهای محسوس است و هیچ نمی‌اندیشند که یک گرفتاری می‌تواند ریشه در چندین چیز بدارد که برخی از آنها بچشم نمی‌آید. برای مثال سخن از هر نابسامانی رود ، اظهار نظرهایی از اینگونه بمیان می‌آید : «بله دیگر ، مدیریت که نباشد همین می‌شود!». در این میان آنچه هیچگاه به آن پروا نمی‌شود دانستن حقایق است.

چنین اظهار نظرهایی تنها از مردم کم‌سواد و ناآگاه نیست. بلکه دیده می‌شود همانها که با یک غروری بمیدان می‌آیند و به جوانان که می‌خواهند بکشورشان سودمند باشند برتری می‌فروشند یا سرکردگی می‌کنند ، آنان نیز با اندیشه‌های خام و بازی با همین واژه‌های ناروشن ، ایشان را گمراه می‌کنند.

اگر گرفتاری تنها از مدیریت است ، آیا نمی‌توان بهترین مدیران جهان را با یک گروه ترجمان استخدام کرد و بکار گرفت و از این گرفتاریها رها گردید؟!

چنان از کارآمدی مدیران سخن می‌رانند تو گویی گفتگو از ساحران است. خوبست بیندیشند که اگر برای مثال یک مربی ورزشی ناچار باشد بازیکنانش را از میان بیماران و ناخوشان برگزیند آیا میوه‌ی کار او چه خواهد بود؟! ـ گو اینکه یکتا مربی در جهان باشد.
خواست از این سخنان این نیست که مدیریتها در این کشور بی‌ایراد بوده و هست یا اینکه هیچ تأثیری در کار کشور ندارد. خواست اینست که پروا کنیم در گذشته (همان دوره‌ای که بسیاری آرزوی بازگشتش را دارند) این کشور همچنان نمی‌توانسته غله‌اش را خود فراهم آورد. اکنون نیز دربایستهای بسیار دیگریست که تا نفت و گاز نفروشند فراهم نمی‌گردد. تنها خدا می‌داند اگر این کشور نفت نداشت بدبختیهایش چه اندازه بود. تنها تأمین خوراک نیست. داستان آرتشش را که در گفتارهای گذشته خوانده می‌دانید. احتکار گندم و دست بدست گردانیدن کالاها و دیگر رفتارهای سودجویانه در همان زمانها بوده و اکنون نیز هست. آیا بهتر نیست بجای چنان گفتگوهای بیهوده ، ببینیم این «سوء مدیریت» ریشه‌اش کجاست و چاره‌اش چیست؟!

گفتن اینکه گرفتاریها تنها از «سوء مدیریت» است ، چون سخن کاملی نیست مایه‌ی گمراهی صدهزاران کسان در این کشور گردیده‌ است.

آنگاه که شما با دلیل نشان دهید تنها با «مدیریت» کارها براه خود نمی‌افتد و اندیشه‌ها و رفتار مردم که با حقایق سازگار نباشد بسیاری از رشته‌های مدیران را پنبه می‌گرداند ، آنگاه می‌بینید می‌گویند : «بله دیگر ، فرهنگ‌سازی هم لازم است». اگر این بار بپرسید «فرهنگ‌سازی» چیست؟! خواهید دید با آنکه این واژه را پیاپی بکار می‌برند ولی معنی آن را نیز بدرستی نمی‌دانند.
معنایی که ما بدیده داریم و بروشنی بازمی‌نماییم اینست که بسیاری از مردم حقایق زندگی را نمی‌دانند و ناگزیر باید یاد گیرند. اکنون اگر یاد دادن حقایق را «فرهنگ‌سازی» می‌نامند بنامند. لیکن بهتر است بدانند نه هر آگاهی‌ای از شمار حقایق زندگی است. چنانکه بسیاری به این اشتباه درافتاده‌اند که ریشه‌ی گرفتاری ایرانیان را «ناآگاهی مردم» می‌شمارند ولی هنگامی که می‌پرسیم چه آگاهیهایی را بدیده دارند برای مثال می‌گویند : «مردم ایران کتاب و روزنامه نمی‌خوانند». به گمان این کسان اگر مردم کتاب و روزنامه بخوانند این گرفتاریها از میان خواهد برخاست. اینجاست که باید گفت : «با همه‌ی نادانی خود را دانا می‌پندارند». برای آگاهی بیشتر گفتار نوزدهم ،‌ «یکی از اندیشه‌های خام» دیده شود.



🌸

📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 5ـ باید نیکان جدا گردند (دو از دو)


[در دنباله‌ی گفتار بالا در گفتار دیگری پس از شرح کوششهای توده‌های درگیر در جنگ دوم جهانی ، چنین نوشته] :

... کنون گفتگو در آنست که ما نیز باید در اندیشه‌ی آینده‌ی خود باشیم. ما نیز باید بکوششهایی برخیزیم. کنون که چنین هنگامه‌ای در جهان پدید آمده و ما هم زیان آن را می‌کشیم باری یک نتیجه‌ای برای خود بدیده گیریم. اینگونه بی‌پروا نشستن و لگام خود را بدست حوادث دادن کار خردمندان نیست.

یک چیز بسیار بدی که من در ایرانیان می‌بینم چشم دوختن بدست این بیگانه و آن بیگانه می‌باشد. دسته‌های انبوهی گرفتار این درد بیدردی شده‌اند ، و بیخردانه از فیروزیهای دیگران برای خود سهمی امید می‌بندند. این بدتر که هر دسته‌ای به یک سوی دیگری گراییده‌اند و چشم بسوی دیگری می‌دارند.

از این بدتر آنست که چون کسی را در این راه نادانی با خود همراه نمی‌بینند با او دشمن می‌شوند و تهمت می‌بندند. در نزد این بیخردان آدمی ‌باید یا طرفدار اینسو باشد و یا طرفدار آنسو. اینست چون کسی را همچون خودشان هوادار فلان بیگانه نمی‌یابند می‌گویند پس هوادار آن سوی دیگر است.

هنگامی‌ این گرفتاری را در زمینه‌ی مذهب داشتیم ، که همینکه ایراد بخرافه‌های شیعیگری می‌گرفتیم می‌گفتند : «پس شما سنی هستید». هنگامی تهمتْ بابیگری بود که هر کسی را که با خود همراه نمی‌یافتند می‌گفتند : «بابیست» اکنون هم تهمت اینگونه چیزهاست.

ما را باین کسان هیچ سخنی نیست و اینان را بحال خود می‌گزاریم. روی سخن ما به آزادگان و خردمندانست. به آنانست که می‌گوییم : هر توده‌ای باید خود بکوشد تا بجایی برسد. به آنانست که می‌گوییم در این جهان پرآشوب هیچ توده‌ای را دل بدیگری نخواهد سوخت. هیچ مردمی بخاطر دیگران از منافع خود چشم نخواهد پوشید.

می‌گوییم : باید بکوشیم و بجایی برسیم ، وگرنه این سالهای سخت نیز خواهد گذشت و این توده همان خواهد بود که هست.

ما نمی‌دانیم پایان جنگ چه خواهد بود. این می‌دانیم که پایان جنگ هرچه باشد و جهان به هر حالی بیفتد برای یک توده‌ی پریشان و آلوده جز خواری و درماندگی سرنوشتی نیست.

یک دسته می‌خواهند تنها باظهار احساسات بس کنند : بنالند و گله کنند ، و چون از این دسته رنجیده‌اند دل بدسته‌ی دیگری بندند ، و هواداری تندی از آنان نمایند. معنی «میهن‌پرستی» همین را شناخته‌اند و این بدتر که می‌خواهند هر روزنامه‌ای نیز پیروی از رفتار آنان کند.

یک دسته‌ی دیگری خود را باین یا بآن [به انگلیس ، به روس ، به آلمان و ...] بسته‌اند و گرایش آشکاری از خود نشان می‌دهند و کوششهایی بکار می‌برند.

اینها همه از درماندگیست ، همه از ضعف نفس است. یک دسته‌ی باخرد این می‌داند که تنها از اظهار احساسات هیچ نتیجه‌ای نتواند بود. چهل سالست این احساسات اظهار می‌شود و این ناله‌ها و گله‌ها درمیانست. آیا تاکنون چه سودی داشته که پس از این داشته باشد؟!.. این می‌دانند که ما باید خود بکوشیم و برای خود بکوشیم. از گرایش بدیگران جز زیان نخواهیم دید.

اگر کسانی براستی علاقه بکشور دارند و آرزومند کوشش در راه آن می‌باشند یک راه بیشتر بروی آنان باز نیست ، و آن اینکه خود دست بهم دهند و آلودگیهای توده را بدیده گیرند و بچاره‌ی آنها کوشند. اینست راه و جز این نیست.

چنانکه گفته‌ایم ما پرچم را برای همین بنیاد نهاده‌ایم. برای همین بنیاد نهاده‌ایم که اکنون که این هنگامه در جهان برخاسته و توده‌ها در راه زندگانی سختترین نبرد را می‌کنند ، در ایران نیز مردان باخرد و غیرتمندی دست بهم دهند و یک راهی را پیش گیرند و بکوششهایی پردازند.

چنانکه در عنوان گفتار شرح داده‌ایم تا جنگ درمیانست ما سالهای سختی را خواهیم گذرانید و چون جنگ بپایان رسد سختیهای دیگری پیش خواهد آمد. اینست باید به آمادگیهایی کوشید و هیچگاه منتظر حوادث ننشست.

(پرچم روزانه شماره‌ی 17)


🌸

(از این نوشتار)
.

(از این نوشتار)
.

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸 15ـ خدا مردان را برای کارهایی آفریده و زنان را برای کارهایی (یک از یک)


" کوشاد تلگرام : از مشروطه باز ، یک خودباختگی درمیان ایرانیان و شرقیان پیدا شد که ترازوی نیک و بدشان را اندیشه‌ها و زندگانی اروپا گرفتند : هرچه در آنجا بود را نیک و هرچه را اروپا نمی‌پسندید بد دانستند. ما به این زمینه در گفتارهامان زیر عنوان «اروپاییگری» بارها پرداخته‌ایم. لیکن ترازوی ما برای سنجش نیک و بد ، زندگانی اروپا (غربیان) و اندیشه‌های ایشان نیست. ترازوی ما خرد است. سود توده است. اینها آن اندازه ارجدارست که سخنان و اندیشه‌های اروپاییان که خود از راه رستگاری بیرون افتاده‌اند بی‌ارج می‌نماید.

از اینجا برخی از سخنان ما در اندیشه‌ی خوانندگان بیگانه می‌نماید. ولی این کسان باید سود و زیان توده را بدیده گیرند و آنگاه خرد را داور گردانند و کاری نداشته باشند که فلان اندیشه را غربی براست می‌دارد یا نه. ما را نمی‌شاید که خردمان را بیکاره گزارده ترازوی نیک و بدمان را با سنگهای غربیان تراز کنیم. یک رشته از این سخنان ما درباره‌ی زنان است.

سخنانی که تازه و به گوشها ناآشناست ، نیک گوش کردن و دریافتن و اندیشیدن و آنگاه بداوری خرد سپاردن را می‌طلبد نه به ایرادگیریِ نسنجیده برخاستن و هایهوی کردن.

درباره‌ی زنان برخی خوانندگان که نوشته‌های ما را خوانده‌اند می‌گویند : این کارها که زنان را از آنها نهی می‌کنید ، امروز همه بکار بسته شده. ... این کسان باید پروا کنند که سخن ما این نیست که از زنان چنین کارهایی هیچ برنمی‌آید. سخن ما درباره‌ی زنان تنها این نیست. این یک گفتار کوتاه در جستار کارها و پیشه‌هاییست که برای زنان شایا و سزاست. سخن کاملتر را باید در کتاب «خواهران و دختران ما» بخوانند. در آنجا آمده که همه‌ی اینها برای زمان عادیست. اگر برای مثال جنگی روی دهد همه‌ی این سامانها بهم خورد و زنها سلاح نیز بدست گرفته جنگند. پس سخن ما نتوانستن نیست ، نشایستن است.

نکته‌ی دوم اینست که چاره به گرفتاریها باید در همه‌ی زمینه‌ها یکجا رخ دهد. ما درباره‌ی کارها و پیشه‌ها (اقتصاد) ، فرهنگ و آموزش و پرورش ، قانونها ، کشورداری و سیاست ، زناشویی ، معنی راست دین ، میهن و میهن‌پرستی ، باورهای بیپای کیشی و خرافی ، ادارات ، کشاورزی و صنعت و مانند اینها برنامه‌ها و آرمانهایی داریم و گرفتاریهایی هست که باید از میان برداریم تا به آرمانهامان دست یابیم. لیکن چون اینها همه به هم بسته است ، از پرداختن به یک زمینه به تنهایی نتیجه‌ی درستی بدست نخواهد آمد و باید به همه‌ی گرفتاریها باهم چاره کرد و نیکیها در همه‌ی زمینه‌ها باهم آغازد. زمینه‌ی زناشویی و کار و پیشه‌ی زنان نیز یکی از آنهاست."

✴️

آنچه ما درباره‌ی کارها و پیشه‌ها نوشتیم درباره‌ی مردانست. اما زنان ، آنها را کارهای جداییست. خدا مردان را برای کارهایی آفریده و زنان را برای کارهایی.

زنان برای خانه آراستن و بچه پروردن و دوختن و بافتن و پختن و اینگونه کارهایند. ما در زندگانی باینها نیز نیازمندیم. چنانکه باید خوراک و پوشاک و افزار و مانند اینها را تهیه کنیم ، باید برای آسودن ، یک خانه‌ای هم برپا گردانیم. آراستن این خانه و تهیه‌ی وسایل آسایش بگردن زنانست.

از آنسوی زنان یک وظیفه‌ی گرانمایه‌ی دیگری را در عهده دارند و آن وظیفه‌ی مادریست. این خواست خداست که نژاد آدمی از جهان برنیفتد و اگر یکی می‌میرد دیگری بجای او بیاید ، و پیشرفت این خواست بیش از همه با زنانست. این وظیفه‌ی گرامی بگردن آنهاست.

تا چند سال پیش ، گاهی کسانی برمیخاستند و برای زنان «مساوات حقوق» می‌خواستند. بگمان آنان باید زنان نیز نماینده‌ی پارلمان باشند ، وکیل شهرداری گردند ، در دادگاه قضاوت کنند ، در هر کاری با مردان دوشادوش باشند.

ولی اینها از نافهمیست. زنها برای این کارها نیستند. و آنگاه وظیفه‌ی مادری که زنان راست بسیار ارجمندتر از اینهاست. زنان را مایه‌ی سرفرازی نیست که وکیل پارلمان گردند و یا بروی صندلی قضاوت نشینند. آنان را مایه‌ی سرفرازی اینست که مادری نمایند و وکیل پارلمان و یا قاضی دادگاه بپرورانند.

آری زنان می‌توانند پزشکی خوانند ، یا دندانسازی یاد گیرند یا به درزیگری[= خیاطی] پردازند ، و یا آموزگاری پذیرند که بزنان معالجه کنند و دندان سازند و رختها دوزند و بدختران درس آموزند. اینگونه پیشه‌ها زیان ندارد و در زندگانی نیازمند آنها می‌باشیم. زنهایی که پیشه می‌خواهند باینها پردازند.

اینکه امروز زنان و دختران را در اداره‌ها بکار می‌گمارند از چند راه خطاست :

1) این برخلاف طبیعت و خود مانند آنست که شما کار دست را از پا خواهید و یا پا را بکارهای دست گمارید.

2) زنهایی که در اداره‌ها بکار می‌پردازند از وظیفه‌ی خود که خانه‌داری و بچه‌پروریست بازمی‌مانند.


👇

3) بشماره‌ی آنها مردان بیکار می‌مانند و روزیشان بریده می‌گردد. در اداره‌ها کارهای فزونی ندارند. از مردان بریده بزنان ارجاع می‌کنند.

4) زنها در هر اداره‌ای که هستند مردان را مشغول داشته از کار بازمی‌دارند.

من اینها را به اجمال یاد کردم. ولی هر یکی ضرر بزرگی می‌باشد. بخصوص زیان دوم که بسیار بزرگست و ما نباید از آن چشم پوشیم. ما امروز از چند جهت بفزونی نفوس نیاز داریم [1] و باید یکی از آرزوهای خود ، این را گیریم که بفزونی نفوس بکوشیم. با اینحال چه سزاست که دختران شوهر نکنند و در اداره‌ها بکار پردازند و یا شوهرداران بجای بچه زاییدن و پروردن بماشین‌نویسی یا دفترداری برخیزند؟!..

اساساً باید پرسید : این کار برای چیست؟!.. برای چیست که ما در اداره کارها را بمردان نسپارده بزنان ارجاع کنیم؟!.. آیا کارها فزونست و مردها کفایت نمی‌کنند؟!.. آیا همچون دیگران در جنگ می‌باشیم و مردان را بمیدان جنگ فرستاده‌ایم و می‌خواهیم جاهای آنها را پر کنیم؟!.. آیا زنها بهتر از مردها می‌کوشند و بهتر از آنها از عهده برمی‌آیند؟!.. آیا کدام یکی از اینهاست؟!..

اگر هیچ یکی از اینها نیست آیا جز هوس اروپاییگری علتی برای آن توان پنداشت؟!.. اینکه چند سال پیش ، پس از برداشته شدن چادر در اندک‌زمانی چند صد تن زنان و دختران را در ادارات گنجانیدند ، آیا عنوانش جز این بود که چون در اروپا هست ما هم باید داشته باشیم؟!..

یک کاریست بسیار عبث و بیجهت و اینهمه زیانها را دربر دارد ، و اینست باید متروک گردد و از میان رود. این یکی از مقاصد ما می‌باشد و باید اجرا گردانیم. این یک کاری که مایه‌ی سرفرازی ایرانیان باشد نیست.

من هنوز از زیانهای اخلاقیش گفتگو نکردم. یک دختری درمیان مردان همیشه در معرض لغزش است و به هر حال کمترین زیان این کار آنست که این دختران خانه‌داری و شوهرداری نخواهند توانست. اینها که خود را با مردان در یک عرض می‌بینند و بمساوی آنان کار می‌کنند و حقوق می‌گیرند ، اینان که سر از میان مردان درمی‌آورند و همیشه خطابهای چاپلوسانه‌ی جوانان را می‌شنوند یک غروری پیدا خواهند کرد که مانع از خانه‌داری و شوهرداری خواهد بود و مایه‌ی بدبختی آنان خواهد گردید.

زنهای ایران می‌بایست از حجاب بیرون آیند. آن حجاب زیانهای بسیاری داشت. این یکی از نیکیهای شاه گذشته است و باید بنامش در تاریخ بماند. ولی نمی‌بایست دختران باداره‌ها کشیده شوند. باین هیچ نیازی نبود.

یک چیز شگفتی اینست که هنوز بسیاری آن رفع حجاب را نپذیرفته‌اند و شما می‌بینید که از چندی پیش بسیاری از زنها بچادر بازگشته‌اند و گاهی در روزنامه‌ها نیز به برخی نوشته‌های لوسی در این زمینه برمی‌خوریم. از آنسوی یک دسته نه تنها رفع حجاب ، رفع شرم و آبرو نیز کرده‌اند و هر روز باید دخترانشان با توالت و آراستگی کیف بدست در ساعت هشت روانه‌ی اداره گردند و پدران این اندازه حمیت نشان ندهند که باری از توالت جلو گیرند. این یک نمونه‌ای از بی‌ترتیبی اندیشه‌هاست. بلکه باید گفت یک نمونه‌ای از بیچارگی توده است.

شما هر روز در اتوبوس یا در خیابان باین منظره برمی‌خورید که یک زن چهل یا پنجاه ساله‌ای همه جای خود را پوشانیده و روی خود را نیز با روسری یا با چادر می‌گیرد ، ولی دخترش یا عروسش در پهلویش با سینه و بازوهای باز و سر و روی آراسته و توالت کرده می‌نشیند یا راه می‌رود. این دو تن از یک خانه بیرون آمده‌اند آن یکی هوسش آن را می‌خواهد و این یکی این را. دربند هیچ چیزی جز از هوسهای خود نیستند.

روزی یک مادری را با دخترش با این ترتیب دیدم. چون از آشنایان بودند گفتم : چرا از هم جدا می‌افتید؟!.. اگر شما به بهشت خواهید رفت دخترت را هم ببر. اگر او بدوزخ خواهد رفت مادرش را هم ببرد.

در چند شماره‌ی پیش نوشته‌ای را در پرچم چاپ کردیم که می‌نویسد : زنان تهران چون به قم می‌رسند از قطار راه‌آهن پیاده نشده تغییر وضع داده خود را بصورت ده سال و بیست سال پیش درمی‌آورند و با اینحال به قم وارد می‌شوند. این بازیهای خنک و لوس معنایش چیست؟!..

درباره‌ی زنانِ اداره‌رو کسانی می‌گویند : درخواست کنیم اینها را بیرون کنند. می‌گویم : چنین درخواستی را نخواهند پذیرفت و بهانه‌هایی از کنترات و خوابیدن کار خواهند آورد. راه بهترش آنست که با گفتن و نوشتن زمینه برای آن آماده گردانیم. اگر ما بگوییم و بنویسیم بسیاری از خود آن زنان و دختران پا خواهند کشید.

ما باید همیشه باین کوشیم که ‌اندیشه‌ها را تغییر دهیم و آنها را باصلاح آوریم. اساس آنست. باید در مجلسها و جلسه‌ها بجای گفتگو‌های بیهوده‌ی دیگر باین سخنان پردازیم. باید همیشه با پراکندگی اندیشه‌ها و گمراهی آنها در نبرد باشیم.

و آنگاه چنانکه نوشتم این یکی از مقاصد ماست و باید روزی بیاید و اجرا گردد.

(پرچم روزانه شماره‌ی 66)


پانوشت :
1ـ نفوس ایران در آن زمان کمابیش هفده‌ملیون تن بوده.


🌸

(از این نوشتار)
.

📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 6ـ چند سخنی با جوانان (یک از یک)


ما چون در پرچم عکسهای پیشروان مشروطه‌خواهی را آورده یاد آنان می‌کنیم ، چنانکه کسانی قدردانی می‌نمایند و خواستارند که در پیرامون هر عکس شرح بیشتری نویسیم ، کسان دیگری از آوردن آنها ناخشنودی می‌نمایند ، و آن را عنوانی برای خرده‌گیری ساخته چنین می‌گویند : «اینها گذشته و رفته».

پیداست که برخی از این خرده‌گیران مایه‌ی کارشان جز رشک نیست. لیکن ما در این میان به یک حقیقت دیگری پی می‌بریم. یک احساس دیگری را درمیان توده‌ی ایران پیدا می‌کنیم.

یک دسته از جوانان چون زمان خود را بهتر از آغاز مشروطه می‌شمارند ، و همچنین از نظر دانش و آگاهی خود را والاتر از آن پیشروان می‌پندارند ، و چون امروزْ خود را در کوششهایی درباره‌ی کشور می‌بینند ، از اینرو خوش نمی‌دارند که بگفتگویی از آن پیشروان پرداخته شود. روشنتر گویم : مردان آن زمان و کارهای آنان را کوچک می‌شمارند. اینست سرچشمه‌ی یک رشته از آن گله‌ها و خرده‌گیریها.

اینان چون از راه سادگی آن حس را پیدا کرده‌اند اینست می‌خواهیم پاسخی بآنان نویسیم و این پرده را از پیش بینش آنان برداریم.

می‌گوییم : راست است که این زمان‌ِ شما با چهل سال پیش فرق دارد. در این چهل سال هم جهان پیش رفته و هم ایران تغییرات بسیاری یافته.

نیز راست است که شما از حیث دانش و آگاهی به پیشروان مشروطه‌خواهی برتری دارید. آنان بسیاری بیسواد بودند و دیگران که سواد داشتند بسیاری از دانسته‌های شما را نمی‌دانستند.

لیکن آنان نیز چیزهایی داشتند که شما امروز ندارید. زیرا آنان باورهاشان استوار و خود یکدل بودند و شما بیشترتان سست‌باور و دودل می‌باشید. آنان با یکدیگر متحد و همدست بودند شما پراکنده و از هم جدا می‌باشید. آنان از آن کوششهای خود به نتیجه‌هایی رسیدند. ولی شما با این حال که دارید بهیچ نتیجه‌ای نخواهید رسید.

آن پیشروان مشروطه که ما نامهایشان می‌بریم بیشترشان معنی درست مشروطه را نمی‌دانستند و از حکومت ملی (یا سررشته‌داری توده) آگاهی نداشتند. همان کسانی که پیشگام گردیدند جز در جستجوی عدالت نبودند و از مجلس شورا بیش از این منظور نداشتند که جایی باشد و کارهای کشور در آنجا به شور گزارده گردد. این معنی را که ما امروز منظور داریم و می‌خواهیم ، کمتر یکی می‌شناختند.

لیکن مشروطه را به همان معنای ناقصی که شناخته بودند از درون دل دوست می‌داشتند و جز بآن علاقه‌مند نبودند. از آنسوی در همه جا همگی با یکدیگر همدست بودند و چون به یک کاری برمیخاستند از همه‌ی شهرها آواز بهم می‌انداختند. در نتیجه‌ی همان استواری عقیده و یکدلی باهم بود که آن کارهای تاریخی را انجام دادند.

شما کارهای آنها را کوچک می‌شمارید ، در حالی که بسیار بزرگ بوده. چون نبوده و ندیده‌اید آگاه نیستید. در یک کشوری که هزارها سال با استبداد بسر داده بود پیشرفت مشروطه بآسانی نتوانستی بود. بویژه با موانع بزرگی که از رهگذر سیاست خارجه درمیان بود و مشروطه‌خواهان ناگزیر بودند که به هر گامی که برمی‌دارند رعایت آن موانع را نمایند. تاریخ مشروطه را بخوانید تا بدانید چه رنجهایی کشیده‌اند و چه گزندهایی دیده‌اند.

از جان‌گذشتگی در راه توده و کشور بزرگترین فداکاریست. چنین فداکاری نباید فراموش گردد. از چنین فداکاری نباید چشم‌پوشی شود. این کسانی که ما در پرچم عکسهاشان می‌آوریم در راه پیشرفت کار توده از جان گذشته بودند و بیشتری از آنان در آن راه کشته گردیدند.

گذشته از همه‌ی اینها ، شما جوانان را با آنان معارضه نباید بود. من نمی‌دانم این حس همچشمی از کجا پدید آمده؟!.. این خود زمینه‌ایست که باید جداگانه مورد بحث واقع شود. شما اگر می‌خواهید بآنان برتری فروشید این خود خطای بزرگی از شما خواهد بود.

آنان در زمان خود کوشیده‌اند و یک بنیادی گزارده‌اند. کنون شما باید بکوشید و آن بنیاد را استوارتر و پایدارتر گردانید. آن وظیفه‌ی آنان بود و این وظیفه‌ی شماست.

این آیین زندگانیست که هر طبقه‌ای در زمان خود بکوشند و نتیجه‌ی کوششهای خود را بدست طبقه‌ی آینده سپارند. آنان کوشیده‌اند و این نتیجه‌ی کوشش ایشانست که در این کشور مشروطه بنیاد یافته. [1] کنون شما باید آن مشروطه را پیشرفت دهید و هرچه استوارتر گردانید. آنان نتیجه‌ی کوششهای خود را بشما سپارده‌اند. شما نیز نتیجه‌ی کوششهای خود را بطبقه‌ی آینده بسپارید.

امروز ما یادی از جانفشانیهای چهل سال پیش می‌کنیم و نامهای آن مردان را بنیکی می‌بریم ، اگر شما نیز جانفشانیها کنید و یک نتیجه‌ای از کوششهای خود بدست دهید چهل سال دیگر کسانی بیاد شما خواهند پرداخت و نامهای شما را بنیکی خواهند برد و عکسهای شما را در روزنامه‌ها بچاپ خواهند رسانید.


👇

این در پاسخ کسانیست که تنها خرده‌گیریشان درباره‌ی یادآوری از گذشتگان می‌باشد ـ اما کسانی که بمشروطه ایراد دارند و آن را نمی‌پسندند پاسخهایی بایراد آنها در شماره‌های پیش داده‌ایم و باز بهنگام خود خواهیم داد.

(پرچم روزانه شماره‌ی 19)


پانوشت :
1ـ راست است که امروز در کار حکومت که نیک می‌نگریم این شیوه‌ی کشورداری را ننگ هرچه دمکراسی یا به گفته‌ی خودشان مردمسالاری می‌یابیم ، لیکن باید دانست همین اندک «نشانه‌ها» که هست مانند مجلس ، انتخابات ، قانونگزاری ، جداسری (استقلال) نمایشی سه قوه از هم ، روزنامه‌ها و یا برخی آزادیهای خُرد ، همه‌ی اینها میراث همان جنبش مشروطه است وگرنه اگر پادشاهی ناصرالدین‌شاه‌ها و محمدعلی‌شاه‌ها ادامه می‌یافت امروز همین «نشانه‌ها» را نیز نداشتیم. به سخنی دیگر : اگر آن پیشینه‌ی هفتاد ساله‌ی مجلس و قانون اساسی نبود و یا دسته‌های سیاسی و برخاسته از مردم نبودند که گمان می‌کردند با ریشه‌کن شدن دیکتاتوری در سال 57 زمان برپایی دمکراسی فرارسیده ، ملایان بسیار دوست داشتند همین «نشانه‌های دمکراسی» هم نباشد و بجای آن تنها همان «ولایت فقیه» (خلیفه) باشد با یک شماری «والی» و «شرطه» و «قاضی شرع» و «محتسب» که خود منصوبشان کنند و رشته‌ی کارها را بدست گیرند. ولی از ناچاری باین اندازه دمکراسی‌نمایی تن دردادند.


🌸

(از این نوشتار)
.

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸 16ـ ما در زندگی ناچار نیستیم و چاره داریم (یک از دو)


چون در گفتارهایی که در پیرامون اندیشه‌های پراکنده نوشتیم نام «جبریگری» برده گفتیم : بسیاری هم عقیده باین دارند و آدمیان را در زندگانی ناچار می‌شمارند ، کسانی از خوانندگان می‌پرسند : «پس نظر شما درباره‌ی قضا و قدر چیست؟...» می‌گویم : «نپرسید نظر شما درباره‌ی قضا و قدر چیست ؟...» حقیقت قضا و قدر را بپرسید.

یکی از لغزشها در ایرانیان آنست که می‌پندارند در جهان حقایقی نیست و هر کس از روی گمان یا پندار یک چیزهایی می‌فهمد و آن نظریست که او دارد. مثلاً ما این سخنانی را که درباره‌ی درماندگی ایرانیان و علت آن می‌نویسیم ، کسانی خوانده چنین می‌گویند : «این هم یک نظریست». بارها دیده‌ایم که یک موضوعی را که نوشته و دلیلها برایش آورده‌ایم یک کسی ضد آن را نوشته و آورده و چنین خواسته که ما بچاپ رسانیم ، و چون گفته‌ایم : «این نوشته‌ی شما بضد آنست که ما خود نوشته‌ایم» پاسخ داده : «آن یک نظریه‌ای بود این هم یک نظریه‌ایست».

همین خود نشان نافهمی و بیچارگی ایرانیانست. چنین می‌پندارند در جهان حقایقی نیست. ولی باید بدانند جهان پر از حقایق می‌باشد. هر موضوعی را که شما بگیرید یک حقیقتی دارد که باید جُست و بدست آورد و پیروی از آن کرد. مثلاً درباره‌ی شعر در ایران سخنان بسیاری گفته‌اند. گاهی آن را وحی خوانده‌اند. گاهی سحر نامیده‌اند ، گاه از صنایع مستظرفه شمرده‌اند. ولی حقیقتش آن بود که ما نوشتیم. باین دلیل که شما هیچ ایرادی بآن گفته‌ها نتوانید گرفت. بخوانید و جمله بجمله بسنجید : آیا بکدام یکی ایرادی دارید؟!..

درباره‌ی «قضا و قدر» نیز یک حقیقتی هست که باید آن را پرسید و آن را جست. ما نیز حقیقت آن را خواهیم نوشت. کسانی که استناد به قضا و قدر می‌کنند می‌خواهند بگویند : «ما در زندگانی اختیاری نداریم. آنچه می‌شود بخواست خدا می‌شود» می‌گویند : «خدا آینده‌ی هر کسی را به پیشانی او نوشته. یکی را خوشبخت و یکی را بدبخت گردانیده». کتابهای ایران پر از این سخنانست.

ولی اینها بسیار غلط است. شما آشکاره می‌بینید که ما در زندگانی دارای اختیاریم. ما در کارهای زندگانی اختیار داریم ، ولی از آنسوی گاهی مانعی به پیش ما تواند آمد که باید آن را نیز از میان برداریم و یا از راه دیگری بجبران پردازیم. مثلاً شما که یک زمینی دارید ، اختیار آن در دست شماست که درختها بکارید و آبادش گردانید و یا همچنان خشک و ویرانه نگه دارید. چیزی که هست اگر درخت بکارید شاید خشکسالی پیش آید و آب بدست نیاید و آن درختها خشک گردد. این یک مانعیست که پیش تواند آمد. ولی شما می‌توانید آن مانع را هم از میان بردارید ، بدینسان که رنج کشیده با آب چاه درختها را سیراب گردانید. یا اگر درختها خشک شد سال دیگر دوباره بکارید.

شما می‌خواهید از اینجا تا به قم سفری کنید و یک اتومبیلی گرفته آماده می‌گردید. این در دست شماست. ولی شاید در همان روز برف سنگینی آمده راه را می‌بندد و جلو شما را می‌گیرد. این مانعیست که در اختیار شما نبوده ، ولی شما می‌توانید دو روز صبر کرده پس از باز شدن راه روانه گردید. در همه‌ی کارها چنینست.

این چیزیست که آشکاره می‌بینید. پس چه معنی دارد که بگویید : «ما در زندگی اختیار نداریم»یا خود را به بدبختی انداخته بگویید : «خدا چنین خواسته بود» یا بگویید : «به پیشانیم چنین نوشته بوده». این سخنان بسیار غلطست. بسیار غلطست که شاعری بگوید :

رضا بداده بده وز جبین گره بگشای که بر من و تو درِ اختیار نگشاده است

در جهان به همه کس در اختیار گشاده است ، و هر مردی یا هر مردمی‌ خواهد توانست خود را از گرفتاری و بدبختی رها گرداند. این بهانه‌ی تنبلان و سست‌نهادانست که چون یک گرفتاری پیدا کردند بجای آنکه از راهش بکوشند و بآن چاره کنند بیغیرتانه با این بهانه‌ها دل خوش گردانند و از جبین گره گشایند. نیز بسیار غلطست که دیگری بگوید :

گر زمین را به آسمان دوزی ندهندت زیاده از روزی

هر کس باندازه‌ی کوشش و کاردانی خود از زندگانی بهره برمیدارد و اگر مانعی پیش می‌آید باید آن مانع را هم از میان برداشت. اینکه برای هر کسی یک روزی مقرر شده و بیش از آن نتواند بدست آورد دروغ بسیار بیجاست.

خدا هیچ کسی را یا هیچ مردمی را برای بدبختی و خواری نیافریده. ولی یک مردمی که باین نادانیها افتند و بجای کوشش و چاره‌جویی دلهای خود را با این سخنان پوچ شاد گردانند بیگمان بدبخت و خوار خواهند گردید. این نتیجه‌ی نادانیهای خودشانست. خواست خدا که در این زمینه هست همین می‌باشد.

👇