(از این نوشتار)
.

(از این نوشتار)
.

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸 15ـ خدا مردان را برای کارهایی آفریده و زنان را برای کارهایی (یک از یک)


" کوشاد تلگرام : از مشروطه باز ، یک خودباختگی درمیان ایرانیان و شرقیان پیدا شد که ترازوی نیک و بدشان را اندیشه‌ها و زندگانی اروپا گرفتند : هرچه در آنجا بود را نیک و هرچه را اروپا نمی‌پسندید بد دانستند. ما به این زمینه در گفتارهامان زیر عنوان «اروپاییگری» بارها پرداخته‌ایم. لیکن ترازوی ما برای سنجش نیک و بد ، زندگانی اروپا (غربیان) و اندیشه‌های ایشان نیست. ترازوی ما خرد است. سود توده است. اینها آن اندازه ارجدارست که سخنان و اندیشه‌های اروپاییان که خود از راه رستگاری بیرون افتاده‌اند بی‌ارج می‌نماید.

از اینجا برخی از سخنان ما در اندیشه‌ی خوانندگان بیگانه می‌نماید. ولی این کسان باید سود و زیان توده را بدیده گیرند و آنگاه خرد را داور گردانند و کاری نداشته باشند که فلان اندیشه را غربی براست می‌دارد یا نه. ما را نمی‌شاید که خردمان را بیکاره گزارده ترازوی نیک و بدمان را با سنگهای غربیان تراز کنیم. یک رشته از این سخنان ما درباره‌ی زنان است.

سخنانی که تازه و به گوشها ناآشناست ، نیک گوش کردن و دریافتن و اندیشیدن و آنگاه بداوری خرد سپاردن را می‌طلبد نه به ایرادگیریِ نسنجیده برخاستن و هایهوی کردن.

درباره‌ی زنان برخی خوانندگان که نوشته‌های ما را خوانده‌اند می‌گویند : این کارها که زنان را از آنها نهی می‌کنید ، امروز همه بکار بسته شده. ... این کسان باید پروا کنند که سخن ما این نیست که از زنان چنین کارهایی هیچ برنمی‌آید. سخن ما درباره‌ی زنان تنها این نیست. این یک گفتار کوتاه در جستار کارها و پیشه‌هاییست که برای زنان شایا و سزاست. سخن کاملتر را باید در کتاب «خواهران و دختران ما» بخوانند. در آنجا آمده که همه‌ی اینها برای زمان عادیست. اگر برای مثال جنگی روی دهد همه‌ی این سامانها بهم خورد و زنها سلاح نیز بدست گرفته جنگند. پس سخن ما نتوانستن نیست ، نشایستن است.

نکته‌ی دوم اینست که چاره به گرفتاریها باید در همه‌ی زمینه‌ها یکجا رخ دهد. ما درباره‌ی کارها و پیشه‌ها (اقتصاد) ، فرهنگ و آموزش و پرورش ، قانونها ، کشورداری و سیاست ، زناشویی ، معنی راست دین ، میهن و میهن‌پرستی ، باورهای بیپای کیشی و خرافی ، ادارات ، کشاورزی و صنعت و مانند اینها برنامه‌ها و آرمانهایی داریم و گرفتاریهایی هست که باید از میان برداریم تا به آرمانهامان دست یابیم. لیکن چون اینها همه به هم بسته است ، از پرداختن به یک زمینه به تنهایی نتیجه‌ی درستی بدست نخواهد آمد و باید به همه‌ی گرفتاریها باهم چاره کرد و نیکیها در همه‌ی زمینه‌ها باهم آغازد. زمینه‌ی زناشویی و کار و پیشه‌ی زنان نیز یکی از آنهاست."

✴️

آنچه ما درباره‌ی کارها و پیشه‌ها نوشتیم درباره‌ی مردانست. اما زنان ، آنها را کارهای جداییست. خدا مردان را برای کارهایی آفریده و زنان را برای کارهایی.

زنان برای خانه آراستن و بچه پروردن و دوختن و بافتن و پختن و اینگونه کارهایند. ما در زندگانی باینها نیز نیازمندیم. چنانکه باید خوراک و پوشاک و افزار و مانند اینها را تهیه کنیم ، باید برای آسودن ، یک خانه‌ای هم برپا گردانیم. آراستن این خانه و تهیه‌ی وسایل آسایش بگردن زنانست.

از آنسوی زنان یک وظیفه‌ی گرانمایه‌ی دیگری را در عهده دارند و آن وظیفه‌ی مادریست. این خواست خداست که نژاد آدمی از جهان برنیفتد و اگر یکی می‌میرد دیگری بجای او بیاید ، و پیشرفت این خواست بیش از همه با زنانست. این وظیفه‌ی گرامی بگردن آنهاست.

تا چند سال پیش ، گاهی کسانی برمیخاستند و برای زنان «مساوات حقوق» می‌خواستند. بگمان آنان باید زنان نیز نماینده‌ی پارلمان باشند ، وکیل شهرداری گردند ، در دادگاه قضاوت کنند ، در هر کاری با مردان دوشادوش باشند.

ولی اینها از نافهمیست. زنها برای این کارها نیستند. و آنگاه وظیفه‌ی مادری که زنان راست بسیار ارجمندتر از اینهاست. زنان را مایه‌ی سرفرازی نیست که وکیل پارلمان گردند و یا بروی صندلی قضاوت نشینند. آنان را مایه‌ی سرفرازی اینست که مادری نمایند و وکیل پارلمان و یا قاضی دادگاه بپرورانند.

آری زنان می‌توانند پزشکی خوانند ، یا دندانسازی یاد گیرند یا به درزیگری[= خیاطی] پردازند ، و یا آموزگاری پذیرند که بزنان معالجه کنند و دندان سازند و رختها دوزند و بدختران درس آموزند. اینگونه پیشه‌ها زیان ندارد و در زندگانی نیازمند آنها می‌باشیم. زنهایی که پیشه می‌خواهند باینها پردازند.

اینکه امروز زنان و دختران را در اداره‌ها بکار می‌گمارند از چند راه خطاست :

1) این برخلاف طبیعت و خود مانند آنست که شما کار دست را از پا خواهید و یا پا را بکارهای دست گمارید.

2) زنهایی که در اداره‌ها بکار می‌پردازند از وظیفه‌ی خود که خانه‌داری و بچه‌پروریست بازمی‌مانند.


👇

3) بشماره‌ی آنها مردان بیکار می‌مانند و روزیشان بریده می‌گردد. در اداره‌ها کارهای فزونی ندارند. از مردان بریده بزنان ارجاع می‌کنند.

4) زنها در هر اداره‌ای که هستند مردان را مشغول داشته از کار بازمی‌دارند.

من اینها را به اجمال یاد کردم. ولی هر یکی ضرر بزرگی می‌باشد. بخصوص زیان دوم که بسیار بزرگست و ما نباید از آن چشم پوشیم. ما امروز از چند جهت بفزونی نفوس نیاز داریم [1] و باید یکی از آرزوهای خود ، این را گیریم که بفزونی نفوس بکوشیم. با اینحال چه سزاست که دختران شوهر نکنند و در اداره‌ها بکار پردازند و یا شوهرداران بجای بچه زاییدن و پروردن بماشین‌نویسی یا دفترداری برخیزند؟!..

اساساً باید پرسید : این کار برای چیست؟!.. برای چیست که ما در اداره کارها را بمردان نسپارده بزنان ارجاع کنیم؟!.. آیا کارها فزونست و مردها کفایت نمی‌کنند؟!.. آیا همچون دیگران در جنگ می‌باشیم و مردان را بمیدان جنگ فرستاده‌ایم و می‌خواهیم جاهای آنها را پر کنیم؟!.. آیا زنها بهتر از مردها می‌کوشند و بهتر از آنها از عهده برمی‌آیند؟!.. آیا کدام یکی از اینهاست؟!..

اگر هیچ یکی از اینها نیست آیا جز هوس اروپاییگری علتی برای آن توان پنداشت؟!.. اینکه چند سال پیش ، پس از برداشته شدن چادر در اندک‌زمانی چند صد تن زنان و دختران را در ادارات گنجانیدند ، آیا عنوانش جز این بود که چون در اروپا هست ما هم باید داشته باشیم؟!..

یک کاریست بسیار عبث و بیجهت و اینهمه زیانها را دربر دارد ، و اینست باید متروک گردد و از میان رود. این یکی از مقاصد ما می‌باشد و باید اجرا گردانیم. این یک کاری که مایه‌ی سرفرازی ایرانیان باشد نیست.

من هنوز از زیانهای اخلاقیش گفتگو نکردم. یک دختری درمیان مردان همیشه در معرض لغزش است و به هر حال کمترین زیان این کار آنست که این دختران خانه‌داری و شوهرداری نخواهند توانست. اینها که خود را با مردان در یک عرض می‌بینند و بمساوی آنان کار می‌کنند و حقوق می‌گیرند ، اینان که سر از میان مردان درمی‌آورند و همیشه خطابهای چاپلوسانه‌ی جوانان را می‌شنوند یک غروری پیدا خواهند کرد که مانع از خانه‌داری و شوهرداری خواهد بود و مایه‌ی بدبختی آنان خواهد گردید.

زنهای ایران می‌بایست از حجاب بیرون آیند. آن حجاب زیانهای بسیاری داشت. این یکی از نیکیهای شاه گذشته است و باید بنامش در تاریخ بماند. ولی نمی‌بایست دختران باداره‌ها کشیده شوند. باین هیچ نیازی نبود.

یک چیز شگفتی اینست که هنوز بسیاری آن رفع حجاب را نپذیرفته‌اند و شما می‌بینید که از چندی پیش بسیاری از زنها بچادر بازگشته‌اند و گاهی در روزنامه‌ها نیز به برخی نوشته‌های لوسی در این زمینه برمی‌خوریم. از آنسوی یک دسته نه تنها رفع حجاب ، رفع شرم و آبرو نیز کرده‌اند و هر روز باید دخترانشان با توالت و آراستگی کیف بدست در ساعت هشت روانه‌ی اداره گردند و پدران این اندازه حمیت نشان ندهند که باری از توالت جلو گیرند. این یک نمونه‌ای از بی‌ترتیبی اندیشه‌هاست. بلکه باید گفت یک نمونه‌ای از بیچارگی توده است.

شما هر روز در اتوبوس یا در خیابان باین منظره برمی‌خورید که یک زن چهل یا پنجاه ساله‌ای همه جای خود را پوشانیده و روی خود را نیز با روسری یا با چادر می‌گیرد ، ولی دخترش یا عروسش در پهلویش با سینه و بازوهای باز و سر و روی آراسته و توالت کرده می‌نشیند یا راه می‌رود. این دو تن از یک خانه بیرون آمده‌اند آن یکی هوسش آن را می‌خواهد و این یکی این را. دربند هیچ چیزی جز از هوسهای خود نیستند.

روزی یک مادری را با دخترش با این ترتیب دیدم. چون از آشنایان بودند گفتم : چرا از هم جدا می‌افتید؟!.. اگر شما به بهشت خواهید رفت دخترت را هم ببر. اگر او بدوزخ خواهد رفت مادرش را هم ببرد.

در چند شماره‌ی پیش نوشته‌ای را در پرچم چاپ کردیم که می‌نویسد : زنان تهران چون به قم می‌رسند از قطار راه‌آهن پیاده نشده تغییر وضع داده خود را بصورت ده سال و بیست سال پیش درمی‌آورند و با اینحال به قم وارد می‌شوند. این بازیهای خنک و لوس معنایش چیست؟!..

درباره‌ی زنانِ اداره‌رو کسانی می‌گویند : درخواست کنیم اینها را بیرون کنند. می‌گویم : چنین درخواستی را نخواهند پذیرفت و بهانه‌هایی از کنترات و خوابیدن کار خواهند آورد. راه بهترش آنست که با گفتن و نوشتن زمینه برای آن آماده گردانیم. اگر ما بگوییم و بنویسیم بسیاری از خود آن زنان و دختران پا خواهند کشید.

ما باید همیشه باین کوشیم که ‌اندیشه‌ها را تغییر دهیم و آنها را باصلاح آوریم. اساس آنست. باید در مجلسها و جلسه‌ها بجای گفتگو‌های بیهوده‌ی دیگر باین سخنان پردازیم. باید همیشه با پراکندگی اندیشه‌ها و گمراهی آنها در نبرد باشیم.

و آنگاه چنانکه نوشتم این یکی از مقاصد ماست و باید روزی بیاید و اجرا گردد.

(پرچم روزانه شماره‌ی 66)


پانوشت :
1ـ نفوس ایران در آن زمان کمابیش هفده‌ملیون تن بوده.


🌸

(از این نوشتار)
.

📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 6ـ چند سخنی با جوانان (یک از یک)


ما چون در پرچم عکسهای پیشروان مشروطه‌خواهی را آورده یاد آنان می‌کنیم ، چنانکه کسانی قدردانی می‌نمایند و خواستارند که در پیرامون هر عکس شرح بیشتری نویسیم ، کسان دیگری از آوردن آنها ناخشنودی می‌نمایند ، و آن را عنوانی برای خرده‌گیری ساخته چنین می‌گویند : «اینها گذشته و رفته».

پیداست که برخی از این خرده‌گیران مایه‌ی کارشان جز رشک نیست. لیکن ما در این میان به یک حقیقت دیگری پی می‌بریم. یک احساس دیگری را درمیان توده‌ی ایران پیدا می‌کنیم.

یک دسته از جوانان چون زمان خود را بهتر از آغاز مشروطه می‌شمارند ، و همچنین از نظر دانش و آگاهی خود را والاتر از آن پیشروان می‌پندارند ، و چون امروزْ خود را در کوششهایی درباره‌ی کشور می‌بینند ، از اینرو خوش نمی‌دارند که بگفتگویی از آن پیشروان پرداخته شود. روشنتر گویم : مردان آن زمان و کارهای آنان را کوچک می‌شمارند. اینست سرچشمه‌ی یک رشته از آن گله‌ها و خرده‌گیریها.

اینان چون از راه سادگی آن حس را پیدا کرده‌اند اینست می‌خواهیم پاسخی بآنان نویسیم و این پرده را از پیش بینش آنان برداریم.

می‌گوییم : راست است که این زمان‌ِ شما با چهل سال پیش فرق دارد. در این چهل سال هم جهان پیش رفته و هم ایران تغییرات بسیاری یافته.

نیز راست است که شما از حیث دانش و آگاهی به پیشروان مشروطه‌خواهی برتری دارید. آنان بسیاری بیسواد بودند و دیگران که سواد داشتند بسیاری از دانسته‌های شما را نمی‌دانستند.

لیکن آنان نیز چیزهایی داشتند که شما امروز ندارید. زیرا آنان باورهاشان استوار و خود یکدل بودند و شما بیشترتان سست‌باور و دودل می‌باشید. آنان با یکدیگر متحد و همدست بودند شما پراکنده و از هم جدا می‌باشید. آنان از آن کوششهای خود به نتیجه‌هایی رسیدند. ولی شما با این حال که دارید بهیچ نتیجه‌ای نخواهید رسید.

آن پیشروان مشروطه که ما نامهایشان می‌بریم بیشترشان معنی درست مشروطه را نمی‌دانستند و از حکومت ملی (یا سررشته‌داری توده) آگاهی نداشتند. همان کسانی که پیشگام گردیدند جز در جستجوی عدالت نبودند و از مجلس شورا بیش از این منظور نداشتند که جایی باشد و کارهای کشور در آنجا به شور گزارده گردد. این معنی را که ما امروز منظور داریم و می‌خواهیم ، کمتر یکی می‌شناختند.

لیکن مشروطه را به همان معنای ناقصی که شناخته بودند از درون دل دوست می‌داشتند و جز بآن علاقه‌مند نبودند. از آنسوی در همه جا همگی با یکدیگر همدست بودند و چون به یک کاری برمیخاستند از همه‌ی شهرها آواز بهم می‌انداختند. در نتیجه‌ی همان استواری عقیده و یکدلی باهم بود که آن کارهای تاریخی را انجام دادند.

شما کارهای آنها را کوچک می‌شمارید ، در حالی که بسیار بزرگ بوده. چون نبوده و ندیده‌اید آگاه نیستید. در یک کشوری که هزارها سال با استبداد بسر داده بود پیشرفت مشروطه بآسانی نتوانستی بود. بویژه با موانع بزرگی که از رهگذر سیاست خارجه درمیان بود و مشروطه‌خواهان ناگزیر بودند که به هر گامی که برمی‌دارند رعایت آن موانع را نمایند. تاریخ مشروطه را بخوانید تا بدانید چه رنجهایی کشیده‌اند و چه گزندهایی دیده‌اند.

از جان‌گذشتگی در راه توده و کشور بزرگترین فداکاریست. چنین فداکاری نباید فراموش گردد. از چنین فداکاری نباید چشم‌پوشی شود. این کسانی که ما در پرچم عکسهاشان می‌آوریم در راه پیشرفت کار توده از جان گذشته بودند و بیشتری از آنان در آن راه کشته گردیدند.

گذشته از همه‌ی اینها ، شما جوانان را با آنان معارضه نباید بود. من نمی‌دانم این حس همچشمی از کجا پدید آمده؟!.. این خود زمینه‌ایست که باید جداگانه مورد بحث واقع شود. شما اگر می‌خواهید بآنان برتری فروشید این خود خطای بزرگی از شما خواهد بود.

آنان در زمان خود کوشیده‌اند و یک بنیادی گزارده‌اند. کنون شما باید بکوشید و آن بنیاد را استوارتر و پایدارتر گردانید. آن وظیفه‌ی آنان بود و این وظیفه‌ی شماست.

این آیین زندگانیست که هر طبقه‌ای در زمان خود بکوشند و نتیجه‌ی کوششهای خود را بدست طبقه‌ی آینده سپارند. آنان کوشیده‌اند و این نتیجه‌ی کوشش ایشانست که در این کشور مشروطه بنیاد یافته. [1] کنون شما باید آن مشروطه را پیشرفت دهید و هرچه استوارتر گردانید. آنان نتیجه‌ی کوششهای خود را بشما سپارده‌اند. شما نیز نتیجه‌ی کوششهای خود را بطبقه‌ی آینده بسپارید.

امروز ما یادی از جانفشانیهای چهل سال پیش می‌کنیم و نامهای آن مردان را بنیکی می‌بریم ، اگر شما نیز جانفشانیها کنید و یک نتیجه‌ای از کوششهای خود بدست دهید چهل سال دیگر کسانی بیاد شما خواهند پرداخت و نامهای شما را بنیکی خواهند برد و عکسهای شما را در روزنامه‌ها بچاپ خواهند رسانید.


👇

این در پاسخ کسانیست که تنها خرده‌گیریشان درباره‌ی یادآوری از گذشتگان می‌باشد ـ اما کسانی که بمشروطه ایراد دارند و آن را نمی‌پسندند پاسخهایی بایراد آنها در شماره‌های پیش داده‌ایم و باز بهنگام خود خواهیم داد.

(پرچم روزانه شماره‌ی 19)


پانوشت :
1ـ راست است که امروز در کار حکومت که نیک می‌نگریم این شیوه‌ی کشورداری را ننگ هرچه دمکراسی یا به گفته‌ی خودشان مردمسالاری می‌یابیم ، لیکن باید دانست همین اندک «نشانه‌ها» که هست مانند مجلس ، انتخابات ، قانونگزاری ، جداسری (استقلال) نمایشی سه قوه از هم ، روزنامه‌ها و یا برخی آزادیهای خُرد ، همه‌ی اینها میراث همان جنبش مشروطه است وگرنه اگر پادشاهی ناصرالدین‌شاه‌ها و محمدعلی‌شاه‌ها ادامه می‌یافت امروز همین «نشانه‌ها» را نیز نداشتیم. به سخنی دیگر : اگر آن پیشینه‌ی هفتاد ساله‌ی مجلس و قانون اساسی نبود و یا دسته‌های سیاسی و برخاسته از مردم نبودند که گمان می‌کردند با ریشه‌کن شدن دیکتاتوری در سال 57 زمان برپایی دمکراسی فرارسیده ، ملایان بسیار دوست داشتند همین «نشانه‌های دمکراسی» هم نباشد و بجای آن تنها همان «ولایت فقیه» (خلیفه) باشد با یک شماری «والی» و «شرطه» و «قاضی شرع» و «محتسب» که خود منصوبشان کنند و رشته‌ی کارها را بدست گیرند. ولی از ناچاری باین اندازه دمکراسی‌نمایی تن دردادند.


🌸

(از این نوشتار)
.

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸 16ـ ما در زندگی ناچار نیستیم و چاره داریم (یک از دو)


چون در گفتارهایی که در پیرامون اندیشه‌های پراکنده نوشتیم نام «جبریگری» برده گفتیم : بسیاری هم عقیده باین دارند و آدمیان را در زندگانی ناچار می‌شمارند ، کسانی از خوانندگان می‌پرسند : «پس نظر شما درباره‌ی قضا و قدر چیست؟...» می‌گویم : «نپرسید نظر شما درباره‌ی قضا و قدر چیست ؟...» حقیقت قضا و قدر را بپرسید.

یکی از لغزشها در ایرانیان آنست که می‌پندارند در جهان حقایقی نیست و هر کس از روی گمان یا پندار یک چیزهایی می‌فهمد و آن نظریست که او دارد. مثلاً ما این سخنانی را که درباره‌ی درماندگی ایرانیان و علت آن می‌نویسیم ، کسانی خوانده چنین می‌گویند : «این هم یک نظریست». بارها دیده‌ایم که یک موضوعی را که نوشته و دلیلها برایش آورده‌ایم یک کسی ضد آن را نوشته و آورده و چنین خواسته که ما بچاپ رسانیم ، و چون گفته‌ایم : «این نوشته‌ی شما بضد آنست که ما خود نوشته‌ایم» پاسخ داده : «آن یک نظریه‌ای بود این هم یک نظریه‌ایست».

همین خود نشان نافهمی و بیچارگی ایرانیانست. چنین می‌پندارند در جهان حقایقی نیست. ولی باید بدانند جهان پر از حقایق می‌باشد. هر موضوعی را که شما بگیرید یک حقیقتی دارد که باید جُست و بدست آورد و پیروی از آن کرد. مثلاً درباره‌ی شعر در ایران سخنان بسیاری گفته‌اند. گاهی آن را وحی خوانده‌اند. گاهی سحر نامیده‌اند ، گاه از صنایع مستظرفه شمرده‌اند. ولی حقیقتش آن بود که ما نوشتیم. باین دلیل که شما هیچ ایرادی بآن گفته‌ها نتوانید گرفت. بخوانید و جمله بجمله بسنجید : آیا بکدام یکی ایرادی دارید؟!..

درباره‌ی «قضا و قدر» نیز یک حقیقتی هست که باید آن را پرسید و آن را جست. ما نیز حقیقت آن را خواهیم نوشت. کسانی که استناد به قضا و قدر می‌کنند می‌خواهند بگویند : «ما در زندگانی اختیاری نداریم. آنچه می‌شود بخواست خدا می‌شود» می‌گویند : «خدا آینده‌ی هر کسی را به پیشانی او نوشته. یکی را خوشبخت و یکی را بدبخت گردانیده». کتابهای ایران پر از این سخنانست.

ولی اینها بسیار غلط است. شما آشکاره می‌بینید که ما در زندگانی دارای اختیاریم. ما در کارهای زندگانی اختیار داریم ، ولی از آنسوی گاهی مانعی به پیش ما تواند آمد که باید آن را نیز از میان برداریم و یا از راه دیگری بجبران پردازیم. مثلاً شما که یک زمینی دارید ، اختیار آن در دست شماست که درختها بکارید و آبادش گردانید و یا همچنان خشک و ویرانه نگه دارید. چیزی که هست اگر درخت بکارید شاید خشکسالی پیش آید و آب بدست نیاید و آن درختها خشک گردد. این یک مانعیست که پیش تواند آمد. ولی شما می‌توانید آن مانع را هم از میان بردارید ، بدینسان که رنج کشیده با آب چاه درختها را سیراب گردانید. یا اگر درختها خشک شد سال دیگر دوباره بکارید.

شما می‌خواهید از اینجا تا به قم سفری کنید و یک اتومبیلی گرفته آماده می‌گردید. این در دست شماست. ولی شاید در همان روز برف سنگینی آمده راه را می‌بندد و جلو شما را می‌گیرد. این مانعیست که در اختیار شما نبوده ، ولی شما می‌توانید دو روز صبر کرده پس از باز شدن راه روانه گردید. در همه‌ی کارها چنینست.

این چیزیست که آشکاره می‌بینید. پس چه معنی دارد که بگویید : «ما در زندگی اختیار نداریم»یا خود را به بدبختی انداخته بگویید : «خدا چنین خواسته بود» یا بگویید : «به پیشانیم چنین نوشته بوده». این سخنان بسیار غلطست. بسیار غلطست که شاعری بگوید :

رضا بداده بده وز جبین گره بگشای که بر من و تو درِ اختیار نگشاده است

در جهان به همه کس در اختیار گشاده است ، و هر مردی یا هر مردمی‌ خواهد توانست خود را از گرفتاری و بدبختی رها گرداند. این بهانه‌ی تنبلان و سست‌نهادانست که چون یک گرفتاری پیدا کردند بجای آنکه از راهش بکوشند و بآن چاره کنند بیغیرتانه با این بهانه‌ها دل خوش گردانند و از جبین گره گشایند. نیز بسیار غلطست که دیگری بگوید :

گر زمین را به آسمان دوزی ندهندت زیاده از روزی

هر کس باندازه‌ی کوشش و کاردانی خود از زندگانی بهره برمیدارد و اگر مانعی پیش می‌آید باید آن مانع را هم از میان برداشت. اینکه برای هر کسی یک روزی مقرر شده و بیش از آن نتواند بدست آورد دروغ بسیار بیجاست.

خدا هیچ کسی را یا هیچ مردمی را برای بدبختی و خواری نیافریده. ولی یک مردمی که باین نادانیها افتند و بجای کوشش و چاره‌جویی دلهای خود را با این سخنان پوچ شاد گردانند بیگمان بدبخت و خوار خواهند گردید. این نتیجه‌ی نادانیهای خودشانست. خواست خدا که در این زمینه هست همین می‌باشد.

👇

چنانکه بارها گفته‌ایم این سخنان یادگار زمان سلجوقیان و مغولانست. در آن زمانها در ایران چند رشته گمراهیهای ریشه‌برانداز پدید آمد که یکی از آنها جبریگری بود ، و همین گمراهیهاست که یک توده‌ای بآن بزرگی را در زیر پای مغول لگدمال گردانید. سپس که مغولان در این سرزمین بنیاد پادشاهی نهادند و بازمانده‌ی ایرانیان را بنده و زیردست خود گردانیدند ، بیچارگان بجای آنکه از گذشته عبرت گیرند و آن بدبختی را نتیجه‌ی نکوشیدن و سستی نمودن دانسته ، این زمان سستی از خود دور گردانند و کینه‌ی مغولان را در دل پرورده در یک روزِ فرصتی بر آنان شورند و ریشه‌شان براندازند ، بیدردانه با این اندیشه‌های پست و بیپا که باید «بهانه‌ی بیغیرتی» نامید دلهای خود را خوش گردانیده بازمانده‌ی احساسات را نیز از میان بردند.



🌸

(از این نوشتار)
.

📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 7ـ آزادی یا هرج و مرج ، هوچیگری یا کوشش سیاسی؟! (یک از دو)


" گردآورنده : یک صد و اند سال پیش پدران ما که زیر فشار ستم و بیداد قاجاریان کوفته و لگدمال گردیده بودند به ایستادگی قهرمانانه‌ای که تا آن روز بیمانند بود برخاستند و با کوششهایی به پیشوایی دو سید و دیگران نخست خواستار «عدالتخانه» شده ، سپس مشروطه طلبیدند و سرانجام توانستند «فرمان مشروطه» را از مظفرالدین‌شاه بگیرند.

این جنبش از هر دیده که بنگریم جنبش بزرگ و پرارجی بود. می‌توان گفت هر آیین ارجمندی از کشورداری که امروز در این کشور روانست ریشه در جنبش مشروطه دارد. هر پیشرفتی که این مردم پس از قاجاریان کرده‌اند از رهگذر این جنبش بوده. بیشتر کارهایی که رضاشاه در ایران روان گردانید و در کارنامه‌ی او می‌درخشد پایه‌هایش در آن جنبش گزارده شده بود.

لیکن بر آگاهان پوشیده نیست که مشروطه به انجام خود نرسید و پیش از آنکه نتیجه‌های ارجمندتری از آن نمایان گردیده ایران را در رده‌ی کشورهای بزرگ جهان درآورد ، از توان افتاد و از راه خود دور شده به خودکامگی رضاشاه ، محمدرضاشاه و سرانجام ملایان دچار آمد.

چرا چنین شد؟!.. شرح علتهای این سرگذشت پراندوه نیازمند گفتارهای بسیارست و ما در اینجا قصد آن داریم که بدستیاری نوشته‌های پرچم و پیمان آنها را یکایک آشکار گردانیم. نخست در این گفتار می‌خواهیم تنها به ظاهر پیشامدها پرداخته این روشن گردانیم که چگونه شور آتشین مشروطه‌خواهی و خودکامه‌ستیزی کم‌کم به دیکتاتور‌خواهی انجامید.

این تاریخچه یکی از آن جهت سودمندست که به ریشه‌ی دیکتاتوری از نزدیک بنگریم و آن را بهتر بشناسیم و از دیگر سو این پایه‌ایست برای آشنایی با دوره‌های دیگر تاریخ معاصر همچون دوره‌ی فرمانروایی رضاشاه ، «دوره‌ی دمکراسی» (1320 تا 1332) و دوره‌های 1332 تا 1357 و 1357 تا امروز. این گفتارها در اصل تاریخچه‌ای از حزبها بوده و برای آن نوشته شده که نیک و بد حزبها در ایران دانسته گردد و راه را برای دانستن معنی درست حزب بگشاید.

اینها از نوشته‌های پرچم روزانه شماره‌های 44 ، 45 و 46 (اسفند ماه سال 1320) و پیمان سال هفتم شماره‌ی چهارم‌ (مهرماه 1320) گردآوری شده. در این گفتار تاریخهای قمری را به خورشیدی تبدیل کرده‌ایم : "


سی و چند سال پیش چون در ایران مردم بیدار شدند و جنبشی بنام مشروطه‌خواهی برخاست خواه‌ و ناخواه حزبها پیدا شد. نخستین حزب در ایران دسته‌ی مجاهدان بودند.

تاریخچه‌ی این دسته بکوتاهی آنست که دو سال پیش از زمان مشروطه گروهی از ایرانیان در باکو ، گرد آمده یک حزبی بنام «اجتماعیون عامیون» پدید آوردند و رئیس ایشان نریمان نریمانوف بود که سپس یکی از کسان بنام گردید.

این جمعیت تازه بکار پرداخته بود که در ایران داستان مشروطه پیش آمد ، و آنان کسانی را از اعضای خود برگزیده برای شرکت در شورش بشهرهای ایران فرستادند که هنوز چند تن از آن کسان در تبریز و دیگر جاها زنده‌اند.

ولی در تبریز در همان ماههای نخست شورش ، چند تن از سردستگان دست بهم داده در خود آنجا جمعیتی بنام «مجاهد» پدید آوردند که چنانکه گفتیم نخستین حزبی در ایران بود.

در آن هنگام بچنین دسته‌ای نیاز سختی بود. زیرا مشروطه تازه آغاز شده و هنوز دربار ایستادگی داشت و یک دسته می‌بایست که آن ایستادگی را بشکند و بمشروطه پیشرفت دهد ، و این کار را مجاهدان کردند. باید گفت این دسته طبیعی‌ترین حزبی بود که در ایران ، در آن دوره‌ی جنبش ، پدید آمد.

این حزب با سادگی بسیار تشکیل یافت و با یک نظم و تندی پیش رفت. نخست تنها در تبریز بودند. سپس در تهران و گیلان و شهرهای دیگر آذربایجان نیز پیدا شدند ، و چنانکه در تاریخ نوشته شده همین حزب بود که با محمدعلی‌میرزا [محمدعلی‌شاه] نبردها کرد و سپس بخونریزیها پرداخت و سرانجام او را از تخت پایین آورد و از ایران بیرون راند. این حزب بود که پایه‌ی مشروطه را در ایران استوار گردانید ـ این حزب بود که قهرمانانی همچون ستارخان و باقرخان و حسین‌خان ‌باغبان و یِفرِمخان و سردار محیی و یارمحمدخان و حیدر عمواُغلی و عظیم‌زاده و میرزاعلی‌اکبرخان و دیگران بیرون داد.


👇

پس از آن ، در سال چهارم مشروطه (پس از فتح تهران) دسته‌ی دمکرات برپا گردید. کسانی که این حزب را بنیاد نهادند حسن نیت نداشتند. آنان با دستهای دیگری می‌جنبیدند و غرضشان آن بود که با پدید آوردن این حزب ، دسته‌ی مجاهدان را که این زمان یک دسته‌ی بسیار نیرومندی گردیده و در سایه‌ی شرکت بانقلاب آبرویی درمیان مردم پیدا کرده بودند ، از اعتبار اندازند ، و به هر حال با حزبسازی اختلاف و کشاکش درمیانه‌ی آزادیخواهان پدید آورند. ولی با این سوءنیت بنیادگزاران ، چون بیشتر کسانی که در آن ابتداء باین حزب درآمدند از پیشروان آزادیخواهان و خود مردان خونگرم و غیرتمندی بودند این حزب نیز رونق و آبروی بسیاری پیدا کرد و در سالهای 1289 و 1290 مرکزیتی باندیشه‌ها داد و در برابر «اعتدالیان» که بیشترشان همان درباریان پیشین بودند و بیش از همه به کند گردانیدن گردش چرخ انقلاب می‌کوشیدند ایستادگی خوبی نمودند ، و در پیشامد بازگشت محمدعلی‌میرزا و در جنگها و نبردهایی که برخاست شایستگی از خود نشان دادند.

اگرچه این بار نیز جنگ را مجاهدان و بختیاریان کردند و با دست اینان بود که ارشدالدوله سردار محمدعلی‌میرزا دستگیر و کشته گردید و خود محمدعلی شکستهای پی‌درپی یافته به استرآباد [گرگان کنونی] گریخت لیکن در پارلمان و در تهران ایستادگی دمکراتها در برابر بدخواهان و پشتیبانی آنان بدولت اثر بزرگی داشت.

سپس چون در همان سال روسیان اُلتیماتم داده سپاه تا بقزوین آوردند و ایران در برابر یک خطر بزرگی واقع شد ، در این پیشامد نیز دمکراتها در اظهار احساسات و ایستادگی شایستگی از خود نشان دادند. اگرچه به یک کاری موفق نشدند (و خود نمی‌توانستند شد) لیکن زبونی ننمودند.

در اهمیت این حزب آن بس که روس و انگلیس نبودن آنان را می‌خواستند ، و چون پس از پذیرفته شدن اُلتیماتم ، مجلس بسته گردید ناصرالملک و وزیران او که فرصت یافته بودند بکندن ریشه‌ی اینان کوشیدند. از آنسوی در تبریز روسیان چند تن از اینان را که میرزا احمد سهیلی و آقا محمد ابراهیم و دیگران بودند بدار کشیدند.

سپس چون در سال1293 جنگ جهانگیر اروپا برخاست و در ایران نیز تبدلاتی رخ داد مجلس بار دیگر باز شد ، در این هنگام نیز دمکراتها جوش و جنب بزرگی از خود نشان دادند و به یک کار بزرگی برخاسته برای جنگ با دو دولت همسایه [روس و انگلیس] از تهران مهاجرت کردند ، و با آلمانها و عثمانی همدست شده با دسته‌های سپاه روس ، جنگ و خونریزی نمودند و دولت مرکزی را بنام آنکه با روس و انگلیس همدست می‌باشد برسمیت نشناخته خود ، در کرمانشاهان دولت دیگری بنیاد نهادند. اینها نیز کارهای حزب دمکراتست. اینها نیز در تاریخ ایران مؤثر افتادند و نامی از خود در آن یادگار گزاردند.

ولی در داستان مهاجرت یک چیزهای ناستوده‌ای رخ داد ، زیرا آلمانها برای پیشرفت مقاصد خود در ایران از دادن پول مضایقه نمی‌کردند و لیره‌های بسیاری سکه زده همراه خود آورده بودند. کسانی از سران مهاجران به پول گرویده رفتار ناستوده‌ای کردند و این مایه‌ی تنفر دیگران شد و درمیانه اختلافها رخ داد.

از آنسوی خود مهاجرت نتیجه‌ی نیکی نداد. یک دسته‌ی بزرگی از ژاندارم ایران و مهاجران در جنگ کشته گردیدند و آخرین نتیجه آن شد که مهاجران پس از دو سال رنج و آوارگی از خاک ایران بیرون رفته در عثمانی و دیگر جاها پراکنده گردیدند.

این نافیروزیها نتیجه آن را داد که بیشتر آزادیخواهان نومید گردیده کناره‌جویی کردند. بخصوص مردان پاکدامنی که جز رهایی این کشور و توده را نمی‌خواستند و درپی سود شخصی نبودند. اینان بیکبار دلسرد شده بکناری رفتند.

این دلسردی و کناره‌جویی آنان نیز نتیجه آن را داد که میدان برای کسان سودجو و آلوده‌دامن باز گردید که بنام آزادیخواهی یا دمکراتی بمیان افتادند و بخودنمایی و سودجویی پرداختند. باید گفت یک «تحولی» در عالم آزادیخواهی پدید آمد و دستگاه تغییر یافت.


🌸

نریمان نریمانف

محمدعلی‌میرزا

باقرخان و ستارخان و دیگر مجاهدان

حسینخان باغبان

یِفرِمخان ارمنی

عبدالحسینخان معزالسلطان (سردار محیی)

یارمحمدخان کرمانشاهی