14ـ میرزا حسن رشدیه

15ـ امین‌الدوله

16ـ شیخ‌ هادی نجم‌آبادی

📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 8ـ شهریور1320 و درسهای آن (پنج از پنج)


یک کار وزارت جنگ که درپی آن خیانت ، و خود برای بپایان رسانیدن آن کرد این بود که افسرانی که در شهرستانها آن رفتار رسوا را کرده بودند ، چون یکایک بتهران رسیدند بکمترین بازخواستی از آنان برنخاست که تو گفتی هیچ کاری رخ نداده. بلکه بهمه‌ی آنان روی خوش نشان داد و بآنان که کارهاشان از دستشان رفته بوده کارهای دیگری بدیده گرفت.

در حالی که آن افسران خیانتهای آشکار کرده و گناهشان یکی دو تا نمی‌بود. گذشته از «تخلفات» که ما از آنها آگاه نمی‌باشیم و سخن نمی‌رانیم رفتارهای زشت و پست دیگری از هر یکی از آنان سر زده بود که بزبانها افتاده و از همه جا آواز بدگویی مردم بلند می‌بود.

[سپس رفتارهای نامردانه و پست افسرانی را که نام برده یکایک بازمی‌نماید و گزندهایی که بمردم رسیده و آسیبهایی که به سرفرازی و امیدهای ایشان رسیده را نشان می‌دهد.]
...
بسیاری از افسران نامردی را بآنجا رسانیده بودند که در چنان هنگامی در اندیشه‌ی دزدی باشند و خواروبار سربازان را بار کرده راه افتند و آنها را گرسنه و تهیدست گزارند. در تبریز که برخی افسران با دسته‌ی خود پیش رفته بجنگ پرداخته بودند در پشت سر افسرانی جیره و پول آنها را دزدیده راه افتاده بودند. از اینگونه نامردیهای پست چندان می‌بود که بگفتن نیاید. با این حال وزارت جنگ نخواست از کسی بازخواستی کند.

راستی هم آنست که کسی نمی‌بود که به بازخواست برخیزد. بیشتر افسران آنها می‌بودند که در آن خیانت زشت دست داشته و در آن نمایش رلی بازی کرده بودند. اگر دو یا سه تن افسران پاکی می‌بودند آنها نیز نمی‌توانستند آوازی درآورند.

گفته می‌شد رضاشاه سخت برآشفته می‌خواست «دیوان حرب» برپا گرداند که خود رئیس آن باشد و سرلشگر ضرغامی و سرلشگر [اصل (به اشتباه) : سرتیپ] نخجوان و دیگر افسران خائن را بمحاکمه بکشد. ولی تا توانسته‌اند جلو گرفته‌اند و سپس هم او افتاده و رفته.

بیگمان باید دانست که اگر‌ هایهوی روزنامه‌ها نبودی و نامهای سرلشگر معینی و سرلشگر محتشمی و سرتیپ ‌قادری و دیگر روسیاهان بزبانها نیفتادی ، وزارت جنگ نه تنها کار ، «ترفیع» هم بآنها دادی. ما در این باره دلیلی در دست می‌داریم که می‌باید گفت : «نمونه‌ای از خیره‌رویی و بیشرمی خائنان» است.

سروانی که در رضائیه[=ارومیه] از دستکهای دزدی و ستمگری سرلشگر‌ معینی می‌بوده که در گریختن او را نیز همراه برداشته ، در سنندج به یک دسته از سربازان شوروی دچار آمده‌اند که همانکه آن سربازان را دیده‌اند اتومبیل را گزارده هر یکی بجایی گریخته‌اند ، و چون سربازان شوروی شلیک کرده‌اند یک گلوله از پشت سر بپای آن سروان خورده که آن را زخمی گردانیده. وزارت جنگ بنام آنکه در جنگ زخم برداشته ، باو «ترفیع» داده که ما چون داستان را در روزنامه‌ی پرچم دنبال می‌کردیم آن سروان نوشته‌ها را آورد و ما خود با دیده دیدیم.

روزنامه‌ها که آن ‌هایهوی را کردند و از جمله ما در روزنامه‌ی پرچم گفتارهای بسیار نوشتیم وزارت جنگ نتوانست به سرلشگر معینی و سرلشگر محتشمی و سرتیپ ‌قادری و دیگران «ترفیع» دهد و یا سر کار نگه دارد. ولی با آنهمه خواهشها محاکمه برپا نگردانید. آنچه دانسته شد تنها سرتیپ‌ قادری را نهانی بمحاکمه کشیدند و نتیجه‌ی آن بیرون نیامد. (جز اینکه یکی از روزنامه‌ها حکم دادگاه را بدست آورده بچاپ رسانید).

چنانکه می‌دانید چندی پیش در مجلس هم گفتگوها در این زمینه بمیان آمد و سرانجام قانونی گذشت که آن افسران را بمحاکمه کشند. ولی تاکنون نشانی از چنان کاری پیدا نیست. آنچه ما می‌دانیم یا محاکمه نخواهند کرد یا اگر کردند به پرده‌پوشی و رویه‌کاری و ماستمالی خواهند کوشید.

شُوَندش[سبب] ناگفته پیداست : اگر آنان را بمحاکمه کشند صد خیانت نهان دیگر بیرون خواهد افتاد و چیزهای نادانستنی دانسته خواهد شد.

...

آنها زشتکاریهای افسران و وزیران بود. بیایید بدیگران : در چنان هنگامی ملایان چه کردند ، روزنامه‌نویسان چه کردند ، روستائیان چه کردند ، ایلها چه کردند ، یکایک از دیده گذرانید و کارهاشان بیاد آورید.


👇

من چون سخنم از افسران می‌بود تنها گریختن آنها را گفتم. ولی آیا استاندارها و فرماندارها و رئیس‌شهربانیها و کلانترها نگریختند؟!. آیا سران اداره‌ها نگریختند؟!. آیا روستاییان براه‌آهن تبریز و تهران نریختند و آهنها و تیرهای آنها را نکندند؟!. آیا ملایان فرصت یافته بکینه‌ی سالهای گذشته بزباندرازیها و بدگوییها برنخاستند؟!. آیا کشاورزان از گشادن راه کربلا بشادمانی برخاسته در چنان هنگام گرفتاری بیست‌ویک‌هزار تن بتهران نریختند و با گرفتن گذرنامه بعراق نشتافتند؟!. آیا روزنامه‌ها نبودند که تا دیروز ستایش از رضاشاه و از شاهپورها و شاهدختهایش را بایای[=وظیفه‌ی] خود می‌شماردند و صد چاپلوسی می‌نمودند و بیکبار بازگشتند و به بد نوشتن پرداختند؟!. آیا نمایندگان نبودند که تا دیروز هر یکی خود را نوکری از رضاشاه می‌شناخت و فروتنی و چاپلوسی بی‌اندازه می‌نمود و اکنون بیکبار رو گردانیده هر یکی با زبان دیگری بدگفتن از او آغاز کردند؟!.»

(کسروی ، افسران ما ، 1323 ص 33 تا 46)

[دنباله‌ی این گفتار بسیار ارجدارست و سخن از علتهای این آلودگیها رانده آنها را در سه بخش «آموزاکها» ، «پیشامدها» و «سرگذشتها» جداگانه بازمی‌نماید.]


🌸

سرلشگر احمد معینی

(از این نوشتار)
.

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸 21ـ چرا بجای سود زیان می‌بینیم؟.. (دو از دو)


چند سال پیش به یکی از دانشکده‌ها رفتم با رئیس آن کار داشتم. دیدم از اتاق آوازی شنیده می‌شود دو سه تن باهم مباحثه می‌کنند. چون درآمدم دیدم سه تن از استادانند درباره‌ی یک رساله‌ای گفتگو دارند. چگونگی این بوده که یکی از شاگردان که درسهای خود را بپایان رسانیده رساله‌ای بنام «ختم تحصیل» بعنوان «تأثیر استیلای مغول در ادبیات ایران» تألیف کرده که این گفتگو در پیرامون آنست
.
شاگرد نامبرده چنین عنوان کرده که در زمان مغول ادبیات ایران از یکسو تنزل کرد. زیرا چون خانان مغول قصیده گوش نمی‌کردند دیگر قصیده‌سرایانی همچون انوری و منوچهری از ایران برنخاست. ولی از آنسوی در روزگار مغول چون تصوف پیشرفت بسیاری کرد یک نوع غزل عرفانی در ایران رواج یافت. نیز در زمان مغول یک رشته تشبیهات تازه پیدا شد که پیش از آن شاعران نشناخته بودند. یکی از آنها تشبیه زلف یار به مار بود که در زمان مغول پیدا شد.

این بوده کوتاهشده‌ی مطالب آن رساله. یک جوان پس از سالها درس خواندن چون خواسته نمونه‌ای از دانشهای خود را در یک دفتری گرد آورد و بعنوان «تز» [اصل : تیز. (thesis)] یا «گواهینامه‌ی دانشمندی» باستادان تقدیم کند اینها را نوشته. استادان درباره‌ی آن گفتگو داشتند و یکی از ایشان که شصت سال بیشتر دارد و همه او را می‌شناسند با یک حرارتی سخن رانده چنین می‌گفت : «این اشتباه کرده ، تشبیه زلف بمار پیش از زمان مغول هم بوده چنانکه عبدالواسع جبلی آن را در فلان شعرش آورده». این ایراد را گرفته می‌گفت : «باید خودش بیاید و بگوید باین چه پاسخی دارد».

این داستان بمن بسیار ناگوار آمد و آنچه زشتی این را در چشم من بیشتر گردانید آن بود که داستان مغول یکی از دلگدازترین داستانهای تاریخ ایرانست.

آن آسیبی که مغول به ایران رسانیده تا امروز جبران نشده. از چنان داستان بزرگی چگونه کسی به یک گوشه‌ی بسیار پست و بی‌بهایش چسبد و از اثر آن بادبیات (یا بشعر سرایی) گفتگو کند؟!.

ما اگر از داستان مغول بگفتگو پردازیم باید این نکته را دنبال کنیم که چگونه‌ ایرانیان بآن آسانی زبون مغولان گردیدند؟!.. ایران آن روز چه از حیث بزرگی و پهناوری و چه از حیث انبوهیِ مردم چند برابر ایران کنونی بود ، با اینحال چه علت داشت که سی‌هزار سپاه یَمه و سوتای[دو سردار چنگیز] از آنسر کشور درآمدند و کشتارکنان از اینسر بیرون رفتند؟!.. آیا این درماندگی چه علت داشت؟!.. باید اینها را جستجو کرد و بدست آورد و مایه‌ی عبرت گردانید. تاریخ آیینه‌ی عبرتست. باید از حوادث آن درس زندگانی آموخت. باینهاست که باید پرداخت. گفتگو از اینکه تشبیه زلف بمار در چه زمانی بوده چه سودی تواند داشت؟!..

اینست نمونه‌ای از درسهایی که شاگردان در دبیرستانها و دانشکده‌ها می‌خوانند. پیداست که این درسها نه تنها سودی نمی‌دهد و خرد و فهم جوانان را برشد و نمو وانمی‌دارد زیانهایی نیز بآنها می‌رساند و خردها و فهمشان را از کار می‌اندازد. مَثل اینها مَثل آن کشتزاریست که شما بجای گندم و جو و سیب‌زمینی ، علف‌های هرزه در آن بکارید. نتیجه‌ی این رفتار شما تنها آن نخواهد بود که از سود کشاورزی بی‌بهره گردید و از رنج خود بهره برندارید ، گذشته از این ، یک زیانی هم درمیان خواهد بود و اینکه از نیروی زمین بسیار خواهد کاست. بلکه باید گفت : آن زمین مسموم گردیده دیگر بآسانی درخور کشت گندم و جو نخواهد بود.

جوانان که گرانبهاترین سالهای زندگانی خود را با این چیزهای بیهوده بسر می‌برند از یکسو چون همان چیزها را سرمایه‌ای برای خود می‌پندارند با یک غروری بمیدان زندگانی درمی‌آیند و همچون کسان فریب خورده با همه‌ی تهیدستی خود را توانگر و دارای سرمایه می‌شمارند و در نتیجه‌ی همین غرور تن بآموختن حقایق زندگانی نمی‌دهند. از یکسو نیز چنانکه گفتیم این چیز[ها] مغزهای آنان را فرسوده گردانیده بیکاره می‌سازد.

پس از همه‌ی اینها ، جوانان چون بیرون می‌آیند بیکار نایستاده کتابها تألیف می‌کنند ، گفتارها می‌نویسند ، روزنامه‌ها بنیاد می‌گزارند ، مجله‌ها بچاپ می‌رسانند ، و بدین وسیله همان آموخته‌های خود را با چیزهای دیگری که از اندیشه‌ی خود بآنها افزوده‌اند در بیرون پراکنده می‌گردانند. کوتاه‌سخن آنکه در بیرون دبیرستان و دانشکده نیز یک محیطی مانند آنچه در درون آنها بوده پدید می‌آورند که دیگر راهی برای رهایی از آموخته‌های بیهوده باز نمی‌ماند.

اینست راز آنکه در این پنجاه‌وشش سال از کوششهایی که در راه بنیادگزاردن دبستانها و دبیرستانها و دانشکده‌ها رفته نتیجه‌ی مطلوبه بدست نیامده و آنهمه امیدها مبدل بنومیدی گردیده.

این موضوع بسیار مهم و خود شایسته‌ی آنست که در این باره یک کتاب جداگانه تألیف گردد و من برای آنکه خوانندگان را نرنجانم باین اندازه بس کرده گفتار را بپایان می‌رسانم.

(پرچم روزانه شماره‌های 97 و 98)


🌸

📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 9ـ در پیرامون کشاورزی (یک از یک)


در شماره‌ی دیروز پرچم شرحی را از تبریز بچاپ رسانیدیم که در آن اظهار بیم از کمی گندم و خواربار در سال آینده نموده و از ما درخواست کرده‌اند که درباره‌ی کشاورزی گفتارهایی نویسیم و توجه دولت را باین موضوع مهم زندگانی جلب کنیم.

این نوشته مرا واداشت که درباره‌ی کشاورزی گفتاری نویسم ولی چون خامه بدست گرفته‌ام خود را در برابر یک موضوع بسیار درهم و دشواری می‌بینم. زیرا کارها همه بهم مربوط است و ما چون می‌خواهیم از اصلاح یک موضوعی سخن رانیم ناگزیر اختلال موضوعهای دیگر بمیان می‌آید.

در همان زمینه‌ی کشاورزی ما هرچه بگوییم «کشاورزی سرچشمه‌ی زندگانیست» ، هرچه تکرار کنیم : «دولت باید باین موضوع توجه کند» ، هر چند یادآوری کنیم : «سال آینده از این باره بیمناکست» از این سخنان هیچ نتیجه نخواهد بود و سختیها با این جمله‌ها آسان نخواهد گردید.

اگر می‌خواهیم نتیجه بگیریم باید ببینیم اختلال از کجا برخاسته و از آنجا آغاز کرده راه اصلاح را باز نماییم.

این یکی از مقاصد بزرگ ماست که کشاورزی اساس زندگانی باشد و بآن بیش از اکنون اهمیت داده شود و بیش از اکنون پرداخته گردد. نیز از مقاصد ماست که دیه‌ها بزرگ گردد و تفاوت میانه‌ی آنها با شهرها هرچه کمتر باشد.

ولی آیا اینها تنها با همین گفتن پیش خواهد رفت؟! تنها با چند جمله به نتیجه خواهد رسید؟ بیگمان نخواهد رسید و باید راهش را پیدا کرد و وسایلش را فراهم گردانید.

همان موضوع بزرگی دیه‌ها بسته بآنست که در هر دیهی پزشکی باشد و داروخانه باز گردد که مردم ناگزیر نباشند برای چاره‌ی دردها بشهر آیند ، بآنست که دبستان و دبیرستان باشد که شاگردان درس خوانند و بیسواد نمانند. بسته بآنست که راههای شوسه کشیده شود و اتومبیلها آمد و شد کنند. بسته بآنست که یک قانون دادگرانه گزارده گردد و کشاورز آنچه می‌کارد در دست خودش بماند ، یک امنیتی باشد که یک مباشر یا یک رئیس پست امنیه بجان و مال مردم چیره نگردد.

پس از همه‌ی اینها باید در شهرها نیز راه زندگانی تغییر یابد و جلو مفتخواری گرفته شود تا هر کس از کار نگریزد و در شهر با مفتخواری زندگی نتواند. بالاخره باید اصلاح شهر و دیه در یکجا صورت گیرد. باید در بسیاری از شئون زندگانی تغییراتی پیش آید تا به نتیجه برسد وگرنه از گفتن و آرزو کردن سودی در دست نباشد و تنها به یک موضوع توجه کردن نتیجه‌ای ندهد.

این نکته‌هاست که در نوشتن گفتار جلو ما را می‌گیرد. می‌بینیم در برابر یک توده‌ای ایستاده‌ایم که فساد و اختلال بهمه‌ی کارهای زندگانی آن راه یافته و نمی‌دانیم بکدام یکی از آنها پردازیم.

در چندی پیش نویسنده‌ای گفتاری فرستاده در این زمینه که در ایران تولید بسیار کم گردیده و تعادل میانه‌ی آن با مصرف از میان رفته. نویسنده‌ی نامبرده پیشنهاد می‌کند که دولت کارکنان فزونی را که در ادارات بسیار است و نیازی به بودن آنها نیست بیرون کند و بفرستد تا در روستاها بکشت و کار پردازند و یا در کارخانه‌ها کارگر باشند.

این سخن گفتنش آسانست و بکار بستنش بسیار مشکل می‌باشد. با حال کنونیِ زندگانی از چه راهی می‌توان چنین چیزی را بانجام رسانید؟! آن کدام کارکنِ اداره است که چنین درخواستی را بپذیرد؟! گرفتم که دولت این پیشنهاد را پذیرفت و کسانی را از ادارات بیرون ریخت ، آیا می‌توان گمان برد که بدستور دولت کار بسته و با خاندان خود بروستاها رفته در آنجا بکشت و کار خواهند پرداخت؟!.. می‌توان گمان برد که کسانی که به نشستن در پشت میز عادت کرده‌اند در کارخانه‌ها در پشت ماشین ایستند و رنج کارگری بخود هموار گردانند؟!.. دیگران را کنار بگزاریم آیا ما خودمان بچنین کاری گردن گزاریم؟!.. خود پیشنهاد کننده حاضر است که پیشگام گردد و به پیشنهاد خود صورت عمل دهد؟!..

همین یک عمل که بسیار ساده بنظر می‌آید بسته بآنست که همه‌ی ترتیبات کنونی بهم خورد و نه تنها طرز کارها دیگر گردیده ، قوانین نیز عوض شود ، اندیشه‌ها نیز تغییر یابد.

خلاصه‌ی این گفته‌ها یک چیز است ، و آن اینکه ما اگر بخواهیم یک زندگانی آسوده و استواری پیدا کنیم باید در همه‌ی رشته‌ها بتکانی پردازیم و هر گروهی در سهم خود برای تغییراتی حاضر باشد. از آنسوی این کار باین زودی و باین آسانی نتواند بود. امروز باید به یک وسائل موقتی تشبث نماییم و یک رشته اصلاحات موقتی را در کارها پدید آوریم.

در همان موضوع کشاورزی ، چنانکه از هر سویِ کشور آگاهی می‌رسد نگرانیهایی برای سال آینده درمیان است و یکی از بیمها برای آینده کمی خواروبار می‌باشد. پیداست که باید هم دولت و هم خود مردم بموضوع توجه کنند و در اندیشه‌ی چاره باشند.


👇

بگمان ما بیش از هر کاری باید بامنیت کوشید. برای برزگران امنیت بیش از هر چیزی ضرور است. چنانکه خبرهای آذربایجان و دیگر جاها نشان می‌دهد در روستاها امنیتی نیست. گذشته از آنکه در بیشتر جاها آشوب پدیدار است اساساً یک بیمی مردم را فراگرفته. در نتیجه‌ی تزلزل اندیشه‌ها و ثابت نبودن وضع کشور و ‌های‌و‌هوی جنگ اروپا که بهمه جا رسیده مردم را نگران و بیمناک گردانیده.

همان داستان سراب که در شماره‌ی دیروزی زیر عنوان «دادخواهی» بچاپ رسانیده‌ایم یک نمونه‌ایست که در دهات آذربایجان چه آشوبهایی درمیانست. این کارها به هر عنوانی که روی دهد معنایی جز آشوب ندارد. اگر چنین باشد که کسانی در روستاها با چنین دستاویزهایی بآدمکشی برخیزند این رشته سر دراز خواهد داشت و سامان و ایمنی از کشور رخت خواهد بست.

اگر خواسته می‌شود یک تغییراتی در وضع مالکیت دیه‌ها پیش آید باید نخست در شهر مورد بحث گردد و رویه‌ی قانون یا مرام بخود گیرد و آنگاه بکار بسته شود. این حال کنونی را جز هرج و مرج نتوان نامید و بیگمان صدمه‌ی بزرگی بکشاورزی خواهد زد.

تا چند ماه پیش آسیب روستاها افراد امنیه بودند که در همه جا چیرگی بجان و دارایی مردم داشته و باعث ویرانی دیه‌ها می‌شدند کنون نیز اینحال پیدا گردیده.

بگمان ما دولت نباید باین موضوع بی‌علاقه باشد و باید از هر راهی که مقتضی است بجلوگیری کوشد. چنانکه در آن نوشته‌ی تبریز یادآوری شده باید در فرستادن نیرو بآذربایجان تسریع بعمل آید وگرنه آشوب روز بروز دامنه پیدا خواهد کرد.

(پرچم روزانه شماره‌ی 25)


🌸

(از این نوشتار)
.

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸 22ـ ما خود خواهان سوادیم (یک از یک)


نکوهشهایی که در گفتارهای گذشته از درسخواندگان و سستی عزم و ناستودگی خوی آنها نوشتیم دیده می‌شود در برخی از روزنامه‌ها آن گفتارها را عنوان می‌کنند و چنین می‌فهمانند که ما می‌خواهیم مردم باسواد نباشند ، و چنین نسبتی بما داده آنگاه از پیش خود بپاسخ می‌پردازند. اینست می‌نویسیم ما چنان چیزی را نگفته‌ایم و شما هم بیهوده زحمت نکشید.

اساساً خواهشمندیم سخن بمیان نیاورید و بگزارید ما مطلب را روشن گردانیم. این گفتگو نه چیزیست که هر کس در آن دخالت کند. اگر کسانی باین موضوع و باین گفته‌ها اهمیت می‌دهند باید تا بآخر گوش دهند و نیک بفهمند و بیندیشند و آنوقت اگر ایرادی پیدا کردند بگویند. اگر اهمیت نمی‌دهند بهتر است نادیده گیرند و بخاموشی گرایند. این ترتیب که مطلب را تحریف کنند و یا تصرفی از اندیشه‌ی خود در آن نمایند بسیار بیجاست.

شگفت‌تر آنست که گفته می‌شود : «اگر این اندیشه‌های پراکنده باعث گمراهی و بدبختیست باید چاره‌ی آن را نیز با دانش بنماییم». ما نمی‌دانیم مقصود اینان از دانش چیست؟!. آن کدام دانش است که چاره‌ی این پراکنده‌اندیشیها و این گمراهیها را تواند کرد؟!. فیزیک یا شیمی یا پزشکی یا ریاضیات یا روانشناسی یا کدام دانش دیگر است که چاره‌ی اینها را خواهد کرد؟!.. و آنگاه اگر چنین چاره‌ای هست چرا تاکنون نکرده‌اید؟!.. شما تاکنون هیچ زیانکار بودن این اندیشه‌های پراکنده را نمی‌دانستید. چه شد که فوری چاره‌اش را هم پیدا کردید؟!..

ما نخواهیم رنجید از اینکه کسانی بنوشته‌های ما ایراد گیرند و با زبان ساده آن را بنویسند. اگر اینان ایراد خود را بنزد ما فرستند در پرچم بچاپ می‌رسانیم. این ایرادها بسود ما خواهد بود. زیرا همانها وسیله خواهد بود که پاسخهایی نویسیم و مطلب خود را روشنتر گردانیم.

رنجش ما از اینست که کسانی بخواهند در این سخنان تصرفی کنند و از اندیشه‌های خود چیزی بیفزایند. اینها که ما می‌نویسیم چنانست که یا باید همه را پذیرفت و یا باید بیکباره رد کرد.

اما درباره‌ی سواد ما نه تنها دشمن باسوادی نیستیم خود خواهان آن می‌باشیم. ما می‌گوییم : هر کسی از زن و مرد و شهری و روستایی باید خواندن و نوشتن یاد بگیرد. چیزی که هست ما این را مقدمه می‌شناسیم بآنکه مردم حقایق را یاد بگیرند. ما یک رشته حقایق بسیار مهمی را ـ حقایقی را که مایه‌ی رستگاری ایران ، بلکه سراسر شرقست ـ در دست داریم و می‌خواهیم در دلها جا دهیم. برای این می‌گویم : باید هر کسی خواندن و نوشتن بیاموزد.

ما اساس «شناختن حقایق» را می‌شماریم و سواد را برای این می‌خواهیم. وگرنه سوادی که مقدمه باشد بخواندن دیوان ایرج و رمانهای بیشرمانه و بیاد گرفتن بدآموزیهای پست زمان مغول پیداست که جز زیان نتیجه نخواهد داد. پیداست که جز مایه‌ی بدبختی نخواهد بود.

ما به هر کاری از راهش درمی‌آییم. ما نیک می‌دانیم که امروز در جهان بیسواد نتوان زیست. بیسوادی امروز با کوری و کری همسنگ درمی‌آید. اینست می‌گوییم باید همه باسواد باشند. ولی از آنسوی از دامهایی که در ایران در زیر پای باسوادان گسترده شده و از آن باتلاقهای بیمناکی که در سر راه ایشانست ناآگاهی ننموده می‌کوشیم که اینها را نیز از جلو برداریم.

ما گفتگومان با کسانیست که سواد را به تنهایی کافی می‌دانند ، با کسانیست که باین دبستانها و دبیرستانها امید بی‌اندازه بسته رستگاری شرق را از آنها می‌خواهند. این اشتباه از سالها دامنگیر شرقیان بوده است و در همه جا با شتاب بسیار به تأسیس دبیرستان و دانشکده کوشیده‌اند.

جرجی زیدان یکی از نویسندگان بنام مصر بود و شاید بسیاری از خوانندگان نوشته‌های او را خوانده‌اند. این مرد یک رشته گفتارهایی داشت زیر عنوان «علموهم و کفی» (داناشان گردانید و همان بس است). مقصودش این بود که مصریان و دیگر شرقیان همینکه باسواد شدند و از دانشهای اروپایی بهره یافتند کافیست.

اینان اساسِ گرفتاریهای شرقیان را نمی‌دانستند و اینست چاره‌ی آن را هم نمی‌شناختند. در پاسخ آنهاست که می‌گوییم : تنها درس خواندن بس نیست. بلکه درس خواندن با حال کنونی بسیار زیان‌آور است. می‌گوییم : کاری که باید کرد آنست که این گمراهیها و این اندیشه‌های پراکنده که رواج دارد از میان برخیزد و یک رشته حقایق زندگانی جای آنها را بگیرد.

امروز ما باید دو کار را در یکجا بکنیم. باینمعنی از یکسو با این گمراهیها نبرد کنیم و کتابهایی که سرچشمه‌ی آنهاست بآتش کشیم و نابود گردانیم و از یکسو حقایق زندگی را درمیان توده منتشر سازیم. اینست یگانه راهی که شرقیان را از این گرفتاری و بدبختی رها تواند گردانید.


👇

یکی از کوششهای ما آنست که الفبا عوض شود و یک الفبای درست و آسانی در ایران رواج یابد. امیدمندیم بزودی باین کار فیروز گردیم. ما خواستمان از این دو نتیجه است : یکی آنکه یک الفبای ساده و آسانی درمیان باشد که ما بتوانیم حقایق را بنویسیم و بچاپ رسانیم و درمیان توده‌ی انبوه از شهری و روستایی پراکنده گردانیم. دیگری آنکه این کتابهای زیانمندی که امروز در همه جا منتشر می‌باشد متروک گردد و دیگر کسی آنها را نخواند.

(پرچم روزانه شماره‌ی 104)


🌸

17ـ جرجی زیدان

(از این نوشتار)
.

📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 10ـ بجوانان چه حمایتی باید کرد؟.. (یک از دو)


از پست دیروز از تبریز گفتاری رسیده زیر عنوان : «از توده‌ی جوانان حمایت کنید». نویسنده‌ی گفتار از جوانان ستایشهایی نوشته اظهار افسوس می‌کند از اینکه قدردانی از آنان نمی‌شود.

می‌گویم : امروز چه از جوانان و چه از پیران ، جای هیچ ستایشی نیست. امروز این توده سخت آلوده است : اندیشه‌های گمراه و پراکنده ، خویهای پست و دور از هم ـ و خود نتیجه‌ی این آلودگیهاست که چنین خوار و زبون می‌باشیم.

آفریدگار جهان ستمگر نیست. یک توده را برای زبونی و زیردستی و دیگری را برای سرفرازی و فرمانروایی نیافریده. در این جهان هر مردمی چه نیک و بد سزای خود را یابد.

ما نیز از بدی چنین خوار و زبونیم. از بدی زیردست و لگدمال شده‌ایم. همین خواری و زبونی دلیل است که خود آلوده‌ایم. باید بجای ستایش که دروغ است و سودی هم ندارد ، بدیها را بدانیم و بشناسیم و بچاره‌ی آنها کوشیم ، باید بجای لاف زدن از نیکی ، براستی نیک باشیم و این آلودگیها را از خود دور گردانیم.

گرفتم که کسانی خود نیکند. از نیکی آنان چه سودی تواند بود؟!. باید کوشید تا می‌توان توده را نیک گردانید. اساساً یک دلیل نیکی کوشیدن باصلاح توده است. آن چه نیکی‌ایست که کسی توده‌اش چنین آلوده باشد و بچاره نکوشد؟!.

دو سال پیش در همان تبریز یک دبیری جشنی برای خود گرفت و شاگردان زیردست را واداشت که در روزنامه «خدمات سی‌ساله‌ی او را بفرهنگ» ، بنویسند و ستایشها نمایند. من چون در تبریز بودم از این کار او دلتنگ گردیدم. در این توده چه جای جشن است؟!. با این گرفتاریها چه جای شادیست؟!. کدام فیروزی بدست آمده؟!. کدام پیشرفت رخ داده؟!.

جشن ما آن روزی خواهد بود که باین آلودگیها چاره کنیم. این اندیشه‌های پراکنده را از میان برداریم ، این خویهای پست را از ریشه براندازیم ، وگرنه یک تن اگر یکتا دانشمند جهان باشد چون توده‌اش خوار و زبونست او نیز ارج نخواهد داشت.

من کمتر می‌خواهم در نوشته‌هایم یادی از خود کنم و کارهای خود را شمارم ـ ولی این داستان چون گواه معتبری دارد می‌نویسم : دو سال پیش روزی آقای امیرخیزی (حاجی‌اسماعیل‌آقا) در اتوبوس مرا دید و چنین گفت : «فلان آقا از اروپا آمده. رفتیم بدیدنش. شما را می‌پرسید و تقریباً ده دقیقه توصیف شما را می‌کرد. می‌گفت : «در اروپا میان دانشمندان معروف است. کتابهایش در انجمن علمی قیمت دارد.» [1]

مقصودش این بود که من بدیدن آن تازه‌وارد بروم. گفتم : نه تنها بدیدنش نخواهم رفت ، اگر او از من نیک گفته من همیشه ازو بد خواهم گفت. زیرا او اگر با خود من دوستی نشان می‌دهد با توده‌ام دشمنی می‌نماید و بکندن ریشه‌اش می‌کوشد. شما او را «یک ادیب علامه‌ی فاضل» می‌شناسید ولی من نیک می‌دانم که افزاریست برای آنکه کتابهای سراپا پستی و زبونی دوره‌ی مغول را درمیان ایرانیان و شرقیان رواج دهد و با این ترتیب نگزارد از پستیهای زمان مغول پاک گردند. نگزارد این اندیشه‌های پوچ و بیهوده که در آن کتابهاست از میان برخیزد. با چنین کسی مرا چه دوستی تواند بود؟. مرا چه سود دارد که خودم درمیان اروپاییان شناخته و ارجمند باشم در جایی که توده‌ام خوار و بی‌ارج است؟!.

چنانکه گفته بودم آن کس آغاز بکار کرد و با پشتیبانیهایی که می‌دید به نشر کتابهای زمان مغول پرداخت و کسانی که باو نزدیک رفتند سودهای بزرگی بردند ، و من تاکنون روی او را ندیده‌ام و امیدمندم که نخواهم دید.

از سخن خود دور نیفتیم : از جوانان جای هیچ ستایشی نیست ، تا توده چنین آلوده و گرفتار است به نیکی یک تن یا یک دسته قیمتی نباید گزاشت. از آنسوی امروز جوانان دارای نقیصه‌های بسیاریند و باید بجای ستایش کوشید و این نقیصه‌ها را رفع نمود.

این جوانان درسهایی را که در دبیرستانها و دانشکده‌ها خوانده و آگاهیهای پراکنده‌ای را که از روزنامه‌ها و کتابها یاد گرفته‌اند یک سرمایه‌ی مهمی می‌شمارند و بغرور آن در کارهای توده دخالت می‌کنند و اظهار عقیده می‌نمایند ، و چون خود را از حیث دانش و آگاهی در حد کمال می‌شناسند بسخن دیگران گوش نمی‌دهند و سر بیاد گرفتن چیزی فرونمی‌آورند.

در حالی که آن آموخته‌های اینان جز چیزهای ناقصی نیست و هرگز سرمایه‌ی زندگی نتواند بود. آنان خود از این حقیقت غفلت دارند و بآسانی نخواهند پذیرفت.

در بیست سال گذشته ، یکی از سیاستها این بوده که جوانان را در دبیرستانها و دانشکده‌ها گیج گردانند و مغزهای آنان را با تاریخچه‌ی فلان شاعر ، و یا یاد گرفتن فلان قصیده ، و با خواندن فلان فلسفه و مانند اینها فرسوده ساخته از کار اندازند. این را بقصد کرده و از روی یک نقشه‌ای پیش برده‌اند.

در اینجا از آن زمینه گفتگو نخواهم کرد. در اینجا می‌خواهم بگویم : جوانان بی‌آنکه خود بدانند و بی‌آنکه مقصر باشند گرفتار این نقیصه‌اند و ما باید بجای ستایش از آنها برفع این نقیصه پردازیم.

👇

پانوشت :

1ـ کسی که ازو یاد شده محمد قزوینی است. چون پرفسور ادوارد براون و همدستانش (برادران فروغی ، علی‌اصغر حکمت ، حسن تقیزاده و کسانی دیگر) به زنده گردانیدن کتابهای دوره‌ی پستی ایران ـ دوره‌ی مغول ـ که می‌رفت تا برای همیشه فراموش گردد (همچون دیوان شاعران یاوه‌گو و کتابهایی که سراسر پستی و بیغیرتی را می‌آموزد) آغاز کردند ، کسی که از ایران به یاری پرفسور فرستاده شد همین محمد قزوینی بود. این همانست که به همدستی براون تاریخ ادبیات ایران برای ما نوشت. خودش بیرون داستان را چنین می‌گوید : یک سال و اند در لندن بودم و به کتابخانه‌ها می‌رفتم تا اینکه براون که در آن هنگام راهبر «اوقاف گیب» بود (برای دانستن ماهیت این اوقاف ، کتاب در پیرامون «ادبیات» دیده شود.) به من پیشنهاد کرد به تصحیح جهانگشای جوینی که کتابیست تاریخی آغاز کنم و برای این کار می‌بایست به پاریس روم و از کتابخانه‌های آنجا سود جویم.

لیکن درون داستان اینست که از همان هنگام (و بسا از زمانی که از ایران رفت) قزوینی زنجیر «اوقاف گیب» را بگردن گرفته و نخست در لندن و سپس از همان پاریس به براون و شاگردش نیکلسن و رویهم‌رفته به اوقاف در پدید آوردن تاریخ ادبیات و تصحیح کتابهای زمان مغول یاری فراوانی کرد.

خود قزوینی و دیگران درباره‌ی فراهم آمدن هزینه‌ی زندگانیش در اروپا به مدت 36 سال راههای گوناگونی را نوشته‌اند. از جمله کمکهای محمدعلی‌ فروغی ، سید حسن تقیزاده ، حسینقلیخان نواب (سفیر ایران در برلین) و برادرش (با سرپوش درس زبان گرفتن از قزوینی) ، وزارت فرهنگ (با عنوان تصحیح و عکسبرداری از کتابهای خطی در اروپا) و همچنین ادوارد براون یا به سخن دیگر «اوقاف گیب» در انگلستان. قزوینی در این باره چنین می‌نویسد : «این بنده قریب چهار سال است که در اروپا در ظل جناح افضال و مهمان مائده‌ی نوالی آن بزرگوار (براون) می‌باشم و در این مدت از هر جهت این ضعیف را مرفه‌الحال ، مراح‌العله و مکفی‌المؤونه داشته‏‌اند و مانند آفتاب جهان‌تاب به حسن تربیت به کار انداخته و به خدمت علم و ادب واداشته‌اند».
قزوینی درباره‌ی کتاب آذری (یا زبان باستان آذربایجان) نوشته‌ی کسروی «تقریظ» پر آب و تابی هم نوشته. چه‌بسا آرزو داشته که کسروی هم به دسته‌ی ایشان پیوندد. لیکن چنانکه کسروی یادآوری می‌نماید سود توده ارجمندترین چیزیست که می‌باید در زندگانی همیشه بدیده داشت. آن تقریظها و صد ستایش دیگر نمی‌توانست او را از راه و پیمانش دور گرداند.

دسته‌ی اینان کیها بودند و چه‌ها می‌کردند؟ و چرا کسروی با چنان مایه‌ی دانشی از آنان دوری می‌جسته؟ پاسخ به این پرسش در همین گفتار به کوتاهی آمده. برای آگاهی بیشتر کتاب «در پیرامون ادبیات» دیده شود.


🌸

ادوارد براون

محمد قزوینی

(از این نوشتار)
.