📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 16ـ بخوانندگان پرچم (یک از یک)


چنانکه خوانندگان دانسته‌اند پرچم یک روزنامه‌ای که تنها مقصودش پر کردن ستونها باشد نیست. این روزنامه برای پول پراکنده نمی‌شود و ما از این راه نان نمی‌خوریم. پرچم برای یک مقصد بسیار بزرگیست که بارها یادآوری کرده‌ایم. اگر بخواهیم مقاصد پرچم را در یک جمله بگنجانیم باید بگوییم : «نشر حقایق» (یا بفارسی : پراکندن راستیها) است.

این مقصود پرچم است ولی در این راه بهمدستی و یاری خوانندگان نیاز سختی دارد. رابطه‌ی ما با خوانندگان پرچم آن نیست که ما بنویسیم و آنان بخوانند و ما درپی پول گرفتن باشیم و آنان با پرداختن روزانه یک ریال در آرزوی وقت‌گذرانی باشند. رابطه‌ی ما با خوانندگان رابطه‌ی همدستی و برادری باید بود [bud]. ما در راه نجات این توده می‌کوشیم و بوسیله‌ی این روزنامه یک رشته حقایق را نشر می‌دهیم. خوانندگان باید در این باره یاوری نمایند ، بدینسان که این حقایق را خوانده نخست خود بپذیرند و آنگاه اینها را بکسان دیگری نیز برسانند و آنان را با این حقایق آشنا گردانند.

مثلاً یک رشته گفتارهایی زیر عنوان «پندارها» نوشته می‌شود که درباره‌ی فال و ستاره‌شماری و پیشگویی و اینگونه چیزها سخن می‌راند. این چیزها امروزه درمیان توده رواج بی‌اندازه دارند.

در این توده امروز هزارها کسان با فالگیری و دعانویسی و پیشگویی و ستاره‌شماری و مانند اینها زندگی می‌کنند. اینان گذشته از آنکه مفتخوارند و نان از دسترنج دیگران می‌خورند و این خود زیان بزرگی می‌باشد با همان دعواهای بیپای خود مردم را فریب می‌دهند و آنان را از راه در برده دچار پندارپرستی و گمراهی می‌گردانند. از آنسوی چند رشته زیانهای دیگر می‌رسانند چه‌بسا جنایتهایی از آنان سر می‌زند. اینها را باید دنبال کرد و از میان برداشت و این در نتیجه‌ی آنست که مردم را با حقایق آشنا گردانیم.

ببینید : پاره شیادانی در شهرهای ایران هستند که استخاره‌های سربسته می‌کنند. باینمعنی که ادعا می‌کنند هر کسی که یک پرسشی در یک پاکتی بنویسد و در پاکت را بسته در آن باره استخاره بخواهد آنان بی‌آنکه در پاکت را باز کنند پاسخی بر طبق آن پرسش پاسخ گفته روی پاکت می‌نویسند. این یکی از شیادیهاییست که رواج بسیار یافته.

باید گفت : نخست اینان دروغ می‌گویند. برخی از آنان نهانی پاکت را باز کرده از مضمون نوشته آگاه می‌گردند و برخی دیگر به یک پاسخ مبهمی که به هر پرسشی جور بیاید نوشته می‌فرستند. مثلاً می‌نویسند : «با توکل بخدا اقدام کن خوبست». این پاسخ با هر پرسشی جور تواند آمد.

از آنسوی ما اگر دعوای اینان را بشکافیم چند دروغ را بهم آمیخته‌اند ، نخست اینان مدعی غیب‌دانی هستند. چیزی را که خدا برای خود نگه داشته و به برانگیختگان نیز نداده ‌اینان برای خود ادعا می‌کنند. دوم اینان بخدا دروغ بسته مدعی می‌شوند که هر پرسشی که بوسیله‌ی آنان از خدا کرده شود پاسخ می‌دهد ، چنین دروغ بیشرمانه‌ای را می‌گویند.

پس از همه‌ی اینها به یک رشته جنایتهای نهانی مرتکب می‌شوند که کسی آگاه نمی‌گردد و تعقیبشان نمی‌کند. مثلاً فلان زن آبستن نمی‌شود و چون بقابله رجوع می‌کند گفته می‌شود باید فلان درمان را کرد ، زن مردد گردیده ، از فلان ملا استخاره می‌خواهد و آن مردک در پای پاکت می‌نویسد : «بسیار خوبست اقدام شود». زن بدبخت بعقیده‌ی آنکه دستور خداست و گمان خطا نتوان برد تن بآن درمان غلط عامیانه می‌دهد که در نتیجه‌ی آن صدمه یافته و پس از زمانی می‌میرد ، و کسی از چگونگی آگاه نگردیده نمی‌داند که این جنایت را آن قابله با شرکت این ملای استخاره‌فروش کرده است.

این را برای مثل می‌گویم. تنها این نیست و از این استخاره‌فروشان جنایتهای بسیار رخ می‌دهد. تنها این ملایان نیستند ، فالگیر و رمال و جادوگر و دعانویس و ستاره‌شمار و دیگران همگی از این جنایتها دارند. تنها این زمینه نیست و زمینه‌های دیگر بسیار برای گرفتاری این توده توانیم شمرد.

مقصود آنست که باید خوانندگان در همگی اینها با ما شرکت کنند ، باینمعنی که هر یکی از آنان خود را وظیفه‌دار شناسد که این حقایق را درمیان توده منتشر گردانند. از آنسوی هر یکی از ایشان حکایتهایی که از اینگونه سراغ دارند برای چاپ در روزنامه بنویسند و بفرستند ، اینست آن همدستی و یاوری که ما خواهانیم.

ما درباره‌ی شعر اندیشه‌ی خود را نوشتیم و در اینجا یادآور می‌شویم که یکی از زمینه‌های شعرگویی همین زمینه تواند بود. بسیار بجا می‌افتد اگر کسانی این جنایتهای استخاره‌فروشان و دعانویسان و فالچیان را برشته‌ی شعر کشند و برای چاپ بفرستند ، ما که شعر بچاپ نمی‌رسانیم اینها را خواهیم رسانید.

(پرچم روزانه شماره‌ی 84)


🌸

(از این نوشتار)
.

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸 26ـ ارزش اسکناس با پشتوانه نیست (دو از سه)


اما اسکناس ، ارزش آن با طلای بانک نیست با کالای کشور است. یک اسکناس صد ریالی که در دست شماست و خود یک برگ کاغذ بیش نیست ارزشش از اینروست که اگر بدکان برنج‌فروشی ببرید می‌توانید آن را داده چند من برنج گیرید ، اگر بمغازه‌ی چیت‌فروشی بروید می‌توانید چند ذرع چیت خرید ، اگر یک نقاش یا بنایی را در خانه‌ی خود بکار وادارید و بمزدش این را دهید از شما می‌پذیرد ، ارزش آن یک برگ از اینجاست. ولی بازرگانان ارزش آن را از روی طلایی می‌دانند که در بانک بنام پشتوانه ‌اندوخته گردیده ، و اینست می‌گویند چون آن پشتوانه در برابر هزارملیون ریال اسکناس (مثلاً) بوده ، و اکنون اسکناس دوهزاروهفتصدملیون ریال گردیده در حالی که پشتوانه همانست که بوده از اینرو از ارزشـش کاسته و باید نرخ کالاها را بالا برد. [1]

این پندار بازرگانان و دیگران مبتنی برآنست که می‌اندیشند که اگر روزی ما نخواهیم اسکناس را بپذیریم و آنچه داریم ببریم ببانک دهیم بانک در برابر آن طلا یا نقره بما خواهد داد ، در حالی که چنین اندیشه‌ای خود بیجاست. زیرا :

نخست چنان کاری هیچگاه رخ نخواهد داد. هیچگاه نخواهد شد که مردم اسکناسها را ببانک بازگردانند و بانک در برابرش زر و سیم دهد. آن زر و سیم که در بانک اندوخته گردیده هیچگاه درمیان مردم تقسیم نخواهد شد. تاکنون در هیچ کشوری چنین کاری رخ نداده است و نخواهد داد.

دوم بر فرض آنکه یک روزی چنین کاری رخ داد و بانک زر و سیم را بدست مردم داد ، تازه آن زر و سیم از خود ارزش چندانی ندارد و جای پول را نخواهد گرفت. بویژه بهنگام کمی کالاها و خشکی سال. دوباره می‌گویم : از دیده‌ی حقیقت زر و سیم ارزش فلزی خود را دارند. مثلاً فرض کنید کسی صدهزار ریال اسکناس دارد ، بُرد ببانک و سه کیلو بیشترک یا کمترک طلا گرفت. از آن طلا بیش از این سود نتواند بُرد که بدهد یک تشتی بسازد ، یا آفتابه‌ای درست کند ، یا گردنبندها و بازوبندها برای زن و دختر خود بسازاند. بیش از این نتیجه ندارد.

اینست اندیشه‌ی آنکه ارزش اسکناس با طلاهای بانک می‌باشد راست نیست. و این کاری که دولتها می‌کنند جز فریب نیست. دوباره می‌گویم : ارزش اسکناس با کالاهای کشور است.

نتیجه‌ی این سخن آنست که رفتار بازرگانان و بازاریان که همانکه اسکناس تازه چاپ می‌شود گمان می‌کنند از ارزش اسکناسها کاسته و نرخها را بالا می‌برند بنیادش جز پندار و فریب نیست. در واقع همین رفتار خود بازرگانانست که اسکناس را از ارزش می‌اندازد.

برای روشنی سخن مثلی بزنم : فرض کنید دو هفته پیش برنج خرواری دوهزار ریال و روغن منی صدوسی ریال و دیگر چیزها بهمین تناسب بود. در واقع ارزش اسکناس در این پایه بود :

1 خروار برنج = 2000 ریال ، سپس گفتگوی چاپ پنجاه‌ملیون ریال اسکناس بمیان آمد. حال اگر بازاریان پروا نمی‌نمودند ، اسکناس به همان حال بازمی‌ماند و بکسی زیانی نمی‌رسید. ولی بازاریان از روی همان پندار بیجای خود بیکباره همه چیز را بالا بردند و در نتیجه‌ی این بالا بردن بود که اسکناس پایین افتاد و اکنون پایه‌اش اینست یک خروار برنج = 3500 ریال.

آیا باعث این پایین افتادن که شده؟.. نه خود همان بازرگانان؟.. از اینسوی چه سودی از این کار خود برده‌اند؟.. باید گفت : هیچی. زیرا آن روزی که برنج خرواری 2000 ریال بود دیگر کالاها به همان تناسب فروخته می‌شد و اکنون که برنج خرواری 3500 ریال گردیده آنها نیز بهمین تناسب بالا رفته‌اند.

شاید کسانی خواهند پنداشت که من چون «دانش اقتصاد» نخوانده‌ام سخنان پرتی می‌نویسم. اینست می‌گویم : چنان نیست. راستست من «دانش اقتصاد» نخوانده‌ام و از اصطلاحات و قواعد آن آگاه نمی‌باشم. ولی ناسنجیده هم نمی‌نویسم.

اگر این گفته‌ها با قواعد اقتصاد سازگار نمی‌آید باید گفت ما بالادست آن قواعد را گرفته‌ایم و برای آنکه سخن نیک روشن گردد باز مثلی یاد می‌کنم.

👇

چنان انگارید هزار خاندان از مردم جدا شده و به یک بیابانی رفته می‌خواهند شهری بنیاد گزارند و جداگانه زندگانی کنند ، و پول و اسکناس هیچ نبرده‌اند ولی هر خاندانی کالا برای زیست چند ماهه همراه دارد و چون فرارسیده‌اند کارها را درمیان خود تقسیم می‌کنند : گروهی برای کشاورزی و باغبانی ، و گروهی برای پارچه‌بافی و فرشبافی ، و گروهی برای دامپروری و گروهی برای خانه‌سازی و خیابان‌کشی و همچنین دیگر کارها. پس از چند ماهی شهر ساخته شده و پیداست که باید پیشه‌وران و کوشندگان پدید آورده‌های خود را مبادله کنند و نیاز به یک «افزار مبادله» می‌افتد ، و چون زر و سیم و کاغذ همراه ندارند یا دارند و نمی‌خواهند آنها را افزار مبادله گردانند تکه چوبهایی را به یک شکل خاصی تراشیده وسیله‌ی مبادله می‌گردانند و چنین قرار می‌نهند که هر تکه چوبی با ده کیلو گندم برابر گرفته شود و به همان وسیله داد و ستد می‌کنند. باینمعنی کشاورزی می‌آورد گندمهای خود را می‌فروشد و چند تکه چوبی می‌گیرد و می‌رود یکی را می‌دهد یک جفت کفش می‌خرد ، دیگری را می‌دهد چند ذرع چیت می‌گیرد و همچنین پزشک بالا سر بیمار می‌ر‌ود و در بیرون آمدن یک تکه چوبی در دستش می‌دهند و او می‌پذیرد زیرا می‌داند که با آن یک تکه چوب ده کیلو گندم یا یک جفت کفش یا چند ذرع چیت تواند خرید ، اگر بنّایی آورْد آن را بجای مزد تواند داد. بدینسان کار خود را راه می‌اندازند بی‌آنکه نیاز بداشتن پشتوانه پیدا کنند.

آیا چنین زندگانی نتواند بود؟!. آیا ارزش آن تکه چوب که بجای اسکناس بکار می‌رود از چیست؟.. نه از آنست که در برابرش کالا داده می‌شود؟!..


پانوشت :

1ـ این گفتار پس از شهریور 1320 نوشته شده. از آن زمان چند بار سخن از چاپ اسکناس در دولتها پیش آمد و هر بار همان سخنان به افزایش نرخها انجامید. تا آنکه دولت قوام‌السلطنه اسکناس هنگفتی چاپ کرده بکار انداخت. خود نویسنده در گفتارهای پیش گله‌مندست که این کار مایه‌ی افزایش نرخهاست. یک علت آن همین پنداریست که از آن سخن می‌راند و درمیان مردم بوده (اکنون هم هست!). ولی در کتاب «کار و پیشه و پول» که مجال بیشتری می‌یابد ، چاپ اسکناس فزونی دولت را در هنگام دشواریها «وامی» می‌شناساند «که از مردم خواسته و گرفته و سپس باید پس بدهد» و اینست آن را علتی برای افزایش بها نمی‌شمارد مگر تا زمانی که پنداری که سخنش رفت درمیان مردم بازمانَد. با اینهمه جای خرج کردن اسکناسهای فزون (همان که «وام دولت به مردم» بشمار می‌آید) ، اندازه‌ای که دولت برای بهبود مبادله‌ی کالا آنها را چاپ می‌کند و اینگونه جستارها چیزهاییست که باید در آن باره‌ها گفتگوی جداگانه کرد.

در بخش دیگر این گفتار به این جستارها پرداخته شده ولی آنها را بس ندانسته و اینست در پایان گفتار نوید می‌دهد که بیشتر از آن گفتگو شود.

خواست از این گفتارها نه آموزش دانش اقتصاد بلکه کوشش به آنست که مردم و بازرگانان را از معنی راست پول آگاه گرداند تا از گرفتاری ترسناک بالا رفتن بی‌جهت و بی‌اندازه‌ی کالاها و بدبختی و گرسنگیها (و مرگ تلخ بیچیزان در آن روزها) بکاهد.


🌸

📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 17ـ همه چیز را می‌دانند و هیچ چیز را نمی‌دانند (یک از یک)


تاکنون بارها گله کرده‌ایم که ایرانیان معنی «دانستن» را هم نمی‌دانند. همین داستان «قضا و قدر» یک مثل نیکی برای این موضوع می‌باشد.

شما اگر در مجلسی بنشینید و چنین گفتگو کنید : «در زندگانی هر کسی باید بکوشد تا نتیجه بردارد. اگر کسی نکوشد و یا راه کوشش را نداند ناچار در زندگی بسختی خواهد افتاد. همچنین توده‌ها آنهایی که نکوشند و یا راه کوشش را ندانند بزیردستی می‌افتند و بدبخت می‌گردند». اینها را که سراپا حقایقست شرح دهید ، خواهید دید شنوندگان همگی از درون دل «بلی» می‌گویند و سرها را برای تصدیق تکان می‌دهند ، خواهید دید یکی سری تکان داده می‌گوید : «بلی ؛ لیس للانسان الا ما سعی». آن یکی دهان پرباد کرده شعر می‌خواند :

دهقان سالخورده چه خوش گفت با پسر کای نور چشم من بجز از کشته ندروی

آن دیگری با یک لحن فیلسوفانه می‌سراید : «هر کسی آن دِرَود عاقبت کار که کشت». چهارمی بنطق پرداخته می‌گوید : «بلی آقا ! این نتیجه‌ی کوشش است که آلمان را بآن مقام رسانیده نتیجه‌ی کوشش است که انگلیسها به یک نصف کره حکومت می‌کنند». آن دیگری می‌گوید : «من درباره‌ی سعی و عمل مقاله‌ای نوشته‌ام». این می‌گوید : «من بتازگی یک قصیده‌ای سروده‌ام». اینها را می‌گویند و چنین می‌فهمانند که ما اینها را می‌دانیم و عقیده‌مند می‌باشیم.

در حالی که نمی‌دانند و باوری هم ندارند. سخنانیست شنیده و فراگرفته‌اند ، ولی نفهمیده و باور هم نکرده‌اند. زیرا کسی که یک چیز را باور کرده ضد آن را نپذیرد. شما اگر علم هیئت خوانده و داستان زمین و آفتاب و دیگر کرات را بدانسان که در این علم است یاد گرفته و باور کرده‌اید ، دیگر هیچگاه بافسانه‌ی گاوماهی گوش نخواهید داد. اگر ببینید در کتابی آن را نوشته آن کتاب را دور خواهید انداخت. شما اگر از بهداشت آگاهید و این را باور کرده‌اید که آدمی چون بیمار شد باید از راه پرهیز و درمان بچاره کوشد ، دیگر سخنی بضد آن نخواهید پذیرفت و اگر دیدید در کتابی چنین نوشته : «در بیماری پرهیز [1] و درمان تأثیر ندارد» مؤلف آن کتاب را نادان شمارده آن را دور می‌اندازید. معنی دانستن و باور کردن همینست.

کنون بیاییم بر سر موضوع. ما بایرانیان می‌گوییم : شما اگر باور کرده‌اید که «در زندگی باید کوشید و نتیجه برداشت» پس چگونه است صدها ، بلکه هزارها سخنان ضد آن درمیان شما رواج دارد؟!.. «العبد یدبر والله یقدر» ، «ترید و ارید و مایکون الا ما ارید». [2]

فلک بمردم نادان دهد زمام مراد تو اهل دانش و فضلی همین گناهت بس
بخت و دولت بکاردانی [3] نیست جز بتأیید آسمانی نیست
گرچه تیر از کمان همی‌گذرد از کماندار بیند اهل خرد
رضا بداده بده وز جبین گره بگشای که بر من و تو در اختیار نگشاده است
می خور که ندانی زکجا آمده‌ای خوش باش ندانی بکجا خواهی رفت

کتابهاتان پر از اینهاست و چگونه شما اینها را می‌پذیرید؟!.. اگر داستان کوشش راست است پس اینها چیست؟!.. پس عقیده به نذر و نیاز و سقاخانه و پیر چیست؟!..

شما اگر بکوشش و نتیجه‌ی آن باور دارید ، پس چگونه است که می‌شنوید شاعری مردم را به تنبلی می‌خواند و بآنان درس بیغیرتی داده می‌گوید : «می خور که ندانی ز کجا آمده‌ای» یا می‌گوید : «که بر من و تو در اختیار نگشاده است» ازو بدتان نمی‌آید و بدشمنی و جلوگیری نمی‌پردازید؟!.. این یک بام و دو هوا در دلهای شما چگونه پیدا شده؟!.

شگفتتر آنکه گاهی کسانی پاسخ داده می‌گویند : «آن عقیده در جای خود درست است و اینها در جای خود درست». ما نمی‌دانیم چگونه تواند بود که دو عقیده‌ی ضد هم هر یکی در جای خود درست باشد. ما می‌گوییم : خدا بآدمیان اختیار داده که در کارهای زندگانی بکوشند و هر کسی نتیجه‌ی کوشش خود را درمی‌یابد. آنان می‌گویند : بر من و تو اختیاری داده نشده ، و از کوشش نتیجه نتوان برداشت. این دو سخن چگونه هر دو راست تواند بود؟!..

چند سال پیش در تهران متلکی برای شهرداری ساخته بودند که به یکی از خانه‌داران اخطاری شده که خانه‌ی تو بخیابان خواهد افتاد باید آن را خالی کنی و هرچه زودتر عمله گزارده در و پنجره‌اش را بکنی. در همان روزها مأمور دیگری از شهرداری اخطاری آورده که باید درها و پنجره‌های عمارت خود را فلان رنگ گردانی ، و چون پافشاری می‌نمود که همین امروز باید اقدام شود خانه‌دار بخشم آمده و چنین گفته : «چه می‌گویی آقا ! اخطاری کرده‌اند که این عمارت خراب شود». مأمور پاسخ داده : «باشد ، آن جریان دیگری دارد ، این جریان دیگری».

👇

درست داستان این کسانست که دو عقیده‌ی متضاد را می‌گویند : هر یکی در جای خود درست است. ولی حقیقت آنست که اینها نه آن را فهمیده و باور داشته‌اند و نه این را. چنانکه بارها گفته‌ایم همین اندیشه‌های متضاد مغزها را از کار انداخته. اینان مغزهاشان بیکاره شده و اینست وظیفه‌ی خود را انجام نمی‌دهد.

بدتر از همه ، کار آن کسانیست که باین عقیده‌ی پست جبریگری جامه‌ی مذهبی پوشانیده چنین می‌گویند : «خدا باید کارها را درست کند» یا بما ایراد گرفته می‌گویند : «پس ما عقیده نداشته باشیم که کارها در دست خداست؟!» می‌گویم : برای پستی و تنبلی خود بهانه‌ی شگفتی پیدا کرده‌اید. ای بیخردان این آیین را همان خدای آفریدگار گزارده که هر کسی و هر مردمی تا نکوشد نتیجه برندارد. هر کسی و هر مردمی تا خود نیک نباشد از جهان نیکی نبیند. شما با این سخنان مزوّرانه‌ی خود بجنگ خدا می‌روید. شما می‌خواهید نکوشید و دست از هوسبازیهای خود برندارید و آنوقت از خدا بخواهید که شما را به بزرگی برساند ، و یا درماندگی و بدبختی خود را که نتیجه‌ی قطعی نادانیها و هوسبازیهاتان بوده بگردن خدا اندازید ، و این بیشرمی را دین یا مذهب می‌نامید. ای بیخردان مگر خدا تنها خدای شماست؟!.. یا شما در دستگاه خدا گرامی‌تر از دیگران می‌باشید؟!..

شما از بس نافهمید ، گستاخیتان تا باینجا رسیده که توقع دارید خدا از بهر شما آیین خود را دیگر گرداند ، و شما را با صد آلودگی بسرفرازی رساند. توقع دارید که دیگران بکوشند و خدا نتیجه‌ی کوششهای آنها را نصیب شما گرداند. از نادانی بچنین گستاخیهایی برخاسته‌اید. اینجا جایش نیست که بگویم شما خدا را هم نشناخته‌اید ، اگر خدا را شناخته بودید آیین او را هم میدانستید و بچنین توقع بیخردانه‌ای برنمی‌خاستید.

(پرچم روزانه شماره‌ی 89)


پانوشتها :
1ـ اصل : «چاره». ولی چنین می‌نماید که خواست نویسنده همان پرهیز بوده.
2ـ درمیان مردم عادی نیز این سخنان هست : «روزی دست خداست» ، «تقدیر را نمی‌توان تغییر داد» و مانندهای اینها.
3ـ اصل : بکامرانی. که غلط می‌نماید. از سوی دیگر همین بیت در نوشته‌های دیگرِ نویسنده بدانسان که آوردیم آمده.


🌸

(از این نوشتار)
.

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸 26ـ ارزش اسکناس با پشتوانه نیست (سه از سه)


گفتیم ارزش اسکناس از کالاهاست. اگر راستی را بخواهیم باید گفت : ارزش آن از قراردادیست که مردم باهم دارند و اسکناس را وسیله‌ی مبادله شناخته‌اند ، و چنانکه گفتیم اگر یک تکه چوبی را وسیله‌ی مبادله شناسند آن نیز دارای ارزش خواهد بود. اینست ما چندان ارتباطی درمیانه‌ی فزونی اسکناس و بالا رفتن نرخها نمی‌دانیم و آن اندیشه‌ی بازرگانان که ارزش اسکناس را از پشتوانه‌ی طلا می‌شناسند و بآن ملاحظه همینکه گفتگو از چاپ اسکناس جدید بمیان می‌آید نرخها را بالا می‌برند جز از روی ناآگاهی نمی‌باشد.

راستی هم آنست که بسیاری از آنان درپی بهانه می‌باشند و اینست نه تنها از چاپ اسکناسهای نوین ببالا بردن نرخها مبادرت می‌ورزند از هر پیشامد پرت دیگری آن استفاده را می‌نمایند. اگر شبی یکی از رادیوها دروغی پراکنده کند که میان آلمان و ترکیه بهم خورده فردا می‌بینی همان را بهانه ساخته نرخها را بالا بردند. بی‌آنکه دانسته شود چه نسبتی درمیان تیرگی روابط آلمان و ترکیه با گرانی برنج و روغن ایران می‌باشد.

دانستنی‌تر آنکه اینها آن کار را بعلت آزمندی می‌کنند و مقصودشان آنست بداراک خود بیفزایند. در حالی که از این راه چندان نتیجه بدست نخواهد آمد زیرا با حال کنونی بازار همینکه یک بازرگانی نرخ یک کالایی را بالا برد دیگران نیز همان رفتار می‌کنند ، و این در واقع پایین افتادن ارزش پولست نه بالا رفتن نرخ کالا ، اینست مقصودی از این راه بدست نخواهد آمد. [1]

کسانی می‌گویند : هنگامی که دولت اسکناسهای نوین چاپ می‌کند و آن را میان مردم پراکنده می‌گرداند ، از این راه نیروی خرید مردم را بیشتر می‌کند و این خود باعث گرانی کالاها می‌شود. زیرا هر چیزی که خریدار بیشتر دارد گرانتر خواهد گردید.

می‌گویم : این چندان بی‌مبنا نیست. ولی فهمیده‌ی بازرگانان ما جز از اینست. آنان باین توجهی ندارند و چنانکه می‌بینیم همینکه نامی از چاپ اسکناس نو بمیان می‌آید بی‌آنکه بگزارند پیشنهاد در مجلس تصویب شود و اسکناس چاپ گردد و بدست مردم برسد و نیروی خرید بیشتر گردد مبادرت ببالا بردن بهای کالاها می‌کنند. پایه‌ی کار آنان نه این ، بلکه موضوع پشتوانه‌ی طلا و نسبت آن بمیزان اسکناس می‌باشد.

از آنسوی در این موضوع هم باید گفتگو کرد. زیرا دولت که اسکناس چاپ می‌کند یکباره بدست مردم نمی‌دهد که نیروی خریدشان بیکبار فزون گردد. دولت این پول را اگر بکارکنان اداره‌ها می‌دهد آنان در ماههای پیش نیز همین اندازه حقوق گرفته و نیروی خرید داشته‌اند ، و اگر بدیگران می‌دهد باید دید کیستند و چگونه ‌این پول بدست ایشان می‌رسد و در کجا بکار می‌برند. باین آسانی نتوان گفت که چون اسکناس چاپ می‌شود نیروی خرید مردم بیشتر می‌گردد. گذشته از اینها دولت در چندی پیش یک توضیحی داد که درخور پذیرفتن بود. گفت یکی از جاهایی که دولت بپول نیازمند است موضوع خرید برخی کالاها از اروپا و امریکاست و چون اکنون وسایل باربری کم شده و یک سفارش چند برابر سالهای پیش زمان لازم دارد تا به ایران برسد ، از اینرو مقدار مهمی از پول دولت در ضمن یک مدت معتنابهی در اروپا و امریکا می‌ماند و از اینرو ما نیاز بفزونی اسکناس پیدا کرده‌ایم که جای آنها را پر گردانیم. این نکته‌ها را نیز باید در دیده گرفت.

ما برآنیم که در هر زمینه‌ای باید حقایق را گرفت و پایه‌ی کارهای زندگی را بروی آن گزاشت. درباره‌ی اسکناس و ارزش آن و همچنین در زمینه‌ی سیم و زر و جواهر نیز باید این حقایق در اندیشه‌ها جایگیر گردد و پایه‌ی کارها باشد. در این باره باز گفتارهایی خواهیم نوشت.

(پرچم روزانه شماره‌های 224 ، 225 و 226)


پانوشت :

1ـ استثنائی که بر این قاعده باید شمرد هنگامی است که نه بازرگانان عادی بلکه «باندهای انحصار» یا «اَبَر پولداران» یک یا چند کالا را به چندین برابر بهای اصلی خود بفروشند که در آن حال صدها میلیارد تومان سود برند. در برابر ، بخشی از کالاها را گرانتر خواهند خرید که در برابرِ سودی که برده‌اند ناچیز خواهد بود. زیرا آنها توانند نرخ کالاهایی را بی‌آنکه نرخ دیگر کالاها به همان نسبت گران شود ، گران بفروشند.

🌸

📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 18ـ سرچشمه‌ی درماندگیهای ایران (یک از یک)


در این سه ماه که پرچم را پراکنده می‌کنیم یک نتیجه‌ای بدست آمده و آن اینکه روزنامه‌ی ما یک دسته خوانندگان خاص پیدا کرده ـ یک دسته خوانندگان پیدا کرده که پرچم را نه سرسری و از راه هوس ، بلکه با دقت و از روی فهم می‌خوانند و بمطالب آن علاقه‌مند می‌باشند. این نتیجه مغتنم است و ما امیدمندیم این خوانندگان روزبروز فزونتر گردند و بالاخره یک دسته‌ای که رستگاری و رهایی این کشور با دست آنان خواهد بود پدید آید.

پرچم یک روزنامه‌ای که تنها مقصودش پر کردن ستونها باشد و هرچه بدستش افتاد یا باندیشه‌ی نویسندگانش رسید بچاپ رساند نیست. این روزنامه مقصدی را دنبال می‌کند و راه آن را از پیش در اندیشه گرفته و می‌خواهد گام بگام به پیشرفت پردازد.

ما تاکنون چند گامی را پیش رفته‌ایم و اینک می‌خواهیم در اینجا یک گام برجسته و بزرگی را برداریم که راه را تا مسافت درازی برای ما آسانتر گرداند و ما را بمقصود هرچه نزدیکتر سازد. می‌خواهیم در سه چهار شماره به یک موضوع بزرگتر و مهمتری پردازیم :

همه می‌دانیم که ما در زندگی پس مانده‌ایم. امروز شما با هر کسی از ایرانیان که بهره از فهم و غیرت دارد گفتگو کنید از حال توده و کشور دلتنگ و گله‌مند است. این دلتنگی و گله‌مندی بیجا نیست. ایران یک کشور بزرگی بوده و از دویست سال پیش در نتیجه‌ی حوادث کوچک گردیده. از آنسوی زندگانی در این کشور از هر باره افسوس‌آور می‌باشد و چیزی که خوشدلی‌آور است کمتر پدیدار است.

در زمان استبداد رشته در دست ناصرالدین‌شاه و مظفرالدین‌شاه بود ، و مردم همگی گناه را بگردن دربار انداخته گمان دیگری نمی‌بردند ، و برای چاره به برانداختن استبداد می‌کوشیدند. ولی اکنون سی‌وشش سال می‌گذرد که در ایران مشروطه برپا گردیده و رشته بدست خود توده افتاده ، و در این مدت نتیجه‌ای که مایه‌ی خشنودی باشد بدست نیامده. زیرا همان مشروطه ناانجام مانده و با آنهمه جانفشانیها به نتیجه‌ای که منظور بود نرسیده.

از اینسوی در این سی‌وشش سال هر کشاکش که با دیگران رخ داده ما شکست یافته و سرافکنده بیرون آمده‌ایم. در این مدت چاره‌ای بناتوانی توده ‌اندیشیده نشده.

پس از همه ، امروز به هر سویی که بنگریم و هر رشته از کارهای زندگانی را که بسنجیم جز مایه‌ی سرافکندگی و دلتنگی نیست. اگر بگوییم رشته‌ی کشاورزی و آبادی کشور رو به‌ پیشرفت است نیست. در صنایع گامهای شایسته‌ای برداشته‌ایم برنداشته‌ایم. بدانشها رواج شایانی داده‌ایم نداده‌ایم. عقاید و اخلاق توده بدیگران مزیت دارد ندارد. کوتاه سخن : یک چیزی که مایه‌ی تسلی و دلخوشی باشد نیست.

چرا چنین است؟... چرا با آنهمه کوششها که شده و می‌شود نتیجه بدست نمی‌آید؟.. بیگفتگوست که یک علتی در کار است و باید آن علت را بدانیم و بچاره پردازیم و خود همینست که می‌خواهیم در چند شماره بگفتگو گزاریم. همینست که می‌خواهیم خوانندگان با فهم و اندیشه‌ی خود در این مبحث با ما همراهی نمایند و یک رشته گفتارهایی را که در این زمینه نوشته خواهد شد با دقت بیشتری بخوانند و در پیرامون آنها اندیشه بکار برند و اگر مطلبی از دلشان گذشت بنویسند و بپرسند ، و بالاخره چون علت دانسته گردید درباره‌ی چاره‌جویی با ما همدستی و یاوری دریغ نگویند. امروز این گفتگو بزرگترین بحثی است که ما توانیم داشت. سرنوشت ملیونها و هزارملیونها مردمان با این گفتگو و با نتیجه‌ی آن تغییر تواند یافت. تاریخ ایران با این مبحث سیر خود را دیگر تواند گردانید.

این همه را گیج گردانیده که چرا ایرانیان چنین درمانده‌اند؟! چرا همیشه در حوادث شکست می‌خورند؟!.. چرا نمی‌توانند یک زندگانی خوشی آماده گردانند؟!.. بسیاری از مردم باین بس می‌کنند که بگویند : «این مردم بدند ، اینها آدم نمی‌شوند»، یا بگویند : «این توده دِژِنِرِه [=تباه] شده» که شما اگر بپرسید : «چرا بدند؟. بدیشان چیست؟..» یا بپرسید : «چرا دژنره شده‌اند؟!..» پاسخی نخواهند توانست.

از آنسوی این درماندگی ایرانیان و شرقیان عنوان بدست برخی از نویسندگان اروپایی داده که شرقیان را «شایسته‌ی پیشرفت» نشمارند و اینان را یک جنس پستتری از آدمیان بشناسند و همیشه با دیده‌ی توهین بشرقیان بنگرند. ولی این اندیشه بسیار خامست. شرقیان نه از حیث فهم و خرد و نه از جهت توانایی تنی ، کمتر از غربیان نیستند و این درماندگیها نتیجه‌ی یک رشته آلودگیهاست که باید از آنها پاک گردند.

ما خشنودیم که آن آلودگیها را که مایه‌ی این بدبختیها و درماندگیهاست پیدا کرده و راه چاره‌اش را نیز شناخته‌ایم. خدا را سپاس می‌گزاریم که ما را در این راه فیروز گردانیده.

👇

چنانکه بارها گفته‌ایم این درماندگیهای ایرانیان نتیجه‌ی تصادف یا از راه قضا و قدر نیست. آن ناکسانی که همیشه نام قضا و قدر را می‌برند و حوادث را بآن محول می‌گردانند دشمنان و بدخواهان این توده‌اند. باید بیچون و چرا پذیرفت : «ما خود بدیم که از جهان بدی می‌بینیم» ، قضا و قدر را با ما هیچ کاری نیست. خدا ما را خوار و زبون نمی‌خواهد.

از آنسوی این بدیها و آلودگیها بچند رشته است که هر یکی در سهم خود مایه‌ی درماندگی و بدبختی می‌باشد ولی اساس همه‌ی آنها یک چیز است ، و آن «اندیشه‌های پراکنده» می‌باشد. آری منشاء بدبختی‌های ایرانیان (بلکه بدبختی‌های سراسر شرق) اندیشه‌های پراکنده است. ما بارها در نوشته‌های خود باین اشاره کرده‌ایم. ولی می‌خواهیم در اینجا بتفصیل از این زمینه گفتگو کنیم و آن را چنانکه می‌باشد روشن گردانیم. دوباره می‌گویم : این گفتگو بسیار مهم است و خوانندگان باید این را بااهمیت تلقی نمایند. ما باید در اینجا از سه زمینه سخن رانیم :

1) اندیشه‌های پراکنده چیست و از کجا پیدا شده؟..

2) چه رابطه میان آنها با درماندگیها و بدبختیهای ایرانیانست؟..

3) راه چاره‌ی آنها چیست؟..

از هر یکی از اینها جداگانه سخن خواهیم راند.

(پرچم روزانه شماره‌ی 79)


🌸

ناصرالدین‌شاه

مظفرالدین‌شاه

(از این نوشتار)
.

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸 27ـ هر کسی هرچه از کوشش بدست آورده ازآنِ اوست (یک از یک)


یکی بدستینه‌ی «خواننده‌ی پرچم» نامه‌ای فرستاده می‌نویسد : «عقیده‌ی شما درباره‌ی مالکیت چیست؟.. بعضی می‌گویند : شما منکر مالکیت هستید و می‌گویید باید ثروت مردم را از دستشان گرفت. من چیزی در این موضوع در پرچم نخوانده‌ام ولی چون می‌گویند بهتر است توضیحی دهید».

می‌گویم : ما هر سخنی داریم می‌نویسیم. این را در کجا نوشته‌ایم؟.. مالکیت (یا بفارسی بگویم : اَزانِش) یک چیز طبیعی است. فلان کشاورز کاشته و درویده و کوفته و گندم بدست آورده ، این ازآنِ اوست ، فلان کارگر کار کرده و مزدی گرفته ، ازآنِ اوست ، فلان بافنده پارچه‌ای بافته ، ازآن اوست. یک کلمه بگویم هر کسی هرچه را از راهش بدست آورده ازآن خودش می‌باشد و بکسی نسزد از دستش گیرد. ما اگر این را نپذیریم سامان زندگی بهم خواهد خورد.

اینکه بگوییم : «باید ثروت مردم را از دستشان گرفت» بیکبار دروغست. ما نه تنها چنین سخنی نمی‌گوییم ، دیگران که می‌گویند جلوشان را می‌گیریم. ما اندیشه‌ی خود را درباره‌ی کار و پیشه و داراک[=ثروت] بارها نوشته‌ایم و در اینجا باز بکوتاهی می‌نویسیم ، ما می‌گوییم :

1) باید هر کسی به یک کاری یا پیشه‌ای پردازد. بیکاری اگرچه از روی بی‌نیازی باشد گناهست.

2) کار و پیشه برای راه افتادن چرخ زندگانیست. از اینرو کارهایی را که ارتباطی براه افتادن چرخ زندگی ندارد ناروا می‌شناسیم. همچون : حقه‌بازی ، فالگیری ، رمالی ، دعانویسی ، روضه‌خوانی ، شاعری ، دلقکی ، دست بدست گردانیدن کالا و مانند اینها. موسیقی و اینگونه چیزها که برای خوشی و شادی در عروسیها و جشنها دربایست[=لازم] است از کارهای زندگانیست و ما آنها را ناروا نمی‌شماریم.

3) راهنمایی یا پندآموزی کار و پیشه نتواند بود. راهنمایی که از آن راه نان خورَد جز دربند نان خود نخواهد بود و جز بفریبکاری نخواهد کوشید. نان خوردن از این راهها نارواست.

4) پول را باجاره نتوان داد ، این خود مفتخواریست که کسی سرمایه‌ای اندوزد و آن را بمرابحه دهد و بی‌آنکه بکوشد نانی خورد.

5) سرمایه‌ها باید باندازه باشد (و مثلاً امروز هیچ کسی بیش از بیست‌هزار ریال سرمایه بکار نیندازد). زیرا بی‌اندازگی سرمایه باعث می‌شود که یکی صدهزار ، هزارهزار ریال سرمایه ببازار آورد و دست همگی را ببندد.

6) باید ماشینها کوچک باشد که هر کسی بتواند یکی را براه ‌اندازد. ماشینهای بزرگ جز برای شرکتها روا نخواهد بود.

7) زمینهای کشتی جز در دست کارندگان نباشد. اینکه کسی خود را مالک دیهی شناسد و دسترنج کشاورزان را بگیرد مفتخواریست. آن کسی مالک زمین تواند بود که بآبادیش کوشد و بکارد و بهره بردارد.

اینها کوتاهشده‌ی گفته‌های ما درباره‌ی کار و پیشه و ازانیدن است و ما برآنیم که این تغییرات را روان گردانیم. ولی هیچگاه نمی‌خواهیم بدارایی کسی دست درازی شود. هر کس هرچه دارد ازآن خود اوست. فلان بازرگان یک‌ملیون ریال پول دارد ، ما می‌گوییم ازآن اوست بدارد و در راه خوشیهای خود بکار برد. چیزی که هست نباید آن را بمرابحه دهد ، یا همه را در راه داد و ستد بکار اندازد ، یا دیهی بخرد. این گفتگو که ثروت از توانگران گرفته شود اندیشه‌ی یکمشت بدخواهانیست که جز نادانی و هوسبازی کالایی ندارند. دوباره می‌نویسم ما با آنان در نبرد بوده‌ایم و خواهیم بود. اگر در این کشور یک چنان آشوبی رخ دهد و رشته از هم گسیخته گردد صدها سیاهکاری رخ خواهد داد و هزارها خاندانهای بی‌آزار درمیانه لگدمال خواهند گردید. چنان آشوبی بیش از آن نتیجه نخواهد داد که تیره‌درونان و آدمکشان چیره گردند و بیش از همه بینوایان گزند و آسیب یابند.

(پرچم روزانه شماره‌ی 241)

🌸

👈 (از این نوشتار)


🛎 فهرست کتابخانه


.

📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 19ـ چگونه می‌خواهید آب پاشید و آتش را خاموش نبینید؟!.. (یک از یک)


در سال 1304 که از سفر خوزستان برگشته در تهران بیکار بودم روزی بخانه‌ی یکی از دوستان میهمان رفتم. چون باهم نشستیم و بگفتگو درآمدیم دوست ما چنین گفت : دیروز در مجلسی بودیم چند نفر از روزنامه‌نویسان و نویسندگان نیز بودند و سخن از درماندگیهای ایران می‌رفت. بیست سالست این کشور مشروطه شده و در این مدت کوششهای بسیار بکار رفته. ولی نتیجه‌ای بدست نیامده بلکه ما روز بروز عقبتر رفته‌ایم. می‌گفتیم علت این چیست؟.. فلان نویسنده می‌گفت : توده بیسواد است. باید معارف را تعمیم و توده را باسواد گردانید. فلان روزنامه‌نویس باو پاسخ داده گفت : اساس اخلاقست باید اخلاق مردم را اصلاح کرد. دیگری گفت : باید بمردم درس وطن‌پرستی داد. پیشرفت مردمان اروپا از میهن‌پرستیست. باز دیگری گفت : باید کاری کرد که قانونها اجرا شود. مردم چون مدتی در زیر قانون زندگی کردند خود بخود تربیت می‌شوند. بدینسان در یک مجلس چهار عقیده پیدا شد و هر یکی از اینها دلیلها برای عقیده‌ی خود یاد می‌کرد و یک ساعت بیشتر مباحثه می‌رفت.

دوست ما این داستان را می‌گفت و مقصودش آن بود که من بگویم کدام عقیده درستتر است. ولی من چون اندیشه‌ی روشنی نداشتم بخاموشی گراییدم. دوباره پرسید و گفتم موضوع باین آسانی نیست. گفت : من دلم می‌خواهد ما ایرانیها یک نصف دارایی خود را بدهیم و درد این کشور را بدانیم و یک نصف دیگر را بدهیم و چاره‌ی آن را بدست آوریم.

اکنون آن دوست ما مرده است و پس از پانزده سال آنچه داستان را بیاد من انداخته جمله‌های اخیر اوست. آری مردمی که دچار بدبختی گردیده ناتوان و درمانده شده‌اند سزاست که دارایی خود را در راه چاره‌ی آن بکار برند. سزاست که شب و روز آرام نداشته باین کار کوشند.

اینست من بخوانندگان دوباره یادآوری می‌کنم که آن سخنانی را که ما در پرچم در زمینه‌ی درماندگیهای ایرانیان و علت آن نوشتیم از قبیل سخنان دیگر نشمارند و آنها را نیک خوانند و باندیشه سپارند و با فهم و خرد خود قضاوت نمایند. چنین انگارید که یک انجمن بزرگی برپا کرده چنین می‌خواهند که درباره‌ی درماندگیهای این توده و علتهای آن گفتگو شود و شما را نیز بآن انجمن خوانده‌اند و یکی برخاسته چنین می‌گوید : علت درماندگیهای ایرانیان این اندیشه‌های پست و پراکنده‌ایست که از هزار سال پیش ، از زمان سلجوقیان و مغولان پیدا شده و در کتابها و دلها جا گرفته ، و سپس دلیل‌هایی را که ما در شماره‌های پیش یاد کردیم شرح داده و از یکایک شما خواهش می‌کند که آنها را بیندیشید و نظر خود را بگویید.

ما پرچم را برای چند مقصودی بنیاد نهاده‌ایم که یکی از آنها گفتگو در این زمینه‌هاست و اینست دوست می‌داریم خوانندگان هر یکی اندیشه‌ی خود را بنویسند و بفرستند و اگر ایرادی دارند بگویند. ما می‌خواهیم درد بخوبی شناخته گردد و همه آن را بشناسند و سپس از چاره گفتگو کنیم و دست بهم داده آن را پیش بریم. [1]

این نشناختن درد بایرانیان بسیار گران بسر می‌آید. چه امروز هزاران کسانی رنج می‌برند و پول می‌ریزند و کتابهای زمان سلجوقی و مغول را که سراپا زیانست بچاپ رسانیده درمیان مردم نشر می‌کنند ، و چون زیان آنها را نمی‌دانند کار خود را نیک می‌شمارند. هزاران کسان آن کتابها را خریده با لذت می‌خوانند و آسیبی را که از آن بفهم و مغز خود می‌رسانند درنمی‌یابند. روزنامه‌ها پیاپی آن بدآموزیهای کهن را با بدآموزیهای نوینی که از اروپا ارمغان رسیده بهم آمیخته هر روز منتشر می‌گردانند. اینها همه نتیجه‌ی نادانستنست.

چیزیست بسیار روشن : شما اگر چند شب پیاپی با رستمنامه یا شهنامه بسر برید و داستانهای آن را با میل بخوانید ، این در گفتار و کردار شما تأثیر خواهد داشت و شاید در راه رفتن همچون پهلوانان گام خواهید برداشت. کسی اگر سه چهار شب پیاپی بسینما رود و حرکات چارلی چاپلین را تماشا کند بیگمان در رفتارش اثرهایی خواهد داشت و بی‌آنکه خود بفهمد تقلید از چارلی چاپلین خواهد کرد. شما اگر کتاب میزرابل [2] ویکتور هوگو را با میل و عقیده بخوانید بیگمان جایی در دلتان برای ژان والژان باز کرده آرزومند خواهید بود که همچون او بکارهایی پردازید.

👇

چنین فرض کنیم به یک کسی ستمی رفته و او خشمناک شده می‌خواهد انتقام بکشد و با یک چهره‌ی برافروخته‌ای آماده گردیده که بسر ستمگر رود با او زدوخورد نماید ، و شما در همان هنگام باو رسیده و شروع بسخن کرده چنین می‌گویید : «ای بابا این چه خیالیست شما دارید؟!.. این زندگانیِ چند روزه باین چیزها نمی‌ارزد. بعلاوه کارها دست خداست. شما بخدا سپارید او خودش بهتر انتقام می‌کشد ..» این سخنان را بگویید خواهید دید کم‌کم خشمش فرونشست و عزمش سست گردید و با این فلسفه‌ی بیغیرتی بخود تسلی داده و پی کارهای خود رفت. اینها چیزهاییست که از صبح تا شام صدها مانندش رو می‌دهد و شما با دیده می‌بینید.

نمی‌دانم پس چگونه می‌خواهید که مردم آنهمه سخنان رنگارنگی را که درباره‌ی جبریگری با نثر یا نظم گفته شده ، و آنهمه فلسفه‌های بیغیرتی که بافته گردیده ، آنهمه نکوهشهایی که از دنیا سروده شده و همگی در کتابها پر است بخوانند و بشنوند ولی تأثیری درآنها نکند و اراده‌شان را نکشد؟!.. چگونه می‌خواهید که آب بروی آتش بپاشید و آن آتش را خاموش نبینید؟!..

(پرچم روزانه شماره‌ی 92)


پانوشتها :

1ـ ما در کانال تلگرامی پاکدینی (pakdini) نیز چنانکه پیشتر گفته‌ایم خواستی جز آنکه حقایق روشن شود و بدینسان راه کوشش این توده باز گردد ندارد. پس خوانندگان با نوشته‌های خود به این آرمان یاری کنند. برای این خواست ، ما دو گونه گفتار می‌پذیریم : یکی گفتارهایی که در هواداری از نوشته‌های کانال باشد یا هرچه به استواری و روشنی آنها کوشد و دیگری ایراد به سخنان ما به شرط آنکه دادگری را رعایت کنند و خواستشان روشنی حقایق باشد.

2ـ امروزه این کتاب بنام «بینوایان» شناخته می‌گردد.

🌸

(از این نوشتار)
.

کارگران جانباخته‌ی معدن طبس