🌑 پیشامد دلگداز انفجار در معدن زغال سنگ ــ11 🌑

علتهای افزایش بیکاری و کاهش تولید

(بخش پنجم)

🖌 کوشاد تلگرام

چنانکه دیده می‌شود ، همه‌ی اینها بروی تولید و بیکاری همچنین دستمزد کارگران تأثیر منفی می‌گزارد. نتیجه آنکه چنین دولتهایی را می‌توان گناهکار و مجرم شناخت و حساب پرسید. اگر در یکی از آن کشورهای پیشرفته و آزاد غربی چنین کوتاهیهایی از دولت دیده شود پای سران آن به محاکمه‌ در دادگاه نیز کشیده خواهد شد. ولی در این کشور که دو سه هزار سال با خودکامگی بسر برده ، مردم اساساً به حقوق خود آشنا نیستند ، چه رسد به آنکه دسته‌ها و جمعیتهایی پدید بیاورند تا بوسیله‌ی آنها به حقوقشان دست یابند.

باید دانست کارخانه برپا کردن یک کار پرریسکی است و کارخانه‌داران سرمایه‌شان را به بیم می‌اندازند. ممکنست همه یا بخش بزرگی از سرمایه‌شان نابود شود. پس باید از چند چیز مطمئن شوند. نخست باید مطمئن شوند آنچه تولید خواهند کرد بازار و خواهان دارد. در مقررات گمرک و اداره‌های همبسته به کارشان ، بیکبار تغییر بزرگی که تولیدشان را تهدید کند روی ندهد. باید مطمئن شوند کیفیت و بهای مواد اولیه نسبتاً ثابت مانَد و نایاب نشود. «تقاضا» برای کالای تولید شده به هر علتی بیکبار کاهش نیابد. یا اگر چندگاهه (موقتاً) کاهش یافت فروش نکرده می‌توانند چندگاهی پایداری کنند. چون بیشتر کارخانه‌ها نیازمند ارز هستند ، بهای ارز تغییر ناگهانی نکند و چون نیازشان افتد در دسترس باشد. زمین کارخانه فراهم و مناسب آن پیشه باشد. آب ، برق ، گاز همیشه در دسترس خواهد بود. اینها بدان معنیست که تا جایی که می‌توان پیش‌بینی کرد اوضاع سیاسی ، اجتماعی و اقتصادی کشور پایدار خواهد ماند. از نخست باید اندیشه‌ی دانش فنی و ماشینها را بکنند. از کجا بخرند و آیا خدمات پس از فروش آنها پایدار خواهد بود؟! تکنولوژی‌ای که می‌خرند خود کهنه نشده باشد. کارخانه نیک «جانمایی» گردد. برای «طرح توسعه» فضا داشته باشد. بدانند چه اندازه از تولید کالا برای آغاز کار مناسب است. چون روی زمینِ کارخانه ساختمانهایی ساختند ، به بهای زمین جز اندکی نمی‌افزاید. این بدان معنیست که باید پول آن ساختمانها را بازگشت ناپذیر بشمار آورند.

هنگام ساخت کارخانه و پیش از آغاز به تولید ، در اندیشه‌ی فروش کالای تولیدی باشند. حساب رقیبان خود و گنجایش تولیدشان را بدانند. حساب کارکنانی را که نیاز دارند کرده باشند. سپس باید دشواریها و جلوگیرهای «نیروی انسانی» (همچون کمبود مهارت ، بیماری و غیبت) را یکایک پیش‌بینی کرده و برای چند ماه حقوق ایشان ، ذخیره داشته باشند. پیش از آغاز به تولید ، بیمه‌ی کارگران و کارمندان و استاندارد‌های ایمنی و بهداشت کار باید اندیشیده شده باشد. کوتاه‌سخن ، باید «آینده‌نگری» درستی داشته باشند و اوضاع کشور هم پایدار باشد.

این دشواریها را بسنجید با کار سفارش همان کالا که یک بازرگان به تولیدکننده‌ی بیگانه می‌دهد. کار بازرگانی نیز بی‌بیم نیست. ولی بیم کار بازرگانی بیش از همه به عوامل خارجی یا رقابت در درون کشور بستگی دارد. این هم در جایی است که رقابتِ راستی در کشور در کار باشد. به این معنی که همه‌ی کارها از روی قانون پیش برود و رانت و پارتی‌بازی در اداره‌ها جایی نداشته باشد و کسی نتواند به انحصار دست یابد. ولی در ایران بویژه که با دستِ چنین حکومتی راه برده می‌شود ، در جایی که مجوزها با زورورزی و زیر پا گزاردن قانون و پارتی‌بازی یا رشوه‌خواری انحصاری می‌شود دیگر رقابت معنی ندارد. در کشوری که قانون فرمانروا نبوده و ادارات پر از آلودگی (فساد) باشد ، مجوزِ انحصاری گرفتن ، کار دشواری نیست. اگر هم در جاهایی فراهم نشد با «گروه فشار» و رشوه و پارتی‌بازی و اینگونه کارهای ناسزا انحصاریش می‌کنند. بدینسان است که با وارد کردن همان کالاهایی که در کارخانه‌های کشور ساخته می‌شود ریشه‌ی صنعت را می‌کَنند.
👇

کار تولیدی بیشتر به عوامل درونی بستگی دارد. اگر در درون کشور نابسامانی و ناآرامی چیره باشد کار تولید ده چندان دشوارتر هم می‌گردد.

در کشوری که هر چندگاه یک بار ، یک دسته به خیابانها بریزند و هیاهو برپا کنند ، کارگران را بشورانند ، تظاهرات و راه پیماییها را با چماق و سنگ سرکوبند ، کشوری را دشمن بخوانند و آرزوی مرگش را فریاد کشند و سراسر کشور را به هیجان آورند ، به سفارتخانه‌ها و دانشگاهها و کوی دانشگاه حمله کنند ، هر دولتی سر کار می‌آید نه تنها وزیران ، مدیران و سران اداره‌ها دیگر ‌گردند بلکه همانها هم که هستند تا پایان عمرِ دولت ، امیدی به بازماندن در جایگاه خود نداشته باشند ، یا قانونها و بخشنامه‌ها پیاپی تازه ‌شود ، در چنان حالی پولداران از کارهای پرریسکی همچون تولید و کارخانه‌داری می‌پرهیزند.

در جایی که اقتصاد را ویژه‌ی خر بشمارند ، همین یک سخن ، خود برای گریزانیدن سرمایه‌‌ها از کوششهای تولیدی به اندازه‌ی لشکری از چماقداران و گروه فشار کار می‌کند. در جایی که به یک دسته جوان متعصب که هنوز تجربه‌ی زندگی نیندوخته‌اند گفته شود «شما آتش به اختیارید» ، چنین سخنی تنها بر عزمشان می‌افزاید ، عزمی که خرد نگهبانش نیست. عزمی که قانونها را خوار گردانیده زیر پا می‌اندازد و کشور را به هرج و مرج کشانیده از خیابانها کشتارگاهها پدید می‌آورد. در چنین حالی دیگر چه امیدی در دل تولیدکننده بازمی‌ماند که به کارهای پرریسک تولیدی برخیزد؟! سرمایه‌دارها از تباه گردیدن سرمایه‌هاشان بیمگین بوده سرمایه‌هاشان را به خرید مِلک و ارز و طلا یا دلالی یا بکار بازرگانی انحصاری و اینگونه کارها می‌اندازند.

وضعی که کشور پس از سال 57 داشت ، برای بازرگانی ـ بویژه انحصاری ـ خطری پدید نیاورده بود ولی میدان را برای کارخانه‌داران و تولیدکنندگانِ صنعتی پرخطر گردانید. از آنسو بازرگانی نه تنها به رفع بیکاری کمکی نمی‌کند چون جلو تولید را می‌گیرد به بیکاری نیز می‌افزاید. گذشته از آنکه با بسته شدن یک کارخانه ، چنانکه گفتیم هرچه تجربه در آن کار اندوخته شده به باد می‌رود. هم کارکنان آزموده ممکنست به کار دیگری پردازند و بدینسان صنعت به عقب‌گرد دچار می‌شود.

اینهاست که شما می‌بینید در این زمان دراز چهل و اند ساله بیش از همه به بازرگانی پرداخته شده تا تولید. این بدان معنیست که برای تأمین نیازمندیهای مردم ساده‌ترین ولی زیانمندترین راه برگزیده شده. از همه بدتر قاچاق (واردات) است که نه تنها از درآمد دولت (یا بخشی از درآمد مردم و کشور) می‌کاهد بلکه خطر بزرگی برای تولیدکننده‌ی بدبخت بومی است.

ما در این نوشتار به افغانان کوچنده و تأثیر آن بر بیکاری و کاسته شدن دستمزدها نپرداخته‌ایم. اینکه کارفرمایان از آنها سود می‌جویند و بدینسان کارها را بجای ایرانیان به بیگانگان می‌سپارند گرفتاری کوچکی نیست. همه می‌دانند که کارفرمایان بیش از همه برای آنکه حق بیمه و دیگر حقوق کارگر ایرانی را نپردازند بهتر می‌دانند که بجای ایرانی از افغانها کارگر بگیرند. اینکه حکومت چشمش را بر اداراتی همچون شهرداریها و پیمانکارانش که کارگر افغانی مزدور می‌گیرند بسته خود یک رسوایی است. از چنین حکومتی چگونه می‌توان چشم داشت که از حقوق کارگر ایرانی دفاع کند؟!

(در فرصتی دیگر به راه چاره‌ی این گرفتاریها خواهیم پرداخت)

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸39ـ خرده‌گیری و پاسخ آن

🔸 یادداشت کوشاد تلگرام (دو از هفت)


5) در این گفتار بصراحت از اینکه ملایان در جنبش مشروطه و سالهای پس از آن ، مردم عامی را برمی‌انگیختند سخن بمیان آمده. باید دانست تکیه‌گاه ملایان یکی مردم عامی و نادان و دیگری کسانیست که برای پاک کردن گناهان خود یا بجهت سودها و بهره‌مندیهای خود نیازمند این کیشند ـ همچون مقدسان بازاری ، حاجیهای دغلکار ، برخی از دولتیان و اینگونه کسان. اینجا بیشتر مردم نادان مورد نظر ماست و تاکنون جز این نبوده که همیشه ایشان افزار دست ملایان (و دیگر خودکامگان) بوده‌اند. یک توده‌ای با چنین مردمی نادان چگونه می‌خواهند از گلوگاه‌های تاریخ راه بسوی پیشرفت باز کنند؟!.. آیا این شدنیست؟!.. آیا نباید چاره‌ای بحال دُژآگاهی ایشان کرد؟!. آیا چنین کاری جدا از کوششهای سیاسی است؟!. آشکار بگوییم : کوشندگان سیاسی ما تاکنون ، به تغییر باورها و پدید آوردن تکان در مردم عادی و نادان ، باور نداشته کوششی نکرده‌اند. همیشه پنداشته‌اند نباید سخنی گفت و کاری کرد که ایشان برنجند. از آنسو ، ملایان و خیانتکاران ، ایشان را ـ که اوباش و «گروه فشار» از آنان برمی‌خیزد ـ همیشه پایگاه استواری برای خود دانسته از آنان سودهای بسیار برده‌اند.

6) دیده می‌شود که درسهای جنبش مشروطه در پیشامدهای بعدی بکار بسته نشده زیرا تاریخ ملایان را شناسانیده بود ولی با اینهمه در آستانه‌ی جنبش سال 57 ، پیشینه‌ی ملایان و سرشت سودجوی ایشان را کمتر کسانی به مردم باز‌نمودند. چرا چنین بود؟!.. در آستانه‌ی برافتادن محمدرضاشاه دیده نشد دسته‌ای از کوشندگان سیاسی ، تاریخ را یاد آورده ملایان را به مردم بشناسانند. در آن دوره هرچه بود غوغای براندازی شاه (و نه شاهی و خودکامگی!) بود. اگر گاهی گفتگو از فرجام کشور پس از رفتن شاه بمیان می‌آمد ، بیشتر کوشندگان سیاسی دورنمایی از حکومت را تصویر می‌کردند که در آن با بکار افتادن دمکراسی ، جایی برای چیرگی ملایان نخواهد بود!

درسهای جنبش مشروطه را باید از تاریخ جست و یاد گرفت. ولی آنچه دیده می‌شد و می‌شود آنست که توده‌ی مردم از هزار تن یکی تاریخ کشور خود را نخوانده و نمی‌داند ، تاریخ مشروطه را نیز بیش از این شمار نخوانده و نمی‌دانند.

تاریخ بماند ، امروز که از مشروطه بیش از صدوده سال می‌گذرد ، معنی درست مشروطه یا دمکراسی را از صد تن یکی نمی‌داند. پس شگفت نیست که ما در راه دستیابی به دمکراسی همان جاییم که هشتاد سال پیش بوده‌ایم.

بجاست یادآوری گردد کوششهای پرچم و پیمان که برانداختن گمراهیها و به یک شاهراه درآوردن ایرانیان و همدست و یکدل گردانیدن ایشان بوده دنباله‌ی کوششهای جنبش مشروطه است.

زیرا دمکراسی یا مشروطه حکومت را در دست توده می‌داند. چنین توده‌ای خود باید کارها را بدست گیرد. باید در اداره‌ی کشور همه دست بدست هم دهند. این نیز با هم‌اندیشگی و یگانگی (اتحاد) بدست می‌آید. پراکندگی (تفرقه) دشمن همدستی است. اینست برای هموار گردانیدن راه دمکراسی هیچ کاری ارجدارتر از نشر حقایق و نبرد با پراکنده‌اندیشیها نیست.


🌸

25ـ محمدرضاشاه

📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 36ـ درباره‌ی صوفیان و درویشان (یک از چهار)


چند روز پیش در پرچم گفتاری درباره‌ی صوفیگری بخامه‌ی آقای رحیمی چاپ کردیم و اینک می‌خواهیم در آن زمینه به یک رشته گفتارهای دیگری پردازیم. این نیز همچون شعر باید دنبال گردد.

اگر ایرانیان توده‌ای بودند که نیک و بد شناسند و سود و زیان بفهمند ما درباره‌ی صوفیان بهیچ گفتاری نیاز پیدا نمی‌کردیم. مگر درویشها و گلِ‌مولاها که تا پانزده سال پیش در ایران بفراوانی یافت می‌شدند و با آن ریخت «بُلعجایب» و رخت چرک‌آلود در جلو چشمهای خودی و بیگانه نمودار می‌گردیدند فراموش شده‌اند؟!.. ، مگر آموزاکهایی که نتیجه‌اش این هیکلهای شوم بوده نیاز بگفتگو دارد؟!.. راستی را باید گفت : این مردم چشم دارند و نمی‌بینند ، و گوش دارند و نمی‌شنوند ، و مغز دارند و نمی‌فهمند.

من می‌پرسم : آیا درویشان گدایی می‌کنند یا نه؟.. همه می‌دانیم که می‌کنند. یا گدایی می‌کنند ، یا ماربازی ، یا حقه‌بازی. باز می‌پرسم : آیا گدایی بد است یا نه؟!. همه می‌دانیم که بد است و شرم و آزرم آدمی را از میان می‌برد. پس دیگر جای چه گفتگوست؟!.. چرا صالح‌علی‌شاهها و مست‌علی‌شاهها و قطب‌علی‌شاه‌ها از میدان درنمی‌روند؟!..

چند روز پیش در میدان توپخانه سوار اتوبوس می‌شدم دیدم یک مردی با ریش توپی و گیسوان حنایی دراز و سرِ باز نیز سوار گردید. دانستم درویش است ، گلِ‌مولاست ، پیر است ، مرشد است ، قطب است ، ولیست ، عارفست. از دیدنش متأثر شده بیاد زمان پیش [1] افتادم که این چرکین‌کاریها از میان رفته بود.

اتوبوس راه افتاد و چون از جلو باغ ملی درگذشت شاگردشوفر بگرفتن پول پرداخت و چون نوبت بدرویش رسید با یک خیره‌چشمی گفت : از من پول نمی‌گیرند. شاگردشوفر با زمختی گفت : اتوبوس گداخانه نیست پول درآر ، این را گفت و ایستادگی نشان داد. درویش ناگزیر شد و از کشکول خود ده‌شاهی درآورد و باو داد. ولی سپس درویش رو بمردم گردانیده گفت : این مرا نمی‌شناسد ، وگرنه در هیچ جا از من پول نمی‌گیرند. این را گفت بی‌آنکه ‌اندک‌شرمی‌ کند. سپس چون اتوبوس بمیدان شاپور رسید و درویش می‌خواست پیاده شود شاگرد‌شوفر جلوش را گرفته گفت : ده‌شاهی دیگر! باز درویش بروی او خیره شده با یک خشمی چنین گفت : دست از سر من بردار ، این کاری که تو کردی تاکنون کسی نکرده. این را گفت و بی‌آنکه پولی دهد پایین رفت و راه خود را پیش گرفت. بدبخت سالها رنج برده ، ریاضت کشیده ، جهاد اکبر کرده ، سیر در نفْس نموده ، ذکر جَلی خوانده ، ذکر خفی خوانده ، چله‌ها بسر داده ، مقامات پیموده ، و آخرین نتیجه‌اش این شده که اتوبوس سوار شود و پول ندهد و هیچ نیندیشد که برای چه؟!..

من تا سالیان دراز این را باور نمی‌کردم که گدایی جزو آداب صوفیگری بوده و با دستور مرشد است که درویشان این کار را می‌کنند. می‌گفتم : چنانکه از دیگر فرقه‌ها گدا برمی‌خیزد از اینان هم برخاسته است. ولی در شگفت بودم که چرا از اینان بیشتر از دیگران گدا برمی‌خیزد؟.. این بود باور من در سالیان دراز. ولی سپس چون کتابهای ایشان را خواندم دیدم برخی از بزرگانشان همین کار را می‌کرده‌اند ، و این را یک راهی از ریاضت و تهذیب نفس می‌شناخته‌اند ، و چون این را دانستم بدی آن گروه در اندیشه‌ام هرچه بیشتر نمودار شد ، و برای آنکه گواهی بگفته‌های خود بیاورم عبارتهای پایین را از کتاب «اسرار التوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید» بازمی‌آورم. چون این کتاب با یک زبان ساده نوشته شده در این رشته گفتار ، بیشترِ گواهیها از آن آورده خواهد شد.

از زبان شیخ ابوسعید داستان آغاز کار او را نقل می‌کند : «از جهت درویشان بسئوال مشغول شدیم که هیچ سختتر از این ندیدیم بر نفس هر که ما را می‌دید بابتدا دیناری می‌داد. چون مدتی برآمد کمتر می‌شد تا بدانگی بازآمد و فروتر می‌آمد تا به یک مویز و یک جوز بازآمد. چنان شد که بیش از این نمی‌دادند تا چنان شد که این نیز نمی‌دادند. پس روزی جمعی بودند و هیچ چیز گشاده نمی‌شد. ما دستارکی بر سر داشتیم در راه ایشان نهادیم و بعد از آن کفش بفروختیم پس آستر جبه خرج کردیم پس ابره پس پنبه. پدر ما را روزی بدید سر برهنه و پای برهنه او را طاقت نماند و گفت ای پسر آخر این را چه گویند گفتم این را تو مدان میهنگی» [2] .

خوانندگان این داستان را نیک بیندیشند. ابوسعید برای شکم درویشان بیکاره و مفتخوار گدایی کرده و سپس چون از گدایی چیزی بدست نمی‌آمده دستار خود را فروخته ، کفش خود را فروخته ، آستر و ابره‌ی جبه‌اش را فروخته ، و این را یک کار بزرگ و نیکی دانسته که بدینسان بازمی‌گوید و بخود می‌بالد.


👇

این کتاب اسرارالتوحید خواندنی است. شیخ ابوسعید از بزرگان صوفیان بوده و هشتاد سال عمر کرده که پنجاه سال با خانقاه‌داری گذرانیده که همیشه دسته‌ای از درویشان گردن‌کلفت در خانقاه او بوده‌اند و او با درخواست و التماس و تهدید از مردم پول بدست آورده شکمهای ایشان را سیر می‌ساخته. بلکه گاهی کار بگدایی رسمی می‌کشیده. یک داستانی در آن کتاب هست که ابوسعید به یک زنی می‌گوید باید بدرویشان طعامی بدهی. می‌گوید ندارم. می‌گوید گدایی بکن و وسایلی فراهم آور. شیخ بزرگ یک عمر با این رذالت بسر می‌برده و مفتخوار می‌پرورانده و بجان توده می‌انداخته و با اینحال خود را نه تالی پیغمبران ، بلکه بالاتر از ایشان می‌شمارده و بعادت همه‌ی مرشدان صوفی دعوای خدایی (یا بهتر گویم پیوستن بخدا) می‌کرده است. آن کتاب را بخوانید تا اسرار صوفیان را بفهمید.


پانوشتها :
1ـ اشاره به زمان فرمانروایی رضاشاه است.
2ـ میهنه شهرکی بوده میان ابیورد و سرخس (فرهنگ دهخدا) ، زادگاه ابوسعید. میهنگی = اهل میهنه.


🌸

چند تن از درویشان روزگار قاجار

(از این نوشتار)
.

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸39ـ خرده‌گیری و پاسخ آن

🔸 یادداشت کوشاد تلگرام (سه از هفت)


7) یک موضوع دیگر که در اینجا به گفتگو گزارده شده شکاف میان دولت و مردمست. این یکی از مهمترین موضوعات در این کشور بوده و اینست می‌خواهیم در پایان این گفتار به آن پردازیم تا بازتر گردد. باید دانست از زمان قاجاریان تاکنون (آری تاکنون!) دیده می‌شود که در این کشور یک پادشاهی بوده تاجدار که فرمانروای کشور او شمرده می‌شده ولی دیگرانی نیز بوده‌اند که به هم‌چشمی با او می‌کوشیده‌اند. سخن ما اینجا از خانها و خانخانی نیست که آن درد و گرفتاری به هر حال پس از برآمدن مشروطه کاسته شد و بروزگار رضاشاه بیکبار برچیده گردید.

سخن ما از «علما» است که ایشان نیز یک پای فرمانروایی بوده و هر یک از ایشان بدلخواه خود مردم را براهی می‌کشانیده‌اند. بلکه اگر درپی ریشه باشیم سخن از شیعیگریست زیرا از روی آن کیش حکومت ازآنِ امامانست و چون آخرین ایشان ناپیداست فقها یا مجتهدان جانشینان اویند که حکومت تا «ظهور» او ازآنِ ایشانست. بهمین عنوان ملایان «سهم امام» گرفته و می‌گیرند. در کار «صغیر» دست داشته‌اند ، زمینهای «مجهول‌المالک» را فروخته‌اند. بهمین عنوان دولتها را ـ استبدادی یا دمکراسی ـ «غاصب» دانسته‌اند و مالیات دادن و سربازی رفتن را حرام شمارده‌اند. بهمین عنوان میرزای قمی ساختمانهای دولتی را به فتحعلی‌شاه باجاره می‌داده (در پاسخ بدخواهان ص11). خمینی در دهه‌ی 40 درباره‌ی دعوای حکومت آخوندی یک رشته سخنرانی در نجف کرد که برویه‌ی کتابی با عنوان «ولایت فقیه» انتشار یافت. در آنجا آن دعوا را بیکبار به آشکار آورده است. (با اینهمه در نخستین سخنرانیهای خود در تهران در بهمن‌ماه سال 57 در زمینه‌ی مشروعیت حکومت شاه و شکل حکومت آینده ، ظاهرسازانه به قانون (کدام قانون؟) ، «قوانین عقلی» و «حقوق بشر» تکیه می‌کرد و از بیم رمش مردم ، از حق حکومت علما یاد کردن نمی‌یارَست).

در هر حال انبوه مردم از یکسو از علما حرف شنوی داشتند (چنانکه هنوز نیز اندکی دارند) و از سویی دیگر می‌بایست گوش بفرمان پادشاه باشند. هم مالیات به دولت پردازند و هم زکات و خمس و سهم امام به ملایان دهند. به سخن دیگر یک روستا بود و چندین کدخدا.

توانایی کشورهای پیشرفته از نیروییست که از یگانگی دولت و مردم پدید می‌آید و ناتوانی ایران یکی از علتهای مهمش همین فرمانروایی بی‌تاج و تخت ملایان و کشاکش «دو دولت» باهم و از آنسو سرگردانی و گمراه گردیدن مردم در این گیرودار بوده.

چون با همه‌ی دشمنیهای ملایان با مشروطه ، سرانجام مشروطه‌خواهان فیروز درآمدند ، این به بهای بی‌آبرویی آنان سرآمد و براستی مشروطه بزرگترین ضربات را به دستگاه ایشان نواخت : بدینسان که یک گروه از آنان که پیشتر محضرهای شرع (برای قضاوت و رفع اختلافها) را در دست داشتند و از این راه نان می‌خوردند ، دستگاهشان برچیده شد و کار قضاوت به داوران دادگستری سپرده گردید ، عاقدی و سندنویسی و اینگونه کارها نیز از دستشان بیرون آمد ، آنهایی که از مکتب‌داری روزی دریافت می‌کردند با باز شدن دبستانها از کار بیکار گردیدند ، با رواج روزنامه‌ها انبوهی از مردم که پیشتر گوش بسخنان ایشان داشتند بروزنامه‌ها روی آوردند و این نیز منبرهاشان را از گرمی ‌انداخت.

با روی کار آمدن رضاشاه دستگاه ایشان بیکبار رو به سستی رفت : اوقاف از دستشان درآمد و از آن پولهای مفت بی‌بهره شده گوشه‌نشین گردیدند. نمایشهای بیخردانه‌ی محرم غدغن گردید. جلو روضه‌خوانیها گرفته شد ، چادر برداشته شد و زنان بمیان توده درآمدند ، پوشیدن جامه‌ی ملایی محدود به شمار کمتری گردید و منبرها و حوزه‌های ملایی بزیر دیده‌بانی دولت آمد.

تنها در این دوره بود که دولت از همچشمی ملایان در امان ماند و از مداخلات آنها آسوده گردید. با آنکه ملایان «روحانیت را خاتمه یافته» (1) دیده حتا کسانی جامه‌ی ملایی از تن درآوردند ، با اینهمه آتش زیر خاکستر بازماند و خاموش نگردید. زیرا هنوز بودند مردمی که پابندی به کیش را از دست نداده و گوش بدهان ملایان داشتند. (گفتیم که تکیه‌گاه ملایان به مردم عامی و نادان و نیز «گناهکاران حرفه‌ای» است که می‌خواهند گناهشان پاک گردد و به آنجهان ، بیگناه گام گزارند.)

اینها بدینسان می‌رفت تا آنکه شهریور1320 فرارسید و روزگار خوشایندی را برای ملایان فراهم نمود. با رفتن رضاشاه و درآمدن سپاهیان دو کشور بیگانه به میهن ، دستهای بدخواهی بکار افتاد و ارتجاع خاموش و خفته را بیدار کرد. در این کار فراموشی توده نیز مؤثر بود : آن نسلی که دشمنی ملایان را با کشور و پیشرفت دیده و با گوشت و پوست حس کرده بود درگذشته یا به روزگار پیری رسیده بود ، از اینسو جوانان ، ناآگاه از پیشامدهای تاریخی و سیاهدلیهایی که از ایشان سر زده بود پا گرفتن دستگاه ملایی را هیچ می‌شماردند. (نگاه کنید به پیشگفتار کتاب انکیزیسیون در ایران).


👇

هنوز یک سال و اند نگذشته بود که ارتجاع نشانه‌هایش را هویدا نمود : بازگشت چادر ، میدانداری ملایان ، پدیدار گردیدن کلاه پوستی ، از سر گرفته شدن روضه‌خوانی ، زنجیر و قمه‌زنی و اینگونه نمایشها.

دو سال نگذشته «پادشاهان بی‌تاج و تخت» توانستند اوقاف را بدست گیرند ، دبستانهای مختلط را ببندند ، آموزشهای «دینی» در درسها بگنجانند ، گرمابه‌های خزینه را باز کنند و دوشها را بردارند. پس از آن سخن از تعمیر و نوسازی امامزاده‌ها ، مخالفت با دبیرستانهای دخترانه بمیان آمد و آزار رساندن باقلیتها بویژه یهودیان و بهائیان و حتا بهائی‌کشی ، تحریک مردم عامی و عشایر برای میدانداری و قدرتنمایی آغاز شد. کاروانهای زیارتی دوباره راه افتاد. کوتاه سخن : دولتی از دل دولت رسمی بیرون آمد و میدان را به آزادیخواهان تنگ گردانید.

هنگامی که این کوششهای بدخواهانه میرود و پیش از آنکه کار ملایان بالا گیرد ، روزنامه‌ی پرچم جای خاموشی ندیده گفتارهایی در این باره می‌نویسد و مردم را بیدار می‌گرداند. درباره‌ی بازگشت چادر و دیگر نشانه‌های ارتجاع هشدار می‌دهد ، یک رشته گفتار درباره‌ی خرافات (بنام پندارها) بچاپ می‌رساند ، یک دو رشته گفتار درباره‌ی معنی دمکراسی و تاریخچه‌ی جنبش و سرگذشت قهرمانان آن چاپ می‌کند و از آوردن نامه‌های خوانندگان درباره‌ی نبرد با ارتجاع و دلگرمی دادن به ایرانخواهان دریغ نمی‌دارد.

زمینه‌ی شکاف دولت و مردم درخور چشم‌پوشی نبود. مانند آنست که در شرکتی کسانی در برابر مدیر عامل چنان نفوذی یابند که دستورهای او را از اثر اندازند. برای آنکه سرگردانی و گیجسری مردم و از آنسو ناتوانی دولت را از این رهگذر نشان دهیم مثل زیر را می‌آوریم :

پزشکی در کویی مطب باز کرده به درمان بیماران آغاز کرد. روزی دارنده‌ی داروخانه‌ی کوی بنزدش آمده پس از خوشامدگویی و تعارفات خواستار شد پزشک بیمارانش را به داروخانه‌ی او راهنمایی کند لیکن پزشک نپذیرفته ‌گفت : «ما پزشکان تنها وظیفه داریم بیماری را تشخیص داده برای آن نسخه بنویسیم. این بیمار است که از هر جا که خود خواست داروهایش را می‌خرد». اینبود داروخانه‌دار با رنجش از مطب بیرون رفت ولی از تیره‌دلی نیرنگی بدینسان بکار زد تا کینه از دکتر بجوید و او را از آن کوی براند. از آن پس هر که با نسخه‌ی او به داروخانه می‌آمد از یک راهی او را به دکتر بدگمان می‌گردانید. مثلاً دارو برای قلب بود و او آگاهانه ، رو به بیمار کرده می‌پرسید : شما سر درد دارید؟ بیمار هم می‌گفت : نه! آنگاه داروخانه‌دار لبهایش را جلو آورده ، چانه‌اش را جمع کرده خود را شگفت زده نشان داده می‌گفت : به هر حال من هرچه در این نسخه نوشته شده را می‌دهم و کاری باین کارها ندارم! بدینسان از هر راهی بدگمانی به دل بیماران انداخته پزشک راستکردار را در چشم مردمْ بیدانش وامی‌نمود.

ملایان نیز در کار دولتها بدینسان کارشکنیها می‌کردند. کسروی که در جنبش مشروطه پا درمیان داشت بنیکی می‌دانست که ملایان مرزی برای تاخت و تاز نمی‌شناسند و دیر یا زود ، هم برای مردم و هم آن دولتهایِ پشتیبان ارتجاع یک غده‌ی چرکینی خواهند شد. کشوری که دولت نیرومندی ندارد پیشرفتش کند می‌گردد. از آنسو اینها خطری برای کشور و مردم هستند که روزی که فرصت یافتند خواهند کوشید حکومت را بدست گیرند و با آن بی‌سر و سامانی و خانخانیگری دستگاهشان ، کشور را رو به نابودی خواهند برد.

شنیدنیست که امروز با آنکه ایشان خود حکومت را به تنهایی بدست گرفته‌اند باز دسته‌های دیگری از ملایان ، دولتی در دل این دولتند. داستان پولهایی که شهرام جزایری‌ به کسانی همچون کروبی‌ داده بوده یک نمونه‌ای از آنست. (2)

سخن ما به سالهای نخست پادشاهی محمدرضاشاه رسیده بود. میدان یافتن ملایان و نیرو گرفتن ایشان مردم را که دیر زمانی از دستشان آسوده گردیده بودند باز سرگردان می‌گردانْد و دولت را از نیرو می‌انداخت و به ناامنیها راه می‌گشاد. بویژه که مشروطه و جنبشِ آن از گرما افتاده بود و دسته‌های سیاسی (یا بگفته‌ی کسروی : یکمشت هوسمندان) در اندیشه‌های پرت دیگری بودند. چنین می‌نمود که اگر جلو قطار بی‌ترمز ارتجاع گرفته نشود بزودی به سراشیبی خواهد رسید که دیگر همان دولتهایِ پشتیبان ارتجاع هم جلودارش نتوانند بود.



پانوشتها :
1ـ اندیشه‌ایست که ملایان در زمان رضاشاه یافته بزبان می‌آوردند.
2ـ جای پرسشست : حکومتی که خود را «اسلامی» می‌خوانَد و برای رسیدن به چنان آرمانهایی مالیات می‌گیرد ، پولهایی که کروبیها از مردم گرفته و می‌گیرند دیگر برای چیست؟!. آخوند مهدی کروبی در برابر ایرادی که به او برای این رشوه‌خواری یا حرام خواری گرفتند ، گفت : «من اجازه‌هایی از امام دارم که هیچ کس ندارد و بسیاری از آنها در مسائل مالی بوده است».


🌸

📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 36ـ درباره‌ی صوفیان و درویشان (دو از چهار)


اکنون ببینیم صوفیان چه می‌گویند؟.. چرا خود را از مردم بکنار می‌گیرند؟. به چه دستاویزی بیکار می‌مانند؟.. خود آنان تاریخچه‌شان را نمی‌دانند. پیشروانشان برای فریب مردم یک تاریخهای دروغی ساخته‌اند و سلسله‌های خود را بامام علی‌بن‌ابیطالب و خلیفه ابی‌بکر و دیگران می‌رسانند ، و چنین می‌گویند که پیغمبر اسلام گذشته از هدایتی که برای همگی مردمان آورده یک آگاهیهای خاصی و دستورهای خاصی به برگزیدگانی از یاران خود داده که از آنها دست بدست بما رسیده ، ولی این دروغیست که ساخته‌اند.

صوفیگری دویست سال پس از اسلام پیدا شده. و آنگاه صوفیگری یکسره با اسلام ناسازگار است. از آنسوی بزرگان صوفیان خود را بالاتر از پیغمبران می‌پنداشته‌اند ، زیرا یک قطب در پیش آنها کسیست که جهان با دستور وی می‌گردد و نه شگفت است که چنین کسی خود را بالاتر از پیغمبران شمارد.

تاریخچه‌ی صوفیان چنانکه برخی دانشمندان جُسته و بدست آورده‌اند ، چنین است : چون در قرن دوم اسلام فلسفه‌ی یونان بعربی ترجمه گردید و انتشار یافت این بدآموزی نیز از آن سرچشمه گرفت : فیلسوفان یونان و روم که هر کدام درباره‌ی خدا و جهان و آفرینش ، بگمان و پندار سخنانی سروده‌اند ، یکی هم بنام پلوتینوس چنین گفته است : «ما همه از خدایم ، از او جدا گشته‌ایم و سپس بسوی او بازخواهیم گشت و بدو بازخواهیم پیوست». همو گفته است : «روان آدمی از آنجهانِ آزاد و بی‌آلایش فرود آمده و در اینجهان گرفتار مادّه گردیده و آلودگیها پیدا کرده. لیکن هر کسی که بخواهشهای تنی نپردازد و بپرورش روان برخیزد آلایش او کمتر خواهد بود ، و کسانی که بخواهند از این دامگه بازرهند و بجای پیشین بازگردند باید از خوشیهای اینجهان دامن درچینند و پارسا باشند».

اینها سخنانی است که از پلوتینوس می‌آورند. نوشته‌اند خود او مرد پارسا و نیکی بوده. اما سخنانش ، این جمله‌هایی که درباره‌ی روان آدمی گفته چندان بیراه نیست. فرود آمدن روان از یک جهان آزاد و بی‌آلایش همانست که ما بنام «جان و روان» یاد کردیم. این راست است که روان از جهان مادّی نیست. اما اینکه آدمی بخواهشهای تنی نپردازد و از خوشیهای این جهان دامن درچیند ، و اگر چنین کرد روانش از دامگه مادّی آزاد می‌گردد و بجایگاه نخستین خود می‌پیوندد راست نیست. زیرا خواهشهای تنی و خوشیهای اینجهان چه زیانی یا چه بدی دارد که آدمی از آن دامن درچیند؟! یکی از خواهشهای تنی زن گرفتن است ، دیگر[ی] خوراکهای لذیذ خوردنست ، دیگری خوابیدن و آسودن است ، دیگری دیدن و تماشا کردن است ، اینها چه بدیهایی دارد که آدمی از آن دامن درچیند؟!.. آنچه آدمی ‌باید پرهیز کند و خود را نگه دارد خویهای پست حیوانی است ، از خشم و کینه و رشک و کشاکش و ستم و خودخواهی و خودفروشی[=خودنمایی فزون] و چاپلوسی و مانند اینها. از اینهاست که باید پرهیز کرد و ما نیز شرح خواهیم داد ، نه از خواهشهای تنی و خوشیهای اینجهانی. و آنگاه از دامن درچیدن از خواهشهای تنی و خوشیهای اینجهانی ، روان از دامگه مادّی آزاد نگردد ، چنین نتیجه‌ای از آنها نتوان گرفت. آدمی تا زنده است روانش با تن و جان مادّی در یکجاست و جدایی بی‌معناست. چیزی که هست ، باید بکوشد و روان را نیرومند گرداند که رشته‌ی اختیار در دست او باشد نه در دست تن و جان مادّی. این است ایرادی که بسخن دوم پلوتینوس وارد می‌باشد.

اما سخن نخست پلوتینوس بیکبار بی‌معناست. چگونه ما از خداییم؟!.. چگونه از خدا جدا گشته‌ایم و باو بازخواهیم گردید؟!.. ما کجا و خدا کجا؟!.. آفریدگان کجا و آفریدگار کجا؟!.. این سخن دلیلش چیست؟!.. آیا سخن باین بزرگی دلیل نمی‌خواهد؟!.

ما اساساً بخدا از چه راه پی برده‌ایم؟!.. از این راه پی برده‌ایم که دیده‌ایم جهان می‌گردد و اختیاری از خودش ندارد. خودمان را سنجیده دیده‌ایم باین جهان بی‌اختیار آمده‌ایم و بی‌اختیار میرویم. از اینجا ناگزیر شده گفته‌ایم پس یک دستگاه دیگری در پشت سر اینجهان هست و یک خدای توانایی می‌باشد که اختیار ما و همه‌ی جهان در دست اوست. پس کنون چگونه بگوییم ما با آن خدا یکی می‌باشیم‌؟!.. اگر ما خدا توانستیم بود چه نیازی بخدا می‌داشتیم. هرچه هست این سخن بیپاست و پلوتینوس نافهمیده و نااندیشیده آن را بزبان آورده.

هرچه هست سخن پلوتینوس چون پراکنده گردیده دستاویز بدست یک دسته هوسمندانی داده که بدعوای خدایی پردازند و ویلگردان بازار بغداد «لیس فی جُبَّتی الا الله» [1] گویند و بخود بالند و دست از کار و پیشه و خاندان خود کشیده بنام آنکه از جهان و خوشیهایش چشم پوشیده‌ایم در خانقاهها گرد آیند و به بیکاری روز گزارند و با گدایی و دریوزه‌گردی شکم خود را سیر سازند.


پانوشت :
1ـ معنی : در جامه‌ی من چیزی جز خدا نیست (من خود خدایم).


🌸

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸39ـ خرده‌گیری و پاسخ آن

🔸 یادداشت کوشاد تلگرام (چهار از هفت)


8) از آنسو پیمان و پرچم نبرد با کیشها را در برنامه‌ی خود داشتند و از صوفیگری و بهائیگری سخن رانده بودند ، اینک بسیار بجا بود که به گمراهی بزرگتری که انبوه مردم به آن گرفتارند نیز پردازد. اساساً کار برانداختن گمراهیها بی‌آنکه از شیعیگری گفتگو شود ناانجام بشمار می‌آید.

این زمینه‌های گفتگو و خرده‌گیری در پیمان و پرچم چند نیکی را باهم داشت. یکم ، پیروان هر کیشی را برمی‌انگیخت تا کنه کیش خود و تاریخچه‌ی پیدایش آن را بشیوه‌ی دانشی بشناسند. چون بیشتر پیروان از کودکی با کیش خود بزرگ شده و آن را نه یک چیز زیانمند بلکه «برتر» از دیگر کیشها می‌پنداشتند ، ماهیت کیش خود را از دیدگاه سود و زیان‌ِ کشور نگریسته بزیانهایی که کیششان به کشور می‌رساند آشنا می‌شدند. دوم ، بسیار چیزها که بغلط بدلها راه یافته ولی مردم بزبان نمی‌آورند و همانها باعث کینه و جدایی مردم از هم می‌شود ، به آشکار می‌آمد. چون ناگفته‌ها بزبان می‌آمد ، موضوعات روشنی می‌گرفت. (مثلاً اینکه ملایان حکومت را حق خود می‌دانند یا این دروغ که بهائیگری را بیگانگان ساخته پیش آورده‌اند). سوم ، مردمی که برای برداشتن دشواریهای زندگانی ، کمتر از دلیل و راهنمایی خرد کمک می‌گرفتند ، از این راه درمی‌یافتند که گره دشواریها امروز با انگشتان‌ِ خرد باز می‌گردد و دلیل پیروزِ میدان است نه زورورزی و هوچیگری. پس چاره‌ی دشواریها گفتگو و مشورت کردن و گردن بداوری خرد گزاردنست و بس.

این شیوه‌ی پیمان و پرچم بود که نخست موضوعی از حقایق زندگانی را در گفتاری با آوردن مثالهای زنده بازمی‌نمودند و هر اندیشه و دستگاهی را که با آنها برخورد داشت به رشته‌ی نقد می‌کشیدند و با یک شیوه‌ی استدلالی بیمانند ، ایرادهای آن دستگاه را پیشِ چشم خوانندگان می‌آوردند و ایشان را بیدار و هشیار می‌گرداندند. در هر موضوعی بارها از خوانندگان می‌خواستند که هر ایرادی بنظرشان می‌رسد بنویسند تا موضوع هرچه بازتر گردد. سپس پرسشها و یا ایرادها چاپ می‌شد و بآنها پاسخ می‌گفتند. بدینسان ، زمینه‌ی سخن هرچه روشنتر می‌گردید. پس از دیرزمانی که این گفتگوها می‌رفت و دیگر کسی ایرادی نمی‌گرفت و پرسشی بازنمی‌ماند ، زمینه‌ی دیگری آغاز می‌گردید.

در ده سال گذشته کسروی با این شیوه ، حقایقی را در زمینه‌های گوناگون زندگانی گام بگام بآرامی و بی‌آنکه بخشونتِ مخالفان میدان گشاید بازمی‌نمود. تا آن زمان توانسته بود با دلیلهای بس استوار و بُرنده ، مثالهای بجا و پرسشهای هشیار کننده ، جلو ‌هایهوی مخالفان و هوچیگری ایشان را بگیرد.

پرچم در این گفتار که موضوع سخن ماست ، با پرسیدن آن سه پرسش چند خواست را یکجا دنبال می‌کند : نخست بیم دادن بدولت از فرجام تلخ و پرزیان پشتیبانی از ملایان ، دوم خواندن آزادیخواهان به یگانگی و همدستی در برابر ارتجاع و سرانجام آگاهانیدن مردم تا دست از هواداری ملایان بردارند. پولشان ندهند و بر سرشان گرد نیایند تا میدان نیابند.


🌸

📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 36ـ درباره‌ی صوفیان و درویشان (سه از چهار)


صوفیان سرچشمه‌ی باورها و پندارهاشان همان گفته‌های پلوتینوس بوده که در گفتار دیروزی شرح داده بیپایی و نادرستی آن را بازنمودیم. ولی سپس برخی از پیشوایانشان از راه فلسفه‌ی یونان پیش آمده داستان «وحدت وجود» یا «یکی بودن هستی» را پدید آورده‌اند. لیکن این هم بسود ایشان پایان نیافته و نتیجه‌ای نداده. بلکه باید گفت : بد را بدتر و غلط را غلطتر گردانیده. اینان می‌گویند : خدا همان هستی است و چیز دیگر نیست ، و شما چون این سخن بشکافید معنایش نبودن خداست. معنایش اینست که ما خود خداییم و بچیز دیگر نیاز نداریم. زیرا هستی نه چیزیست که خود هست باشد. ما هستیم و از این هست بودن ما یک هستی فهمیده می‌شود ، و نه آنست که ما هستیم و هستی نیز هست. این سخن چون جایش اینجا نیست دامنه نداده درمی‌گذرم. همین اندازه باید گفت : خود هم نفهمیده‌اند که چه می‌گویند ، و این است چون کتابهاشان بخوانید هر یکی معنای دیگری باین داستان می‌دهد و مثل دیگری می‌آورد.

این باورهای ایشانست. اما کردارهاشان : 1ـ بیکاری و خانقاه‌نشینی 2ـ زن نگرفتن و تنها زیستن. 3ـ نان از دست دیگران خوردن 4ـ با دف و نای پای کوبیدن و با آن ریش و پشم رقصیدن ـ که شما هر یکی از اینها را بگیرید گناه بزرگیست و زیان بزرگی را دربر دارد.

پیشینیانِ اینها پرداختن بکاری یا پیشه‌ای را مانع می‌شماردند و آن را بد می‌دانستند. شیخ ابوسعید می‌گوید : بازار جایگاه شیاطین است. می‌گفتند : صوفی باید بخود پردازد و ذکر خواند و تهذیب نفس کند ، و اگر به یک کاری یا پیشه‌ای پرداخت «اهل دنیا» می‌گردد و از راه خود بازمی‌ماند. زن نگرفتن اجباری نبوده ولی بیشترشان نمی‌گرفته‌اند. زیرا زن را نیز از «دنیا» می‌شمارده‌اند. نان از دست دیگران خوردن همگانی بوده. زیرا در جایی که بکاری و پیشه‌ای نمی‌پرداخته‌اند ناگزیر بوده‌اند که چشم براه «احسان» و «صدقه»‌ی توانگران باشند ، و اگر نرسید ببازار افتاده یا بدرِ خانه‌ها رفته گدایی کنند ، و این را نه تنها ننگ نمی‌دانسته‌اند بلکه یک قسمتی از ریاضت و عبادت می‌شمارده‌اند. اما رقص ، آن را بزبان خود «سماع» می‌نامیده‌اند. یکی دف می‌زده و دیگری نای می‌نواخته و دیگری با آواز خوش شعرهای عاشقانه می‌خوانده ، و در این میان درویشان برقص می‌پرداخته‌اند و خود شیخ همان کار را می‌کرده است.

از همینجا شما فهم و دانش آنها را بسنجید. گروهی تا چه ‌اندازه نافهم باشند که این ندانند بیکاری سامان زندگی را بهم می‌زند. ندانند که خدا شماره‌ی زنان و مردان را یکسان گردانیده و یک مردی چون زن نمی‌گیرد باعث سیاه‌روزی یک زنی شده است ، ندانند که نان از دست دیگران خوردن نشان پستی و زبونیست و آبرو را می‌ریزد و شرم و آزرم را از میان می‌برد ، ندانند که پای کوفتن و رقصیدن جز با هوسِ خود راه رفتن نیست و آن را «عبادت» یا «ریاضت» نام نتوان نهاد.

شگفتتر اینجاست که اینان که به بهانه‌ی چشم‌پوشی از جهان و دامن درچیدن از لذت و سختی دادن بخود و کاستن از نیروهای تنی بخانقاه خزیده بودند در کردار همه بضد آن برخاسته و همه به تن‌آسایی و خوشی پرداخته‌اند!!. کیست که از بیکاری و مفتخواری خوشش نیاید؟!.. کیست که از ساز و آواز و رقص لذت نبرد؟!.. اما زن نگرفتن ، آن نه برای چشم‌پوشی از لذت ، بلکه برای گریز از رنج خانه‌داری بوده. وگرنه بیشترشان درمیان خود امردبازی و پستیهای دیگر داشته‌اند ، و چون شیوه‌ی ایشان بوده که برای هر کار زشتی یک عنوان نیکی می‌داده‌اند باین زشتکاری نیز نامهایی داده‌اند و رختهایی پوشانیده‌اند. «بجمال خدا در روی شاهدان تماشا می‌کرده‌اند». جامی می‌گوید :

حُسن خویش از روی خوبان آشکارا کرده‌ای
پس بچشم عاشقان در وی تماشا کرده‌ای

یکی از بزرگان صوفیان ابوحامد کرمانی بوده که درباره‌اش چنین می‌نویسند : «چون در سماع گرم شدی پیراهن خود و حضار را چاک کردی و سینه بسینه‌ی ایشان نهادی و از آن تشفی حاصل نمودی. چون شیخ به بغداد رسید خلیفه پسر بدیع الجمالی داشت خبر ورود شیخ شنید قصد حضور مجلس شیخ نمود. گفتند که طریقه‌ی شیخ اینست. خلیفه‌زاده گفت از قرار تقریر شما او کافر خواهد بود بمجلس او می‌روم اگر اینگونه نسبت بمن حرکتی کرد او را قربة الی الله بقتل رسانم و از وجود آن مبدع ، جهان را پاک گردانم و چون در سماع گرم گشت شیخ بکرامت دریافت و این رباعی بگفت :

سهل است مرا بر سر خنجر بودن
در پای مراد دوست بیسر بودن

تو آمده‌ای که کافری را بکشی
غازی چو تویی رواست کافر بودن

خلیفه‌زاده گریبان خود را درید و بقدم معذرت پیش آمده سر در قدم شیخ نهاد ...».

👇

گزاشتن نام «شاهد» بخدا ، و پیاپی گردانیدن کلمه‌ی «عشق» و مانند اینها که سراپا بیفرهنگی و بی‌شرمیست از اینجا برخاسته است. ملا هادی سبزواری [1] که او را یکی از حکما می‌شناسند خدا را «شاهد هرجایی» خوانده می‌گوید :

با که توان گفت این سخن که نگارم
شاهد هرجایی است و گوشه‌نشین است

حکیم گردن‌شکسته را ببینید که با خدا چه گستاخی می‌کند ، چه بیفرهنگی نشان می‌دهد.



پانوشت :
1ـ این همانست که ادوارد براون در سفرنامه‌اش به ایران او را «بزرگترین فیلسوف ایران در قرن نوزدهم» می‌خواند و نزدیک به 20 صفحه درباره‌ی فلسفه‌ی او در آن کتاب می‌نویسد.


🌸

ملا هادی سبزواری

(از این نوشتار)
.

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸39ـ خرده‌گیری و پاسخ آن

🔸 یادداشت کوشاد تلگرام (پنج از هفت)


9) اکنون ببینیم هر یک از این دسته‌ها چه کردند : آنکه دولت بود در سالهای بعد (22 تا 32) بدستاویز دمکراسی (!) دست از پشتیبانی ارتجاع برنداشت. حتا پسر رضاشاه بوارونه‌ی پدر هواداری از شیعیگری و ملایان ‌نمود (برای آگاهی بیشتر کتاب «دولت بما پاسخ دهد» و پیشگفتار کتاب «انکیزیسیون در ایران» دیده شود). پس از سال 32 هم جز مماشات با دستگاه آخوندی نکرد. نتیجه‌ی این کار را که مار در آستین پروردن است امروز همه می‌دانند. سرنوشت اندوهبار محمدرضاشاه و خاندانش را تاریخ فراموش نخواهد کرد.

دوم ، با افسوس فراوان باید گفت بیشتر کوشندگان سیاسی به هشدارهای پرچم بی‌پروایی کردند. گذشته‌ها گذشته و اکنون نمی‌خواهیم دسته‌ای را سرزنش کنیم. تنها سودِ بمیان کشیدن اینها ، درسیست که برای آینده توان گرفت.

راستی آنست که تنها یک دسته به ژرفای کوششهای آزادگان و تأثیر آنها پی برد. دیگر کوشندگان سیاسی ، کسروی را از سیاست دور و کوششهای او و یارانش را جز یک «محاوره‌ی دینی» یا تلاشهای «خرده بورژوازانه» ندانستند.

ایشان پیاپی ایراد گرفته می‌گفتند : «امروز وقت این صحبتها نیست. امروز باید قوه بدست آورد و آنگاه همه کاری می‌شود کرد». می‌گفتند : «درد اصلی مردم اقتصاد است ، هنگامی که آن درست شود کیش و خرافات هم درست می‌شود!» ... خوانندگان در گفتارهای نخست پرچم این سخنان و پاسخ روزنامه را دیده‌اند. می‌گفتند : امروز باید از نان سخن گفت ، از روابط کشورها در این جنگ سخن راند و اینکه چیرگی با کیست و ما باید هوادار کدام سو باشیم. باید از اینگونه چیزها گفتگو کرد نه از کیشها یا شاعرانِ درگذشته.

امروز ما هرچه روشنتر می‌توانیم دریابیم که آن سخنان تا چه اندازه پرت بوده. ولی در آن روزها که راهشان را هنوز نیازموده و به چشم خود فرجام تلخش را ندیده بودند ،‌ احساسات راهنماشان بود و در نتیجه گوشهاشان نمی‌شنید.

کسروی به ایشان پاسخهای بسزا داده و سرانجام در کتاب «در راه سیاست» به این موضوع دامنه‌دارتر و روشنتر پرداخته می‌گوید : کسانی ما را از سیاست بدور می‌دانند. «در حالی که ما از سیاست دور نیستیم و از روزی که بکوشش برخاسته‌ایم در راه سیاست گام می‌زنیم. می‌باید گفت : آنان سیاست را بمعنی راستش نمی‌شناسند و یا از کار ما چندان که باید آگاه نیستند ... اگر راستی را بخواهند ما در سیاست نیز از دیگران پیشتریم و یک راه بهتر را دنبال می‌کنیم.» سپس در جای دیگر کتاب به موضوع کوششهای آزادگان که در ظاهر از دیده‌ی کسان بسیاری کوشش سیاسی شمرده نمی‌شود چنین می‌آورد : «... نخست چیزی که باندیشه‌ها خواهد رسید آنست که پیراستن توده از آلودگیها [که ما به آن برخاسته‌ایم] چه همبستگی به سیاست دارد؟!.. ... با زبان خودشان می‌گویند : اصلاحات چه ربط بسیاست دارد؟!. سیاست آنست که ما خودمان را از زورآزمایی روس و انگلیس نگه داریم و استقلال خود را از دست ندهیم» سپس در دنباله‌ی پاسخ به آن ایراد چنین می‌گوید : «اگر ایرانیان می‌خواهند با دیگر توده‌ها ... از روی برابری زندگی کنند باید خود را از حال کنونی بیرون آورند. با این آلودگیها با آنان همراهی و همگامی نخواهند توانست».

به وارونه‌ی چنین راه روشن و استواری ، کوشش سیاسی در نزد کوشندگان آن دوره ، اعتصاب براه ‌انداختن و میتینگ برپا کردن و ‌هایهوی نمودن و به این حزب و آن حزب تاختن یا به دولت ایرادهای پیاپی گرفتن و تندی نمودن و هیاهو بپا کردن بود.

بدینسان ماهها بلکه سالها گذشت و کوشندگان سیاسی دست از این بیهوده‌کاریها برنداشتند و هر دسته‌ای راه جدایی می‌پیمود و چون هر روز ‌هایهوی و آشوبها نیز دامنه‌دارتر می‌گردید و در سایه‌ی آن کابینه‌ها نیز از پی هم آمده چندی نمانده می‌رفتند ، کوشندگان گمان می‌کردند در کار سیاسی پیشرفتهایی بدست آورده و به «هدف» نزدیکتر گردیده‌اند. اینست هدف اصلی که هرآینه «شناختن دردهای توده و همدستی در راه چاره به آن و جلو ارتجاع ایستادن» بود نادیده گرفته می‌شد.

کسانی اگر می‌خواهند بدانند کسروی چه کوششها کرد تا آزادیخواهان به این موضوع توجه بیشتر کنند و نیروهاشان را یکی گردانند و از آنسو ایشان دچار چه گمراهیهایی بوده به چه کارهای بیهوده و پوچی برخاسته بودند بجاست کتاب «سرنوشت ایران چه خواهد بود؟» را بخوانند.


👇

سوم ، آمدیم بر سر مردم و ملایان. آنکه مردم عامی است که جز بملایان نمی‌گرایید. آمدیم به آنان که سوادی یا نیمسوادی داشتند و پیرو ملایان نبودند ، آنها را نیز کوششهای بیراه آزادیخواهان از هرچه کوشش سیاسی و نام سیاست بود بیزار نمود. زیرا کوشندگان سیاسی مردم را بی‌آنکه با حقایقی آشنا گردانند بدنبال خود به میتینگها و راه‌پیماییها می‌کشانیدند و ایشان نیز چون باور ریشه‌داری نمی‌یافتند تا بتوانند در کوششها پافشار و شکیبا گردند اینست جز به نتیجه‌ای که بزودی بدست آید امید نبسته بودند. در جایی که کوشندگان درد واقعی مردم را ناشناخته به جست و خیزهایی می‌پرداختند و از آنسو یکدل و متحد هم نبودند ناچاری بود که در برابر ارتجاع و خودکامگی شکست خورند و توده‌ی هوادار ایشان نیز بیکبار نومید گردند.

رویهم‌رفته کوشندگان سیاسی به درد خودسری دچار بودند. نه خود دردهای توده را دریافته بچاره‌ی آن از راهش می‌کوشیدند و نه به آنان که راهش را نشان می‌دادند گوش می‌کردند.


🌸

📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 36ـ درباره‌ی صوفیان و درویشان (چهار از چهار)


بدیها و زیانهای صوفیان بیشتر از آنست که در این یک رشته گفتارها بگنجد. اینان آتش بشرق زده‌اند. علت بدبختی و درماندگی شرقیان را اگر چهار چیز بشماریم یکی از آنها صوفیگری است. یک گروه هوسمند آوازه‌دوستی در خانقاهها بیکار نشسته ، و نان از دست دیگران خورده پیاپی بافندگی کرده‌اند و دین و زندگانی و خوی و همه چیز را با اندیشه‌های کج و گمراه خود زهرآلود گردانیده‌اند.

یکی از بدیهای آنان گستاخی و بیباکیشان در دروغسازی بوده. صوفیان بدو جهت بدروغ نیاز داشته‌اند : نخست چون مدعی بوده‌اند ما از این خانقاه‌نشینی و ذکر و ریاضت مقامات می‌سپریم و بخدا می‌پیوندیم و اختیار جهان بدست ما می‌افتد ، در حالی که از ریشه دروغ بوده و در آن خانقاه هرچه تیره‌درونتر می‌شده‌اند ، به این دروغ خود با دروغسازی‌های دیگری پر و بال داده‌اند. در کتابهاشان پیاپی معجزات و کرامات است که از پیران خود می‌نویسند.

دوم آنکه هر شیخی پنجاه یا صد تن یا بیشتر از درویشان را در خانقاهی گرد آورده و خود را ناگزیر می‌دیده که شکم آنها را سیر گرداند ، و برای این کار راهی جز پول طلبیدن از پادشاهان و بزرگان و توانگران نبوده ، برای این کار نیز ناگزیر بوده‌اند دروغها بسازند و چشمهای توانگران را بترسانند.

اگر کتاب اسرار التوحید را بخوانید پیاپی داستانهاست که می‌نویسد : «شیخ از میهنه بسرخس می‌شدی در هوا معلق می‌رفتی میان آسمان و زمین ولیکن جز ارباب بصیرت ندیدندی» ، «درمیان مجلس که شیخ را سخن می‌رفت ... از زحمت زنان کودکی خُرد از بام از کنار مادر بیفتاد. شیخ ما را چشم بر وی افتاده گفت بگیرش. دو دست از هوا پدید آمد و آن کودک را بگرفت و بزمین نهاد» ، شیخ از فلان پادشاه پول خواست و او وعده داد ولی نپرداخت و پس از چندی شبانه سگان او را بدریدند ... سراسر آن کتاب از اینگونه داستانهاست. کتابهای تذکرة‌الاولیاء و نفحات جامی و صفوة‌الصفا نیز همین گونه است.

آیا اینها راست است؟.. صوفیان چنین معجزاتی داشته‌اند؟!.. اگر اینها راست است اکنون در زمان ما چند تنی از سران صوفی و از پیران ایشان در مراغه و شیراز و گناباد و تهران هستند ، یکی از اینان هم یک معجزه‌ای یا کرامتی بنماید تا ما بدانیم آنچه از گذشتگانشان نوشته‌اند راست بوده.

این شیوه‌ی صوفیان بوده است که هر داستانی که رخ می‌داده با دروغ از آن استفاده می‌نموده‌اند. مثلاً طغرل سلجوقی و برادرانش که پس از جنگهای بسیار با سلطان مسعود غزنوی و با دیگران بپادشاهی رسیده‌اند ما می‌بینیم در کتاب اسرارالتوحید داستانی هست که شیخ ابوسعید آن پادشاهی را به ایشان داده.

در آخرهای زمان صفوی در پادشاهی شاه‌سلطان‌حسین با تحریک ملایان بصوفیها آزار می‌کرده‌اند ، و چون پس از سالیانی در نتیجه‌ی سستی صدساله‌ی خاندان صفوی ، افغانان باسپهان دست یافته و آن خاندان را برانداخته‌اند صوفیان این را معجزه‌ای برای خود گردانیده‌اند. نادرشاه که یک مرد کوشنده و کاردانی بوده و به مفتخوارانی همچون صوفیان رو نمی‌داده کشته شدن او را نیز نتیجه‌ی نفرین خودشان شمارده‌اند. کریمخان چون معصوم‌علی‌شاه و نورعلی‌شاه را از شیراز بیرون کرده مردن او را نیز از تأثیر این پنداشته‌اند.

بدینسان از هر حادثه‌ای بسود خود استفاده کرده‌اند. ولی زشتتر از همه رفتاری است که در حادثه‌ی دلگداز مغول کرده‌اند. چنانکه یک بار هم گفته‌ایم یکی از علل زبونی ایرانیان در برابر مغول صوفیگری بوده (چنانکه ما این را در گفتارهای جداگانه‌ای با دلیلهای مشروحتر خواهیم نوشت) [1] . لیکن صوفیان بجای اینکه از آن پیشامد عبرت گیرند و بگناه خود پی برند از آن داستان نیز بسود خود استفاده نمودند. زیرا چون سلطان‌محمد خوارزمشاه چند سال پیش از داستان مغول شیخ مجدالدین بغدادی را که یکی از سران صوفی بود ، بگناه آنکه در نهان مادرش را بزنی خود آورده و با او درآمیخته بود کشت ، و سپس چون آن داستان دلگداز رخ داد و مغولان در ماوراءالنهر و ایران ملیونها خون بیگناهان ریختند ، صوفیان نامردانه فرصت یافته زبان شماتت باز کردند و چنین گفتند که خدا مغولان را بخونخواهی شیخ‌مجدالدین فرستاده ، و این را دستاویز دیگری برای ترسانیدن مردم و لخت کردن آنها گردانیدند.

نادانی را بنگرید : خدا خون مجدالدین بغدادی را گرفته از که؟.. از زنان بیگناه و کودکان شیرخوار بخارا و سمرقند و خوارزم و مرو و نیشابور و بلخ و همدان. تو گویی خون مجدالدین را اینها ریخته بوده‌اند.

شگفتتر آنست که در آن داستان مغول چند تن از سران صوفی از شیخ نجم‌الدین کبرا و شیخ عطار و دیگران کشته شده‌اند ، و این درخور پرسشست که چه شده خدا بخاطر یک مجدالدین کشته شده سراسر ایران را بخون کشیده و بخاطر این مشایخ زنده باری یک شهر را از کشتار آسوده نگه نداشته است؟!..

[1] : درین باره بنگرید بکتاب «صوفیگری» گفتار ششم : «چگونه ایرانیان زبون مغولان شدند؟..»
(پرچم روزانه شماره‌های 196 ، 197 ، 198 و 199)


🌸