شهریور1320 و درسهای آن
(بخش دوم)

‌✴️ تاریخ پانصد ساله‌ی خوزستان
بخش دوم
1- كعبیان
4✴️ بند بستن شیخ سلمان در جلو كارون
گذشته از همه‌ی اینها شیخ سلمان مردى آبادى‌دوست بوده كه همیشه بسرسبزى زمینها مى‌كوشید و آبادیها بنیاد مى‌نهاد. كسانی كه از خوزستان آگاهى دارند مى‌دانند كه از یكسوى خاك آنجا پربركت‌ترین خاك است و از سوى دیگر بزرگترین رودهاى ایران از آن سرزمین روان مى‌باشد. با این حال بخشهاى عمده‌ی آنجا جز بیابان خشك نیست و علت این كار گودى رودهاست كه آب بر زمینهاى پیرامون آنها نمى‌نشیند مگر در جاهایى كه بند در جلو رود بسته آب آن را بالاتر بیاورند. از اینجاست كه موضوع بند در خوزستان اهمیت دارد و پادشاهان نیكوكار باستان هر كدام بندى در آنجا بنیاد مى‌نهاده‌اند.

👇

‌📘 در پاسخ حقیقتگو

🖌 احمد کسروی

2ـ كیشهایی كه امروز هست همه گمراهیست
تا اینجاست سخن حقیقتگو. چنانكه گفتیم این گونه پرسشها و خرده‌گیریها در پیرامون دین فراوان رسیده. از روزی كه كتاب «راه رستگاری» را بیرون داده‌ایم پیاپی این گونه پرسشها می‌رسد ، و ما پرهیز می‌داریم كه آنها را در پیمان چاپ كنیم و بپاسخی پردازیم. چه می‌دانیم كه هر چیزی كه بسخن‌بازی افتاد بجایی نرسد.
ما در این راه كه می‌كوشیم سه سخن بیشتر نمی‌داریم. زیرا می‌گوییم : این پراكندگیها شرق را پایمال ساخته و می‌باید بچاره‌ی آنها كوشید. می‌گوییم : چاره جز راستیها (حقایق) را بدست آوردن و همگی آنها را پذیرفتن نیست. می‌گوییم : براستیها جز براهنمایی خرد نتوان رسید.

‌در راه سیاست
نشست هفتم
(بخش یکم)

در نشستهای گذشته از سیاست سخن راندیم و اینك دنباله‌ی آن را می‌گیرم :
در نشستهای گذشته گفتم : ایرانیان باید بنیاد سیاست خود را بروی سه پایه گزارند :
1) كوشش به پیراستن توده و رها شدن از آلودگیها و نادانیها.
2) بدست خود گرفتن رشته‌ی كارهای كشور و نیكخواهی نمودن با دو دولت روس و انگلیس و یكسان گرفتن هر دوی آنها.
3) دلبستگی داشتن به نیكی جهان و نبرد با بدیها و همراهی نمودن در این زمینه با نیكخواهان جهان.
در شش نشست گذشته از آن دو چیز سخن رانده تا آنجا كه می‌توانستم زمینه را روشن گردانیدم.

‌در راه سیاست
نشست هفتم
(بخش دوم)

٤٧ـ باید خردها تكان خورد :
آنچه ما می‌دانیم دشواریها همه از آن برمی‌خیزد كه خردها تكان نخورده و اندیشه‌های نیكخواهانه تا اندازه‌ای كه باید رواج نیافته است. امروز دشواری بزرگتر آنست كه دولتهایی كه پیشگام می‌شوند
...

٤٨ـ از روشنی مغزها هوده‌های بسیار توان بیوسید :
برای جلوگیری از جنگ به یك دادگاه بین‌الملل بزرگی نیاز است ،
...

‌📘 در پاسخ حقیقتگو

🖌 احمد کسروی

✴️ 3ـ کیش جدا و دین جداست
بارها گفته‌ايم اينان معني دين را نمي‌شناسند ، و دين را اين مي‌دانند كه كسي با زبان بهستي خدا و راستگويي پيغمبران و بجهان ديگر و دوزخ و بهشت خَستُوان باشد و كساني را نيز از مردگان دست ‌اندر كارهاي خدا شناسد و مهر آنان را به دل سپارد و پرستشها و نيايشهايي نيز بجا آورد و بس. چنين كسي ديندار است ، اگر شاعر ياوه‌گو بود گو باشد ، فيلسوف پندارباف بود گو باشد ، بمردم ستم كرد گو بكند ، گردن بيوغ بيگانگان گزاشت گو بگزارد ، افزار دست آنان شد گو شود ، در يك توده ده تن همدل و همدست نبودند نباشند ، ...

‌✴️ تاریخ پانصد ساله‌ی خوزستان
بخش دوم
1- كعبیان
5✴️ لشكركشى كریمخان به خوزستان
كریمخان در نواحى سیلاخور لشكرگاه داشت كه فرستادگان والى بغداد نزد او آمدند و نامه‌ی والى را رسانیدند.
در تاریخ زندیه مى‌گوید وكیل پیش از آن یكى دو بار بر زبان رانده بود كه كعبیان را گوشمالى دهد. ولى چون شیخ سلمان پاس ایران نگه داشته در دریا و خشكى گزند از مردم او به رعیت ایران نمى‌رسید اینبود كه وكیل درباره‌ی سركوب او شتاب نداشت.

شهریور1320 و درسهای آن
(بخش سوم)

✴️ درباره‌ی روزه و احکام عبادي

(بخش یکم)
کانال : چنانکه چند روز پیش در پایان گفتار آقای امجدی نوشتیم ما را در زمینه‌ی روزه سخنانی هست که خواهیم راند. اکنون این سخنان را در دو بخش می‌آوریم.
درباره‌ی سودهاي روزه بسيار گفته و نوشته‌اند و اگر نوشته‌هايي را كه در اين زمينه هست از فزونیها بزداييم ، آنچه بازمي‌ماند جز اين نيست كه ميگويند : روزه تقوا ، خويشتن‌داري ، شكيبايي ، همدردي با بيچيزان ، قناعت و ... را به روزه‌دار مي‌آموزد.
از اين ستايشها پرسشهاي چندي پيش مي‌آيد ، مثلاً توان پرسيد :
✴️ ـ آيا مسلمانان از ديگر توده‌هاي جهان خويشتن‌دارتر و قانع‌ترند و با بيچيزان همدردي بيشتري مي‌كنند؟!.
✴️ ـ آيا دست از خوردن و آشاميدن بازداشتن ، آز (حرص) ، بدزباني ، دروغگويي ، چاپلوسي و خويهاي ناستوده‌ی ديگر را درمان مي‌كند يا بدرمان آنها كمك مي‌كند؟!.
پاسخ به اين گونه پرسشها با آگاهي از حال توده‌هاي ديگر و تجربيات روزانه دشوار نيست.
درباره‌ی سودهاي روزه چندان گزافه گفته‌اند كه همانها خود دليلي عليه آن گرديده. زيرا يكي تواند پرسيد :
✴️ اگر روزه اينهمه سودهاي تني و رواني (طبي و معنوي) براي آدمي دارد چرا در يازده ماه ديگر سال آن را كنار گزارند؟!
شايد ملايان و آقايان علما بيدرنگ دست به «احكام» آويخته بگويند : «اگر لازم بود خدا حكم مي‌كرد». ولي اين پاسخ آن پرسش نيست. چنین پاسخی تنها درخور کسانیست که هیچ چون و چرایی درباره‌ی کیش خود نکرده و نمی‌کنند. آنهایی را که همه درپی دلیل و راهنمایی خردند از این پاسخ چه سودی تواند بود؟! روی سخن ما در اینجا به چنین کسانست. از اینرو میخواهیم به داستان روزه از دیدگاههای روشنی همچون دانش و خرد بنگریم.
برای مثال بیایید از این دیدگاه به روزه و نتیجه‌های آن بیندیشیم :
شايد شما هم از كارشناسان تغذيه شنيده‌ايد كه آشاميدن شش تا هشت ليوان آب در روز براي تن آدمي بايسته است. همچنين از ايشان مي‌شنويم كه خوردن خوراك باندازه‌ی كمتر ولي با وعده‌ی بيشتر (مثلاً چهار تا شش وعده با فاصله‌ی كمتر) بهتر است. اگر ما همان شيوه‌ی عادي خوردن را كه سه وعده است بديده گيريم ، معمولاً در بیداری ، ميان دو تا از وعده‌ها بيش از هشت ساعت جدايي نمي‌افتد. پس شگفت نيست كه روزه‌دار با ده تا چهارده ساعت نخوردن و (بويژه) نياشاميدن از شرايط عادي خود خارج شود.
اینجا سخن از آسيبهايي كه روزه‌گير به تندرستي‌اش ميرساند نيست. سخن از آنست كه روزه از ديدگاههاي گوناگون يك روال عادي نيست. بر این روال غیرعادی چه نتیجه‌هایی بار است؟!. مثلاًً روزه‌دار ممكنست از فرط ناآسودگي (همچون یک ناخوش) ناچار به گرفتن مرخصي از كار شود ، يا كم‌كاري كند ، يا آنكه اگر خواست همچون هميشه كار كند ، زودرنج گردیده به آساني برآشوبد و چه‌بسا رنجشها و كشاكشها كه از اين رهگذر برخيزد و اگر روزه براي آنست كه جلو بديها گرفته شود و نيكيها رواج گيرد اين خود وارونه‌كاريست.
قانونهاي اجتماع همه مي‌كوشند كه آدمي را در شرايط «استاندارد» نگه دارند. مثلاً در رانندگي ، راننده مجاز نيست بيش از 4 ساعت پيوسته و جمعاً 9 ساعت در شبانه‌روز رانندگي كند (با اندکی کم و بیشی). علت اين قانونگزاري چيست؟!.. جز آنست كه مي‌بينند راننده از روال عادی یا «استاندارد» درمي‌آيد؟ خستگی برو چیره می‌شود؟ ، و در آن حال ممكن است باعث تصادف شود؟ نه آنست که همه‌ی اين قانونها براي دوري جستن از چنين وضعيتي است؟! ديگر قانونها (شرعي و عرفي) هم چنينند.
مثلاً اين بار رخت را بديده گيريم. فراوانند کسانی که در زمانهايي از سال مي‌توانند لُخت به میان توده درآیند بی‌آنکه سرما و گرما و بارندگی آزارشان دهد. ولي قانونها چنين اجازه‌اي نمي‌دهد. «علت» روشنست زيرا چنانكه گفتيم قانونها مي‌كوشند ما را در همان حال استاندارد نگاه دارند تا سامان هميشگي بهم نخورد. با بديده گرفتن اينها ، چه علت دارد كه آدمي خود را با روزه يا يك كار دشواری از شرايط عادي بيرون ببرد ـ آن هم براي يك ماه تمام؟!
باشد که فلسفه‌ی روزه را «تمرين» براي روزها يا هنگامهاي سخت بازنمایند ـ چنانكه سربازان را بکارهای دشوار وامیدارند و عادت مي‌دهند. ولی بايد توجه كرد كه سربازان را بشرايطي عادت مي‌دهند كه در انجام وظایفشان با آن روبرو توانند شد نه هر سختی و ریاضتی. اگر جز اين باشد ، آن هم بي‌معناست زيرا كارهاي دشوار يا سختي‌كشي (رياضت) مرزي ندارد و براي مثال همه‌ی انواع شكنجه را مي‌توانند به سربازان بچشانند چرا كه روزي (روزگاري) شايد با آن روبرو شوند. آيا ایشان را به چنان شکنجه‌هایی واداشتن خردپذير است؟!
اگر از روزه پرهيزكاري (تقوا) و از آن رواج نيكيها و جلوگيري از بديها را انتظار داريم ، ما نخست بايد كارهاي ساده‌تري بكنيم تا سامان اجتماعي در حال «استاندارد» خود بماند (بدانسان كه از قانونهاي رانندگي مثال زديم).

امروز يكي از علتهاي فراواني بديها و كميابي نيكيها كه سامان اجتماع را بهم زده رفتار خود ماست. براي آنكه زمينه روشن شود از جای ديگري مثال بیاوریم.
مي‌دانيد كه رفتارهاي مردم در ساماندهي به كوششهاي اقتصادي بسيار مؤثر است. مثلاً مغازه‌دارِ گرانفروش يا بدخوي از خریدار واکنش می‌بیند و دیر یا زود با كاهش خريد روبرو مي‌شود. درست است که فروشنده‌ی آزمند میخواهد گرانفروشي کند ولي رفتار مردم (یا مكانيزم بازار) بي‌آنكه نياز به «شحنه» و «محتسب» باشد جلو آزمندی او را گرفته قيمتها را به تعادل مي‌رساند. پس اينكه گفته شده «سزاي گرانفروش نخريدن است» يك دستور سامان‌نگهدار است.
این در اقتصاد بود. در اجتماع مانند اين دستور را براي رفتار ستمگرانه يا كلي‌تر بگوييم براي بديها داريم ولي افسوسمندانه امروز بآن كمتر رفتار مي‌گردد. شرح آن دستور چنینست :

✴️ با بدان رفت و آمد نكن ، با ايشان بدانسان كه با نيكان رفتار مي‌كني رفتار نكن ، سلامشان را پاسخ نده ، با ديده‌ی توهين در ايشان بنگر!

آري ما اين دستور را براي سامان اجتماع داريم و باید بيگمان بود كه توده‌هاي پيشرفته بيشتر از توده‌هاي زبون و درمانده بآن پابندند. آيا در ايران ما باين دستور چه ‌اندازه پابنديم؟!..
بي‌پروايي باين دستور تنها اين اثر را ندارد كه بَدان «جري»تر مي‌گردند بلكه هنگامي كه ما نيكان و بدان را به يك چشم بنگريم يا نيكان از ما همان رفتاري را ببينند كه با بدان مي‌كنيم ، ناچاريست كه دلسرد گردند و از نيكوكاريها كناره گيرند. به بازاري كه مس و زر به يك قيمت باشد آيا كسي زر خواهد آورد؟!
ما از دشواريهايي كه امروز در برابر اين دستور هست ناآگاه نيستيم. [1] با اينهمه شما مي‌دانيد در برابر بديهاي آشكار هم مردم «نرم‌رفتاري» از خود نشان مي‌دهند و رفتار به آن دستور را «بداخلاقي» مي‌دانند!
اين دستور بدشواري روزه گرفتن نيست و مايه‌اي هم جز فهم و يك جو دليري نمي‌خواهد ، پس از چه روست كه چنين بي‌پروايند؟!. مي‌دانيم كساني خواهند گفت : «اينها چيزهاي مهمي نيست كه شما بآن مي‌پردازيد». ولي اين سخن جز از خامي برنیاید. همين رفتارهای غلط ولی بظاهر کم‌ارج هنگامي كه در يك كشور رواج گیرد اثرات بزرگي از خود نمايان خواهد ساخت.
[1] : يكي از آنها اينست كه امروز هر كس آنچه بسود اوست نيك و آنچه نه چنانست بد مي‌داند. اينست نيك و بد را بنيادي نیست. همين خود گرفتاري كوچكي نيست. اين به معني نبودن يك «استاندارد» رفتاري درميان يك توده مي‌باشد كه خود سخت بيمگین است! براي شرح بيشتر ، خواننده را به کتاب «دردها و درمانها» راه می‌نماییم.
(این گفتار را فردا پی خواهیم گرفت.)

‌در راه سیاست
نشست هفتم
(بخش سوم)

٤٩ـ آینده‌ی جهان را اندیشه‌های نیكخواهانه راه خواهد برد :
كوشش به نیكی جهان و نبرد با بدیها كه می‌گوییم اینهاست. آمدیم بر سر آنكه این كارها چه همبستگی بسیاست دارد و چه هنایشی در كارهای سیاسی ما تواند داشت؟..
...

٥٠ـ نبردی درمیانه‌ی خرد و بیخردیها آغاز شده :
می‌توانم این سخن را بگونه‌ی دیگری روشن گردانم. امروز در جهان نبردهای گوناگون می‌رود : نبرد نژادها با همدیگر ، نبرد دولتها با یكدیگر ،
...

‌📘 در پاسخ حقیقتگو

🖌 احمد کسروی

✴️ 4ـ معنايي كه کیشها به دين داده‌اند راست نيست
ما تاکنون بارها زيان اين كيشها را شمرده‌ايم و در اينجا براي آخرين بار روشنتر و گشاده‌تر مي‌نگاريم تا آقاي حقيقتگو بداند كه ما در چه راهيم و براي جهان چه مي‌خواهيم ، و او و همراهانش در چه راهند و از بهر جهانيان چه مي‌خواهند.
نخستين آسيب كيشها پراكندگيست كه بميان مردم انداخته. امروز در شرق شما به هر كشور كوچكي كه رويد ده و اند كيش جداگانه در آن رواج مي‌دارد. ...

‌✴️ تاریخ پانصد ساله‌ی خوزستان
بخش دوم
1- كعبیان
6✴️ زینهار خواستن شیخ سلمان از كریمخان
كعبیان چون بدریا گریختند كشتیهاى حاكم بصره ایشان را دنبال مى‌كردند و از جزیره‌اى بجزیره‌ی دیگرى مى‌راندند. شیخ سلمان بهتر آن دید كه دست بدامن كریمخان زده ازو بخشایش بخواهد و اینبود كه فرستاده نزد وكیل فرستاده از گذشته عذر خواسته و براى آینده زینهار طلبید و بعهده گرفت كه اگر لشكر ایران از دورق برخیزد و به كعبیان اجازه بازگشت بآنجا داده شود بار دیگر جز راه زیردستى و فرمانبردارى نپویند و سالانه خراج پردازند.

شهریور1320 و درسهای آن
(بخش پایانی)

✴️درباره‌ی روزه و احکام عبادي
(بخش پایانی)
آنان كه باين گونه موضوعات مي‌انديشند بيگمان از خود پرسيده‌اند : چرا مردم به نيكيها پرواي بايسته را نمي‌كنند يا از بديها چندان كه بايد گريزان نيستند؟!
آيا می‌توان گفت چنین رفتار ناشایستی از آنست كه روزه نمي‌گيرند يا نماز نمي‌خوانند؟! ما به چشم خود می‌بینیم که به این دستور خود دینداران نیز پروا ندارند پس چگونه بگوییم که نماز و روزه میتواند به نیکیها و جلوگیری از بدیها بینجامد؟!
براي دانستن پاسخ بايد درباره‌ی این موضوع از راه دیگری اندیشه بکار برد : چنانكه دستورهاي ديني ما را به راستكاري و جوانمردي و كوتاه‌سخن به «رفتار استاندارد» يك اجتماع سعادتمند و زنده رهنمون مي‌سازد ، باورهاي زهرآلودي نيز در كارند که بيكار نمي‌مانند. آنها هم دمادم آب به آسياب هوسها و خودخواهيها مي‌ريزند. مثلاً مادّيگري مي‌گويد : «اي بابا ، قانونها (دستورهاي ديني) از خواست زبردستان براي بهره‌جويي از زيردستان برآمده و گزارده شده» يا «اخلاقيات موهوماتست»! شيعيگري مي‌گويد : زيارت برو تا گناهانت پاك شود (تلويحاً يعني : هر كاري دوست داري بكن ، با زيارت و گريه بر امام حسين همه پاك خواهد شد و به آنجهان با پرونده‌ی سياه نخواهي رفت).
✴️ شگفتتر از همه داستان صوفيگري است. صوفيان سردستور زندگي خود را كشتنِ «مني» (خودخواهي) يا به گفته‌ی خودشان «جهاد اكبر» وا‌نموده و با چنان ادعايي بمردمان برتريها فروخته‌اند ، با اينهمه نه تنها گدايي و زن ناگرفتن و بيكار گرديدن را ننگ بشمار نياورده‌اند بلكه به چاپلوسي و دروغسازيهاي ننگين و حتا شاهدبازي نيز آلوده بوده و آن «جهاد اكبر» نيز دامن ايشان را از پستيها دور نداشته است. همچنانست ديگر كيشها از مسيحيگري و زردشتيگري و ...
روزه در جای خود ،‌ بايد جستجو کرد براستي اين چه رازيست كه كيشها هيچيك ، مردم را نه تنها به نيكيها راه نمي‌نمايد بلكه از بديهاشان نيز جلو نمي‌تواند گرفت.
آنچه اينجا بكوتاهي مي‌توان گفت آنست كه بطور كلي يك رشته دستورها يا «آيين زندگاني» هنگامي مي‌تواند مؤثر باشد كه :
👈ـ زمانش نگذشته باشد و سراسر حقيقت و راستي بوده ،
👈ـ با خرد سازگار و خود آموزگار آن باشد ،
👈ـ نه تنها با دانشها سازگار بلكه خود پشتيبان آنها باشد ،
👈ـ بتواند با گمراهيها شانه به شانه بايستد و با دليلهاي بُرنده نبرد روبرو كند و آنها را از ميدان بيرون رانَد تا مردمان از كوره‌راهها و پراكندگيها رهايي يافته به يك شاهراه درآيند. [1]
همان صوفيگري را با این چهار معیار بسنجیم. این کیش كه سراسر دستگاهش بر پايه‌ی «مبارزه با نفس» است ، از يكسو از راستيها فرسنگها دور است ، از آنسو با خرد و دانش ناسازگارست (مثال : دروغبافي ، چله‌نشيني ، گدايي و زن ناگرفتن و بيكار زندگي بسر بردن)[2] و از سوي ديگر با مادّيگري يا با شيعيگري که دو گمراهی عمده‌ی روزگار ماست ، توان نبرد ندارد. اينست كه «آيين زندگاني» نمي‌تواند باشد. راستي اينست كه آن كيش با شيعيگري درآميخته و همرنگ آن گرديده. در برابر مادّيگري نیز که «اژدها گمراهی» روزگار ماست نه سخني براي گفتن دارد نه دليلي كه در برابرش ايستادن تواند ، اينست در برابر آن تن بزبوني داده. بي‌علت نيست كه مي‌بينيم صوفيگري هواداران آزمند و توانگر خود را نتوانسته بزندگاني ساده (درویشی) وادارد و از آنسو ايشان نيز تضادي ميان آزمندی و توانگري از یکسو و درویشی از سوی دیگر نمي‌بينند.
آيين زندگاني در اين باره به راهبري (مديريت) مي‌ماند : يك راهبر بايد رفتار و گفتارش با خرد و دانش سازگار باشد ، بايد بتواند جلوي بيراهيها را در سازمان خود بگيرد و با همچشمان(رقيبان) شانه به شانه بسايد و زبون ايشان نگردد وگرنه خود و سازمانش نابود خواهند گرديد. از آنسو بسیار واجب است که در سازمانِ او كارها با راي و نظر او راهبري شود و دستورهايش را ديگران نتوانند نقض كنند تا در رفتار کارکنان دوگانگی پدید نیاید.
در يك توده هم همینست. دستگاههاي اجتماعي ، سياسي و آموزشي جز آنکه باید راه خرد و دانش بپویند و از حقایق پیروی کنند ، بايد همه همسو با «آيين زندگاني» باشند. اگر براي مثال تلويزيون برنامه‌هايي پخش كند كه آیین زندگانی را نقض كند دستورهاي آن آيين از نيرو و اثر خواهد افتاد و مردم نيز سرگشته و گيجسر خواهند گرديد. اين يكي از علتهاست كه آشكار مي‌سازد چرا نيكوكاريها كم شده است. [3]
سخن کوتاه کنیم : روزه‌داری همچون ریاضت درویشان نه جلو بدیها را تواند گرفت و نه به نیک گردیدن مردم تواند انجامید. از چنین دستوری چنان نتیجه‌ای بسیار دور است.