‌✴️پیدایش آمریکا
بخش دوم
✴️ گفتار هفتم
(تکه‌ی دوم)
چگونه كُرتيز بپايتخت رفت؟..

بدينسان پيشواز انجام گرفت. مونتيزوما ، كُرتيز و همراهانش را بسرايي كه از پيش آماده كرده بودند رسانيده پس از نوازشها و مهربانيها كه از بهترين توده‌هاي متمدن بالاتر از آن چشم نتوان داشت رو بسوي ميهمانان گردانيده چنين گفت :
«اكنون در خانه‌ي خود بياساييد. پس از آنهمه رنجها كه كشيده‌ايد زماني بيارميد. من دوباره بديدن شما خواهم آمد». اين را گفته بيرون رفت.
اين سرا خانه‌ي پدر مونتيزوما بوده باروي استواري از سنگ با برجهايي در پيرامون خود داشت و چندان بزرگ و جادار بود كه همه‌ي اسپانياييها با همراهان ديگر خودشان در آن جا گرفتند.
كُرتيز بيش از همه دربند نگهداري خودشان بود. از اينرو دستور داد توپها را بجاهايي كه شاينده بود گزاردند و سپاهياني بپاسداري گماردند. از هر باره دستور بيداري و هوشياري داد.

🗂 گفت و شنید

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

🗂 باید در اندیشه‌ی آینده باشیم

💎 هر دو بخش در یکجا

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

📗 #پرسش_و_پاسخ (رشته‌ی یکم ـ بخش هشتم)

شما با اين رفتار خود از يكسو دانشمندان را از خود دور مي‌گردانيد و از يكسو ملاها و مردم عامي بازاري را بدشمني خود تحريك مي‌كنيد. بعقيده‌ی من اگر شما نام دين نبرده بوديد پيشرفت كارتان ده برابر حالا بود. 1
آن خانم اروپايي كه كتاب شما را همراه خود بفرانسه آورده بود و با من ميخواند گفت : كوششي كه اين مرد ايراني در راه نيكي جهان ميكند و مقام بشريت را بالا مي‌برد جهاد بسيار مقدسيست كه ميكند.
اين سخن مايه‌ی سرفرازي من شد ، و اكنون چه اندازه مايه‌ی افسوست كه در ايران اين كوششهاي شما را به زننده‌ترين صورتي در ذهن عوام جلوه‌گر گردانيده‌اند. گاهي گفته‌اند دعوي نبوّت مي‌كند ، گاهي گفته‌اند قرآن ميسوزاند. پستترين توهينها را بشما كرده‌اند. چند روز پيش در حمام ديدم دلاك كه كيسه بتن مي‌كشد سخن از شما رانده از من مي‌پرسد : «آقا ! مي‌گويند پيغمبر تازه‌اي پيدا شده بود كشته‌اند». من درماندم كه چه گويم و بياد گفته‌ی آن خانم اروپايي افتاده پيش خود شرمنده شدم.
د ـ اين موضوع جداييست و من بايد بآن پاسخ دهم. بايد دانست ما اصرار نداريم كه بكوششها و راه خود نام دين گزاريم. ما به نتيجه بيشتر علاقه‌منديم تا به نامگزاري. ما حقايقي را روشن ميگردانيم و شاهراهي براي زندگاني جهانيان باز مي‌كنيم كه مي‌توان آن را «شاهراه رستگاري» يا «زندگاني پاك» يا «آيين خرد» يا مانند اينها ناميد. اگر رمش دانشمندان از نامست چاره‌اش بسي آسانست.
اما اينكه ما نام دين برده‌ايم بجهاتي است كه اينك برخي را ياد مي‌كنم :
نخست ما درميان كوششهاي خود چنانكه حقايق را روشن مي‌گردانيم ، گمراهيها و بدآموزيها را كه جلوگير حقايقست نيز دنبال مي‌كنيم. و چنانكه شما مي‌دانيد در برابر بيشتر آنها كتابها نوشته‌ايم. نبرد با نادانيها و گمراهيها خود موضوع مهميست. يك حوض تا از لجن پاك نشود آب پاكيزه بروي آن بستن نتيجه نتواند داشت. اكنون سخن در آنست كه در كشور ما بيشتر گمراهيها بعنوان دينست. سيزده يا چهارده كيش گوناگون كه هست و ما همه را گمراهي و بدآموزي مي‌شناسيم هر كدام بديني بستگي دارد. از اينرو ما ناچار بوده‌ايم از دين بسخن پردازيم و معني راست آن را روشن گردانيده بهمه نشان دهيم كه اين كيشها كه هست با دين ناسازگار است ، دين از آنها بيزار است ، همه‌ی آنها بوارونه‌ی دينست. اين كاري بود كه ناچار بوده‌ايم بكنيم.
در هر موضوعي كه اشتباهات و اختلافات بسيار بود براي حل قضيه بايد موضوع را نيك روشن گردانيد و حقيقت آن را بيرون آورد.
دوم : اين راستست كه اين كيشها كه هست هيچيكي با آن معناي راست دين سازگار نيست. اينها نه تنها بمردمان حقايق ياد نمي‌دهند از حقايق دورشان مي‌گردانند و خردها را بسيار پست ميشمارند ، اينها درست بوارونه‌ی دينست.
چيزي كه هست بنيادگزاران اينها يا برانگيختگاني كه بنياد دين گزارده‌اند ، هر يكي از ايشان جز اين معني راست را نخواسته‌اند.
باين معني هر يكي از آنها در زمان خود ، باندازه‌ی اقتضاي زمان ، بشناسانيدن حقايق زندگاني و تكان دادن بفهمها و خردها كوشيده‌اند و منظورشان جز نظم دادن بزندگاني اجتماعي نبوده است.

پابرگی 1 : اين گفته‌ها نشانيست از رمش درسخواندگان و اروپاديدگان از دين در نخستين سالهاي پادشاهي محمدرضاشاه. ده سال پيش از آن كه كسروي سخن از دين آغاز كرد اين رمش باز هم بيشتر بوده. پاسخ نويسنده باين گفته‌ها مي‌آيد و خواهيد ديد چرا (در چنان زماني) بنام دين بكوشش پرداخته. آنچه اينجا شرح آن مي‌رود نبرد با گمراهيهاي كيشي در ايرانست.
ليكن زمينه‌هاي ديگري نيز هست كه نويسنده آنها را از ديده دور نداشته و در نوشته‌هاي خود بآنها پرداخته. مثلاً اين پرسش مهم كه چرا در اين دو سه قرن پيشرفت دانشها ، مسيحيگري از جا كنده نشده بلكه هنوز با آن دستگاه پرشكوهش در برابر دانشها ايستادگي مي‌كند و يا اينكه چرا مشروطه نتوانست شيعيگري را براندازد ، نيز سختگيريهاي رضاشاه (و همچنين آتاترك) تنها دست و بال ملايان را بست ولي آنها را ريشه‌كن نگردانيد. هم آنكه كمونيستها (مثلاً در كشور شوروي) نبرد با كيشهاي سراسر آلوده و برانداختن همه‌ی آنها را وظيفه‌ی خود ميدانستند و از روزي كه سررشته‌ی كارها را بدست گرفتند در اين راه كوشيدند. ولي پس از چندي نوميدانه دست از آن شستند.
نويسنده باين جستارها كه چيستان‌گونه است درآمده و راز آنها را روشن گردانده. همانجاها كه از نبرد رو در رو سخن ميراند اين را نيز آشكار ميگرداند كه چاره‌ی هر گمراهي را بايد در جايي جست كه شالوده‌اش را نهاده. پس درباره‌ی كيشها بيجهت نيست كه روشن گرديدن معني راست دين ، اثر بزرگي بجا گزارد و تنها از اين راهست كه ميتوان بكيشها تكان سختي داد و اميدمند بود كه ريشه‌شان كنده گردد. ـ و

‌✴️پیدایش آمریکا
بخش دوم
✴️ گفتار هفتم
(تکه‌ی سوم)
چگونه كُرتيز بپايتخت رفت؟..

اين گفته‌هاي آنها در كُرتيز درگرفت. بويژه كه هنگامي كه در راه بودند نامه‌اي از ويلاريكا رسيده شرح داده بود كه در آنجا سركردگان مكزيكي سپاه گرد آورده بسر تيره‌هايي كه زيردستي دولت اسپانيا را پذيرفته بودند رفته با‌ آنها جنگ كرده‌اند ، واسگالانت سركرده‌ي اسپانيايي كه در ويلاريكا مانده بود به ياري آنها شتافته ولي اسب او كشته شده و خودش با چند تن ديگر زخم برداشته‌اند. يك تن از اسپانياييها كه اسير افتاده كشته و سر بريده‌اش را با هايهوي در آن پيرامونها گردانيده‌اند و اين براي آن بوده كه بمردم بنمايند اسپانياييها فرزندان خورشيد نيستند از آنها نيز توان كشت.
اين نامه درميان راه رسيده مايه‌ي بدگماني كُرتيز شده بود و اكنون گفته‌هاي تلاسگالاييان آن بدگماني را بيشتر مي‌گردانيد.

🔶 پراکندگی سرچشمه‌ی درماندگی است 🔶

دولتهای آزمند اروپا که در سده‌ها‌ی گذشته با کشتیهای جنگی خود بخاک دیگر کشورها حمله کرده آنجاها را مستعمره‌ی خود میکردند ، حق مالکیت که یک حق طبیعی آدمیان است با وحشیگری زیر پا میگزاردند.
علت چنین رفتاری را «تنها» در آزمندی و خودخواهی ایشان نباید جست. این دو از خیمهای آدمی است و همیشه در نهادش بوده و خواهد بود. بیش از آن ، علت درماندگی و سستی و زبونی آن توده‌ها بود. تاریخ بما میگوید که این نامردمی اروپاییان نه تنها گرفتن خاک بیگانه بلکه از آن مهمتر نگاهداریش بوده. چون درمیان آن توده‌ها ، چه آمریکایی و آفریقایی ، چه آسیایی و اقیانوسیه‌ای یگانگی (اتحاد) نبوده به آسانی توانسته‌اند از پراکندگی آنها سود برده و چیرگی خود را نگاه دارند. بویژه که برخی دسته‌های بومی (مثال : مهاراجه‌های هند) در همچشمی و نبرد با یکدیگر پای بیگانگان را بمیان میکشیدند و بدینسان نافهمانه آنان را بخود چیره میگردانیدند. یا برخی دیگر که از نهاد پست بودند و داد و ستم ، سود و زیان توده و سرفرازی و سرافکندگی در پیششان یکسان بود و در نتیجه تن به بیگانه‌پرستی میدادند. این بوده راز فیروزی اروپاییان.
انگلیسها که کشور پهناور هندوستان را گشاده و توده‌ی انبوه آن را دو سده زیردست خود میداشتند ، جز چند هزار افسر و سرباز در آنجا نبودند و بیشتر از همان بومیان برای رسیدن به خواستهاشان سود می‌بردند.
این خود پرسش ارجداریست که چگونه یک لشگر کم‌شماری به آن توده‌ی انبوه چیره گردیدند؟! گاندی ، آن مرد بزرگ میگوید : نگویید انگلیسها بر ما چیره شدند ، راستش اینست که ما با رفتارهای غلط آنها را بر خود چیره گردانیدیم.
راستی نیز جز این نیست. .. هنوز آیین زندگی در جهان بر پایه‌ی زور است. نزدیکترین مثالش ویران گردانیدن کشورهایی همچون لیبی و عراق است ،‌ حال چندین ساله‌ی اخیر کشور سوریه می‌باشد. دیده شد که در خاک توده‌‌ی باستانی شام چند کشور اروپایی و آمریکا و همسایگانش دخالت کردند و پیداست که هر یک سودهایی برای خود میخواهند و به آسانی دست‌بردار نیستند. تو گویی آن مردم از اداره‌ی خود ناتوان و نیازمند سرپرست می‌باشند.
اینگونه داستانها از تاریخ و پیشامدهایی که هر چندگاه یک بار در جهان روی میدهد به توده‌های پیشرفته‌ی جهان یاد داده که اگر یگانه و در نتیجه نیرومند نباشند یا نابود خواهند گردید ـ چنانکه توده‌های بسیاری از این پرتگاه فروغلتیده‌اند و نشانی از آنان بازنمانده ـ یا زیردست و برده خواهند بود.
اینست توده‌های بیدار این درس را نیک یاد گرفته‌اند که همیشه به نیرومندی خود کوشند و از هر چیز که مایه‌ی سستی و زبونیشان باشد بپرهیزند.

یکه‌ها (افراد) نیز جز از توده‌ها نیستند. آن خیم پست جانوری که در آدمی هست او را به نادیده انگاشتن حقوق ناتوانان برمی‌انگیزد. با اینهمه علت ستمگری یکه‌ها «تنها» در آزمندی و خودخواهی آدمیان نیست. یک علت آشکار آن سستی قانونها می‌باشد که بازدارنده‌ی ستمگران نیست و از نگه‌داری افتادگان و ستمدیدگان ناتوان می‌باشد.
از اینجا نیکخواهان جهان در سراسر تاریخ کوشیده‌اند از یکسو با گزاردن قانونهایی از ناتوانان پشتیبانی کرده دست زورمندان را برتابند و از سوی دیگر از هرچه به سستی قانونها می‌انجامد جلو گیرند.

هنوز هم در هر جایی که ستمگری حال عادی بخود گرفته ، باید بیگمان بود که یا قانونی در کار نبوده یا بوده و سستی گرفته و از رواج افتاده.

خوانندگان میدانند که آزادگان بسیاری در این کشور تنها به گناه اعتراض به قانونشکنیهای آشکار حکومت در زندانند. از آن جمله وکیلان آزادیخواهی که گناهشان دفاع از متهمانی خاص بوده. با آنکه قانون صراحت دارد که متهم نیز حقوقی دارد و باید وکیلی از آن حقوق دفاع کند ولی حکومت خودکامه‌ی ما گوشش شنوای چنین سخنانی نیست.

پیداست این را تنها به حساب فزون‌خواهی و خودکامگی او نباید گزاشت. باید این را از سستی قانونها و مردمی که به استواری بنیاد قانون نکوشیده اند نیز دانست.

مردمی که به قانونها بیپروایند و در بیشتر جاها خود قانون‌شکنند ، این زبونی جز نتیجه‌ی ناچاری رفتار خودشان نیست. آن مردمی که اگرچه ارج و بهای قانون و اهمیتی که برآن بار است را شنیده‌ ولی از بس از یکدیگر پراکنده‌اند و هر کسی راهی و آرمانی جدا برای زندگانی برگزیده‌اند که نمی‌توانند با همدستی و یگانگی اجرای قانونها را تضمین کنند ، آیا نتیجه‌ای جز این می‌توان چشم داشت؟!

یکی از آن نیکخواهان و آزادزنان که گرفتار ستم خودکامگی و همچنین سستی و ناروان بودن قانونها گردیده خواهر گرامیمان نسرین ستوده می‌باشد.

ما میکوشیم همیشه یاد این گرفتاری ستمگرانه را کنیم و نگزاریم از یادها برود. همیشه آرزو کرده‌ایم که آزادگان و نیکخواهان ایرانی از بند رها گردند. ولی آیا با آرزوی تنها و با هیاهو براه انداختن و فریاد برآوردن بخواست خود خواهیم رسید؟! ناگفته پیداست که نخواهیم رسید. تا بنیاد قانونها و دمکراسی در این کشور سست و این توده از هم پراکنده‌اند ، خودکامگان و ستمگران میدان را بروی خود باز می‌یابند.

دیروز خواندیم که رضا خندان ، شوهر ایشان را با تلفن به وزارت اطلاعات «احضار» کرده‌اند. این خود یکی از ساده‌ترین قانونشکنیهاست. زیرا «احضار تلفنی» در قانون نیست.

ما اعتراض به اینگونه قانونشکنیها میکنیم و در آینده نیز دست نخواهیم برداشت لیکن راه فیروزی جز این نیست که مردم دست از پراکندگیها بردارند و در یک شاهراهی گرد آمده آرمان یکی گردانند. آرمانشان دمکراسی و حاکمیت قانون باشد.

تا مردم هر کسی دنبال «فلسفه‌ی زندگی» خود و آرمان خود می‌باشد ـ چنانکه بیشتر آنها کاری به کارهای توده ندارند و جز بخود و خانواده‌شان به چیز دیگری نمی‌اندیشند ، حال ما بهتر از این نخواهد بود.

🔸بیجهت نبود که کسروی آن یگانه‌مرد ، بزرگترین علت درماندگی توده را «پراکندگی» یاد میکرد.

امروز نیز خبر دستگیری رضا خندان را خواندیم و بسیار افسوس میخوریم که روز روشن در برابر دیدگان ما چنین ستمگریهایی می‌رود و توده‌ی ایرانی کاری نمی‌تواند کرد.

آری یک توده که پراکنده بود گرچه صد‌میلیونها تن باشد ، ناچار زیردست چند صدهزار تن ستمگر و خودکامه باید زیست کند و آزاد نباشد.

این خبر دیشب بود. امروز هم از دستگیری آقای خندان خبر رسید.

📗 #پرسش_و_پاسخ (رشته‌ی یکم ـ بخش نهم)

اين را اروپاديدگان و درسخواندگان بآساني نتوانند پذيرفت. ولي در نزد ما مسلم است.
مثلاً همان مسيح كه گفتگو از دينش رفت ، بيگمان منظور او از برخاستن و كوشيدن و رنج كشيدن بيان يكرشته از حقايق زندگاني و راه نمودن مردمان بسوي آنها و بتكان آوردن خردها بوده است.
از انجيلها كه در دست ماست اين را بآساني نتوان فهميد. آنها بسيار دور از اين معنيست. ليكن بايد دانست اين انجيلها صد سال پس از مرگ مسيح نوشته شده. قديم‌ترين آنها هفتاد سال فاصله از زمان مسيح داشته است.
اين خود داستان شگفتيست كه مسيح با آنكه در زمان تاريخ برخاسته و در آنزمان ، هم روميان و هم يهوديان تاريخشان روشن است ، با اينحال سرگذشت مسيح تاريكست و ما او را بسيار كم ميشناسيم.
آنچه دانسته شده مسيح مرد بسيار مؤثري بوده و بشاگردان خود تأثير بي‌اندازه داشته ، و چون با آن شكنجه‌ها و رنجها كه در تاريخ بيمانند است كشته شده اين مظلومي او شاگردانش را چندان به هيجان آورده كه مي‌توان گفت ديوانه‌شان گردانيده و دلهاشان پر از آتش ساخته كه هر زمان بگزافه‌ی ديگري درباره‌ی مسيح گراييده غلوهايي پياپي كرده‌اند : فرزند خدايش خوانده‌اند ، از گور برانگيزانيده بآسمان عروجش داده‌اند و در دست راست خدايش نشانده‌اند ، افسانه‌ی كفاره را برايش بافته‌اند ، معجزه‌ها برايش ساخته‌اند ، از آغاز كودكي تا انجام زندگي سرگذشتش را پر از افسانه و گزافه گردانيده‌اند. بدينسان تاريخچه‌ی او را سراپا تاريك ساخته‌اند.
داستانهاي بسياري در اين انجيلهاست كه از خرد دور است و تاريخ هم از آنها آگاهي ندارد. مثلاً رسيدن سه تن ايراني به بَيتُ‌اللَحم در شب زايش مسيح براي نماز بردن باو ، كشتن هيريدوس حكمران يهود كودكان شيرخور را و مانند اينها چيزهاييست كه تاريخ بيكبار از آنها ناآگاهست. در حالي كه چنين چيزها اگر رخ دادي آوازه‌اش بهمه جا رسيدي و در تاريخها انعكاسي يافتي.
به هر حال اين انجيلها پر از افسانه‌هاست. آنچه در آنها از مسيح است آن اندرزهاست كه آنها نيز هفتاد سال زبان بزبان نقل شده تا بروي كاغذ آمده.
با همه‌ی اينها از همان انجيلها پيداست كه منظور مسيح از آن برخاستن و كوشيدن واداشتن مردمان بنيكوكاري و برانگيختن آنان بهمدستي با يكديگر و كشتن خوي پست خودخواهي در درونهاي ايشان بوده است.
اين خود جستار بسيار مهميست كه آدمي داراي دو سرشت جاني و روانيست. و يك گام بزرگ در راه نيكي جهان اينست كه روانها نيرومند گردد و زندگاني آدميان از روي خواهشها و دريافتهاي اين سرشت باشد. ما اين جستار را در جاي ديگر بتفصيل بازنموده‌ايم.1 در اينجا مقصود آنست كه كوششهاي مسيح در همين زمينه‌ی نيرومندي روانها بوده.
از همان انجيلها اين اندازه پديدار است.
كوتاه‌سخن آنكه بنيادگزاران دينها دين را بهمين منظور كه ما بآن ميدهيم مي‌شناخته‌اند و هر يكي از آنان باقتضاي زمان خود در همين زمينه كه ما ميكوشيم كوشيده است و اين جهت ديگر بوده كه ما را ببردن نام دين ناچار گردانيده. خواسته‌ايم بگوييم اين رشته كوشش از نخست بوده است و پس از اين هم خواهد بود. خواسته‌ايم بگوييم دينها نيز جز در همين زمينه نبوده و آنها جز نيكي جهان و زندگاني جهانيان را نخواسته‌اند.
اما اينكه نام دين بردن ما ملايان را بعداوت تحريك كرده كه مردم پستِ عامي را برمي‌آغالانند2 و شما افسوس مي‌خوريد كه در برابر كوششهاي بسيار ارجدار ما چنين رفتار پستي را مشاهده كرده‌ايد ، ما اگرهم نام دين نبرده بوديم آنها اين رفتار را كردندي. در جايي كه ما ميكوشيم اين كيشهاي گوناگون را از ميان برداشته مردم را از پراكندگي بازرهانيم ناچاريست كه آنها بدشمني پردازند و چون راه ديگري نمي‌شناسند از اين راه پيش آيند.
مگر تنها در زمينه‌ی دينست؟ ما درباره‌ی شعر و ادبيات سخناني مي‌گوييم كه همه حقايقست و مي‌بينيم در آنجا نيز كساني همين رفتار پست را مي‌نمايند و بسخنان بيفرهنگانه مي‌پردازند. اين نمونه‌اي از آلودگي اين توده است.
ج ـ اجازه دهيد سئوالي هم من بكنم. بگفته‌ی آقاي «الف» اين معنايي كه شما بدين ميدهيد چيز تازه‌ايست. با آن بياني كه كرديد من جاي ايراد نمي‌بينم. ولي ميخواهم بپرسم : آيا اعتقاد بخدا و اعتقاد به آخرت جزو دين نيست؟!.
ب ـ من هم ميخواستم همين سئوال را كنم.

پابرگی 1 : كتابهاي «ورجاوند بنياد» بخش يكم ، «در پيرامون روان»
پابرگی 2 : برآغالانیدن = بهایهوی و دشمنی برانگیختن ـ و

🗂 ما چه باید کنیم؟..

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

‌✴️پیدایش آمریکا
بخش دوم
✴️ گفتار هشتم
(تکه‌ی یکم)
جنگي كه با سپاه والاسكز رفت
نمونه‌اي از ستمگري اسپانياييان ـ كشتيراني بروي درياچه ـ باجگزاري مونتيزوما ـ تعصب مسيحيگري ـ رسيدن كشتيها از كوبا ـ رفتن كُرتيز بسوي آنها ـ جنگ كُرتيز و فيروزي او.
***
چنانكه گفتيم اين كار كُرتيز بسيار بيباكانه بود. ولي نيك پيش رفت و نتيجه‌ي درستي داد. مكزيكيان در نتيجه‌ي كم‌بهرگي از تمدن ، زبون مشتي اسپانيايي شده آنان را مرداني از جنس والاتر مي‌شناختند.
از اين پس كُرتيز فرمانرواي حقيقي مكزيك بود هرچه مي‌خواست با دست مونتيزوما انجام مي‌داد ، و اگر خوي ستمگري و تعصب مذهب آسوده‌اش گزاردي هيچ دشواري پيش نيامدي.

🗂 چه جدایی میانه‌ی شرقیان و غربیانست؟..

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

📗 #پرسش_و_پاسخ (رشته‌ی یکم ـ بخش دهم)

د ـ اعتقاد بخدا و اعتقاد به آخرت هر دو از دين است. ما در شناختن جهان ناچاريم بهستي خدا اقرار كنيم. بخش بزرگي از شناختن جهان همينست كه ما بدانيم اين دستگاه بيهوده نيست و درو نظم و ساماني هست و دست آفريدگاري درميان ميباشد.
يكي از كشاكشهاي ما با فلسفه‌ی مادّي در همين زمينه است. شما اگر كتاب «ورجاوند بنياد» را بخوانيد در آنجا در اين زمينه استوارترين دليل ذكر شده است.
همچنان درباره‌ی آخرت ، ما چون بگوهر آدمي پي ببريم خواهيم ديد آدمي همين كالبد مادّي نيست و درو دستگاه ديگري بنام روان ميباشد و مانعي نيست كه اين دستگاه پس از نابوديِ كالبدِ مادّي بازماند و در جهان ديگري زندگي بسر برد ، در اينباره هم ما كتابهايي نوشته كوششهاي بسيار بكار برده‌ايم.
ولي در اين زمينه نكته‌هاي مهمي هست. خداشناسي آن نيست كه خدايي تصور كنند و هرچه دلهاشان خواست باو نسبت دهند. در ايران يكي از گمراهيها همينست. خدايي تصور كرده‌اند و هرچه دلشان خواست باو نسبت مي‌دهند. خدا افزارهاي هوسهاي آنهاست.
سه سال پيش از اين كه در نتيجه‌ی جنگ آلمان و روس در ايران گراني و نايابي پديد آمد و مردم دچار گرسنگي گرديدند ملايان كه از داستان برداشته شدن چادر و چاقچور دلتنگ مي‌بودند فرصت يافتند و در بالاي منبرها رو بزنان گردانيده چنين ميگفتند : «خانمها ديديد روتان باز كرديد و خدا بخشم آمد و بلا فرستاد». اين را در همه‌جا مي‌گفتند.
ببينيد بخدا چه نسبت مي‌دادند. ببينيد خدا در انديشه‌ی آنها چه چيز است. آنان خدايي تصور كرده‌اند و چنين مي‌پندارند كه در آسمان يا در عرش نشسته تنها نگران ايرانست كه همانكه يك گناه از مردم اينجا ديد بخشم آمده بلا بر ايشان ميفرستد ، و هرگاه كه پشيماني نموده و به لابه و زاري پرداختند خشمش فرونشسته بلا از آنان برميگرداند. آنگاه عدالت در دستگاه خدا نيست. زنهاي تهران روباز مي‌كنند و خدا بگناه آنان بلايي مي‌فرستد كه بيش از همه دامنگير خانواده‌هاي بينواي بوشهر و بندرعباس ميگردد. اينست نمونه‌اي از خداشناسي اين مردم. با اين گمراهيها و نادانيهاست كه مي‌آيند و با من مي‌نشينند و سخن از دين ميرانند.
بعقيده‌ی اينان خدا از يكسو پيغمبري فرستاده و احكامي پديد آورده و بگناهكاران مجازاتها قرار داده و براي تأكيد «وَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ» فرموده و از يكسو چون امام حسين كشته شده بيكبار احكام خود را بهم‌زده و دستور فرستاده كه هر كه باو گريه كرد گناهانش همه آمرزيده شود ، اگرچه بشماره‌ی ريگهاي بيابان باشد. يك روز آن را كرده و يك روز اين را.
يك گمراهي بزرگ ديگر نكوهشهاييست كه از جهان ميكنند. چنين وامي‌نمايند كه خدا اينجهان را دشمن داشته است و مرد خداشناس و نيكوكار كسيست كه باينجهان و زندگاني آن ارج نگزارد و دامن از خوشيهايش درچيند.
جاي حيرت است كه چنين نسبتي را بخدا مي‌دهند. تو گويي اينجهان را خدا نيافريده و يا او آفريده و پشيمان گرديده. وگرنه بهر چه آن را دشمن ميدارد؟!.
اين گمراهي چندان بزرگ است كه من اگر بخواهم زيان آن را شرح دهم بايد دو ساعت بيشتر سخن رانم. اين نتيجه‌ی همانست كه ما مي‌بينيم ايرانيان بجهان با ديده‌ی تحقير مي‌نگرند. نمي‌گويم آن را ترك مي‌كنند و يا از خوشيهايش دامن مي‌چينند. خير ، اين كار نشدنيست. ميگويم آن را خوار ميدارند و بي‌پروايي مي‌نمايند و بكارهاي بزرگ برنمي‌خيزند. داستان آنان داستان كسيست كه در خانه‌اي عاريتي نشيند كه بآبادي آنجا نپردازد و بروز گذرانيدن قناعت نمايد.
در اين چند روزه سخني شنيده‌ام كه چون مثل نيكي باين گفتگوي ماست ميخواهم آن را ياد كنم :
در هفته‌ی گذشته كه من در بيمارستان دكتر رضانور بودم و سه روز در آنجا ماندم در آن سه روز ديدن بيمارستان و كارهاي آن براي من مايه‌ی دلخوشي و شادماني بود و مي‌توانم گفت كه از رنج و دردم ميكاست. جواني باروپا رفته و ١٥ سال درس خوانده و دانش اندوخته و چون خواسته بازگردد يكرشته ماشينها و افزارها كه ما نداشته و يا كم داشته‌ايم با خود آورده و سرمايه ريخته و چنين دستگاهي برپا گردانيده كه مي‌توانيم ما نيز از پيشرفتهايي كه در زمينه‌ی پزشكي و چاره‌ی بيماريها رخ داده استفاده كنيم. ميتوانيم از معجزه‌هاي دانش بهره يابيم. مي‌توانيم بهنگام گرفتاري رو ببيمارستان آورده پس از چند روزي آسوده و تندرست بخانه‌هاي خود بازگرديم.
در آن چند روز با آشناياني كه بديدنم مي‌آمدند بارها باين گفتگو پرداختيم و ببلندي انديشه و روشني فهم پدر دكتر كه او را براي درس خواندن باروپا فرستاده و سپس با فروش املاك خود سرمايه براي تأسيس بيمارستان داده آفرين خوانديم.

🔶 بنام پاكْ آفرنده‌ی جهان

🔸حاجیهای انباردار چه دینی دارند؟..🔸

در خانه‌ی يكي از تاجرها كه از سفر مكه بازگشته ميهماني بوده ، شب گفتگوهايي در ميان چهار نفر رخداده كه ما آن چهار نفر را احمد ، علی ، جعفر ، باقر ناميده گفته‌هاي آنها را در اين دفتر مي‌نويسيم.
🔸🔸🔸
شب ، پيش از شام روضه‌خواني روضه خوانده در ميان سخنان خود ميگويد : «يك مذهب تازه پيدا شده : پاكديني! يك نفر پيدا شده اسمش كسروي است ، مذهبي آورده ...». با اين عنوان بسخنان پوچي مي‌پردازد. پس از شام كه ديگران ميروند ، اين چهار تن چون سه نفرشان اعضاء تجارتخانه‌ی صاحبخانه هستند و يك نفرشان (كه احمد باشد) قوم و خويش اوست ميمانند كه شب را در آنجا بخوابند. پيش از خوابيدن اين گفتگوها در ميان آنها بميان مي‌آيد.

🔸🔸🔸
جعفر : اين كسروي ديگر چه ميگويد؟..
باقر : دلم ميخواهد يك روز بروم بخانه‌اش ببينم حرفش چيست؟..
علی : راستي بياييد يك روز برويم ببينيم چه ميگويد؟..
احمد : ميخواهيد برويد چه كار كنيد؟.. آيا معقولانه حرف بپرسيد يا جر و بحث كنيد؟..
جعفر : با او كه نبايد معقولانه حرف زد ، مگر حرفهاي او معقولانه است؟..
احمد : شما او را ديده‌ايد؟..
جعفر : نديده‌ام .
احمد : كتابهايش را خوانده‌ايد؟..
جعفر : نخوانده‌ام .
احمد : پس از كجا دانستيد حرفهايش معقولانه نيست؟!.
باقر : مگر نشنيديد روضه‌خوان چه ميگفت؟!..
احمد : حرفهاي روضه‌خوان چه سنديت دارد؟!. آيا اين عيب شما نيست كه با حرف يك روضه‌خوان نافهم و بيدانش تحريك شده‌ايد و ميخواهيد برويد با كسي كه تاكنون نديده و گفته‌هايش نشنيده‌ايد جر و بحث كنيد؟!.
علی : حرفهاي آقا احمد حسابيست. ما اگر خواستيم برويم بايد برويم و معقولانه سئوالهايي كنيم و مطلبي بفهميم.
احمد : اگر مقصود شما از رفتن آنست كه معقولانه سئوالهايي كنيد و مطلبي بفهميد من حاضرم در همينجا شما هرچه پرسيديد از طرف آقاي كسروي جواب بدهم.
علی : مگر شما از مطالب او اطلاع داريد؟..
احمد : آري من كتابهاي او را خوانده‌ام و مطالب او را ميدانم و شما هرچه سئوال كنيد حاضرم جواب بدهم. ولي با شما يك شرط دارم.
علی : چه شرط؟.
احمد : وقتي يك فرنگي بايران آمده بود ميگفت : ايرانيها بدبختند. خدا نعمتهايي باينها داده كه نمي‌توانند استفاده كنند. اينقدر معدنها زير خاك ميخوابد نمي‌توانند آنها را استخراج كنند ، اينقدر زمينهاي حاصلخيز بيكاره افتاده نميخواهند در آنها زراعت كنند. ميگفت : من در خوزستان بودم. چند رود بزرگ از آنجا ميگذرد و بدريا ميريزد و آبش هدر مي‌شود و زمينهاي طلاخيز خوزستان خشك و خالي افتاده كه انگار بيابان عربستانست.
اينها حرفهاي آن فرنگي بود. من ميگويم بدبختي ايرانيها بيشتر از اينهاست. خيلي نعمتهايي خدا باينها داده كه قدرش را نميدانند و استفاده نميكنند. يكي از نعمتهاي بزرگ خدا فكر و انديشه است. آدم بايد هر مطلبي كه مي‌شنود ، هر كاري كه ميخواهد بكند قدري در اطراف آن بينديشد. ولي ايرانيها انگار كه هيچ نميدانند فكر چيست. مطلبي كه مي‌شنوند نافهميده و ناانديشيده جواب ميدهند و جر و بحث ميكنند. اينست مي‌بيني در فلان مجلس دو ساعت سه ساعت نشسته‌اند و گفتگو كرده‌اند و نتيجه‌اش شده كه هر يكي از ديگري رنجيدگي پيدا كرده.
اينست من با شما شرط ميكنم هر مطلبي كه مي‌شنويد كمي بينديشيد و بفهميد و بعد جواب بدهيد. نافهميده و ناانديشيده جواب ندهيد.
علی (با لبخند) : شرط شما را پذيرفتم آقاي احمد.
احمد : پس سؤال كنيد تا جواب بدهم.
علی : خوب اين آقاي كسروي چه ميگويد؟.. سخنش چيست؟..
احمد : آقاي كسروي سخنش بسيار است. كتابهاي بسيار نوشته. او ميخواهد مردم را اصلاح كند. ميگويد : آدم بايد راستگو و درست‌كردار و نيكوكار باشد ، دروغ نگويد ، دزدي نكند ، دغلكار نباشد ، كلاه مردم برندارد ، تا ميتواند بديگران نيكي كند.
جعفر (با ريشخند) : عجب چيزهاي تازه‌اي آورده! مگر اينها را اسلام نگفته است؟!.
علی : راست ميگويد جعفر ، اينها را اسلام هم گفته است.
احمد : اينها را اسلام هم گفته است. ليكن مسلمانها بهيچ يك از آنها عمل نميكنند. امروز مسلمانها بخصوص شيعه‌ها آلوده‌ترين مردمانند. از صبح تا شام دروغ ميگويند ، قَسَمهاي دروغ مي‌خورند ، كلاه همديگر برميدارند ، آشكاره رشوه ميدهند ، آشكاره رشوه ميگيرند ، انبارداري [=احتکار] ميكنند ، گرانفروشي ميكنند ، كالاي تقلبي ميفروشند. شما خودتان در بازار هستيد ، بهتر ميدانيد كه چه خبر است ...
جعفر : اينها چه ربطي به دين دارد؟..
باقر : اينها معنيش آنست كه مردم بدند. آن آقاي كسرويِ شما مردم را اصلاح كند. چه كار با مذهب و دين دارد؟!.
علی : من هم همين را ميگويم. مردم اگر بدند گناه دين چيست؟!..