📘 شهریاران گمنام

بخش نخستین ـ 8

✅ گفتار نخستین ـ جستانیان در دیلمستان
✴️ 3ـ وهسودان پسر جستان
✴️ 4ـ جستان پسر وهسودان (جستان سوم)

ما چه میخواهیم؟
بخش 1 ـ تکه‌ی 8

اينها در زمانهاي نزديكي ، يكي پس از ديگري پيدا شد و رواج يافت. در قرن پنجم پس از همه خراباتيگري پيدا شد. يك دسته آفرينش را دستگاه بيهوده‌اي مي‌شماردند و بر آفريدگار ايرادها مي‌گرفتند و چنين مي‌گفتند : ما نمي‌دانيم از كجا آمده‌ايم و بكجا خواهيم رفت و ما را جز اين نبايد كه گذشته را فراموش كرده و آينده را بياد نياورده و دمي را كه در آنيم غنيمت شماريم و خود را بدامن خرابات (ميخانه) انداخته بخوشي كوشيم و پرواي هيچ چيز نكنيم. اين سخني بود كه مي‌گفتند و خرد و انديشه و دانش و مردمي و غيرت همه را ريشخند مي‌كردند و همه را فداي يك پندار كج خود مي‌ساختند ، و اين بدآموزيها را با شعرهاي بس شيوايي ميان مردم رواج مي‌دادند. از سرشناسان اينان يكي خيام و ديگري حافظ بوده.
بدينسان بدآموزيها و آلودگيها يكي پس از ديگري پيدا مي‌شد و از نيروي اسلام ميكاست ، و براي آنكه نتيجه‌ی ناخوش اينها و اندازه‌ی اثري كه داشته روشن گردد يك گواهي از تاريخ ياد مي‌كنيم :
شما مي‌دانيد جهاد يا جنگ با دشمنان دين يكي از دستورهاي بزرگ اسلام بوده ، و آن پيشرفت تندي كه اسلام در قرنهاي نخست خود ديد بيش از همه نتيجه‌ی اين دستور بوده. هم مي‌دانيد مسلمانان در قرنهاي نخست با چه دلخوشي آن دستور را بكار بستندي. پس از آنكه اسلام كشور بزرگي براي خود پيدا كرد در مرزهايِ آن همه‌ساله جنگها رفتي و مسلمانان دسته‌دسته خانه‌هاي خود را رها كرده از راههاي دور بآنجاها شتافتندي و جانبازيها نمودندي. جنگ بخودي خود كار ستوده‌اي نيست. ولي هنگامي كه در راه پيشرفت يك آيين خدايي و آسايش جهانيان ، و يا در راه نگهداري كشور و جلوگيري از دشمن بيدادگر باشد بسيار ستوده است و خود كوشش در راه خدا مي‌باشد و بايد بسيار ارجدارش شمرد. اين كار اسلام كه چنان شوري در مردم پديد آورد و آنان را بچنين جانبازيها و مردانگيها در راه پيشرفت جهان برانگيخته بود بسيار بزرگ و بسيار گرانبهاست.
تا قرن چهارم اين شور در مردم پديدار بود ، و ما چون در آن زمان تاريخ ايران را مي‌خوانيم مي‌بينيم ايرانيان از يكسو در ماوراءالنهر جلو تركان را نگه مي‌داشته‌اند و بگفته‌ی استخري هميشه سيصد هزار مردان جنگي در مرز مي‌ايستاده‌اند ، و از يكسو سلطان محمود غزنوي با سپاه ايراني هندوستان را مي‌گشوده. با اينهمه سالانه از پنجاه تا صدهزار جنگجويان از خراسان و ديگر گوشه‌هاي ايران برخاسته و دسته‌دسته بآسياي كوچك كه ميدانگاه جنگ با روميان بود مي‌شتافته‌اند. اين بوده حال غيرت و مردانگي ايرانيان در قرن چهارم هجري.
ولي چون دو قرن بالاتر مي‌آييم و در آغاز قرن هفتم بداستان دلگداز مغول مي‌رسيم مردم را بيكبار ديگر مي‌يابيم و از آن شور و مردانگي اثري نمي‌بينيم. در پيشامد مغول ناتواني و پستيِ بزرگتر از سلطان‌محمد خوارزمشاه سر زد و او بود كه مغولان را به ايران كشانيد و خود در برابر ايستادگي ننمود. ولي ما را با داستان او كاري نيست. ناداني و بدكاري خوارزمشاه بجاي خود. مردم چون ديدند او كاري نكرد و جلو دشمن را نگرفت مي‌بايست خود بنگهداري از شهرها و خاندانها كوشند و در برابر چنان دشمن بي‌زينهاري كه بر كودكان نيز نمي‌بخشود[=رحم نمیکرد] بيپروا ننشينند. ليكن ما مي‌بينيم چنگيزخان چهار سال در ماوراءالنهر نشسته و آن خونها را ريخته و در ايران و عراق جنبشي پديدار نشده و مسلمانان نه تنها به ياري آن بيچارگان نشتافته‌اند بنگهداري خود نيز نكوشيده‌اند و همچون گوسفندان كه در كنار كشتارگاه آسوده ايستند و نوبت خود پايند نشسته‌اند و چشم براه دسته‌هاي مغول دوخته‌اند. مي‌بينيم سوتاي و يمه ، دو سركرده‌ی مغول با سي‌هزار سوار از جيحون گذشته و از خراسان كشتاركنان و ويران‌سازان تا به مازندران و ري و همدان و آذربايجان پيش آمده‌اند ، و توگويي گرگان تيزدنداني درميان گله‌هاي گوسفند بوده‌اند و جز از شهر تبريز كه كارداني و غيرتمندي شمس‌الدين طُغرايي آن را رهانيده ديگر شهرها همه گزند سختي ديده‌اند و از مليونها مردان كه در اين شهرها بوده‌اند جنبشي بنام غيرت و مردانگي پديد نگرديده ، و در چنين هنگامي كه اگر يك مرد كاردان جانبازي برخاستي و پيش افتادي صدها هزاران مردم از ترس جان و خاندان خود پيروي ازو كردندي يك تن بجانبازي برنخاسته است.

ایران پیش از حمله‌ی مغول.
درخور پرواست که مرز شمال شرقی ایران در آن زمان آنسوی رود سیحون (نه جیحون) بوده است.
چنگیزخان پس از گذشتن از سیحون چهار سال در ماوراءالنهر نشسته قصابی میکرد.

🔶 پاسخ یكی از هواداران صوفیگری

بخش پایانی

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

🔶 پاکخویی

همه‌ی بخشها یکجا

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)

📘 شهریاران گمنام

بخش نخستین ـ 9

✅ گفتار نخستین ـ جستانیان در دیلمستان
✴️ اسلام پذیرفتن دیلمان بدست ناصر کبیر

ما چه میخواهیم؟
بخش 1 ـ تکه‌ی 9

آيا اين بيچارگي و درماندگي در ايران نتيجه‌ی چه بوده؟!. آن ايرانيان كه در قرن چهارم آن مردانگي و جنگجويي از خود مي‌نمودند در دو قرن چه شده كه باين حال افتاده‌اند؟!. شما اگر بپرسيد كساني بي‌آنكه بينديشند و رنج انديشيدن بخود دهند چنين پاسخ دهند : «مردم بد شده بودند ديگر ...» ولي اين پاسخ بسيار عاميانه است. ما مي‌دانيم كه هيچ كاري در جهان بي‌انگيزه نتواند بود. آيا انگيزه‌ی اين بدي مردم چه بوده؟!. آخر در دويست سال چه رو داده كه مردم را بد گردانيده؟!. مگر مردم از مسلماني رو گردانيده بودند؟! مگر قرآن نمي‌خواندند؟!. مگر دستورهاي سخت آن كتاب آسماني را درباره‌ی جهاد نمي‌ديدند؟!. پس چه بود كه گوش نمي‌دادند؟!. چه بود كه دستور جهاد را بيكبار فراموش كرده بودند؟!..
پيداست كه هيچ يك از اينها نبوده و تنها اثر آن بدآموزيهاي پياپي كه پيدا شده و دلها را فراگرفته بوده اين نتيجه را مي‌داده. فراموش نكنيد آن قاعده را كه گفتيم : «پايه‌هايي كه براي نيك و بد گزارده شود بايد آن را سست نگردانيد» ، يا آن قاعده را كه گفتيم : «دو انديشه در يك دل هر يكي آن ديگري را از اثر اندازد». اين انديشه‌هاي رنگارنگِ زهرآلود در دلها بيكبار اسلام و دستورهاي آن را از نيرو انداخته و بسيار سست گردانيده و مغزها را چنان آشفته ساخته بود كه بانديشه‌ی نگهداري خود و خاندان خود نمي‌افتادند ، و اگر مي‌افتادند ، ناتواني بسيار شگفتي از خود نشان مي‌دادند. مثلاً در نيشابور كه دو مليون بيشتر مردم در آنجا بودند دروازه را بسته و در برابر تولي پسر چنگيزخان ايستادگي نشان دادند. ولي شهري كه مي‌توانست ماهها ايستادگي كند از ناتواني انديشه‌ها و از سستي آهنگها (عزم) چند روز ايستادگي نموده و دروازه‌ها بروي دشمن باز كردند.
براي اينكه بدانيد نيروها و جُربُزه‌هاي[استعداد] خدادادي در كجاها بكار مي‌رفته تا در برابر دشمن بدينسان زبوني مي‌نموده‌اند داستانهاي بسياري در تاريخ هست و من اينك دو داستان را مي‌آورم :
١ـ نجم‌الدين رازي يكي از سردستگان صوفيان بوده و در همان زمان مي‌زيسته و كتابي بنام «مرصاد العباد» نوشته. چنانكه خودش مي‌گويد : چون آگهيها از كشتارهاي مغولان در ماوراءالنهر و خراسان مي‌رسيده و بيم[=ترس احتمالی] آمدنشان به ري نيز مي‌رفته او زنان و فرزندان خود را گزاشته و شبانه با يك دسته از درويشان از شهر گريخته و جان بدر برده و سپس آگهي رسيده كه مغولان چون به ري دست يافته‌اند همه‌ی خاندان او را بزرگ و كوچك از تيغ گذرانيده‌اند. اين سرگذشتيست كه خود او در ديباچه‌ی كتاب با آب و تاب مي‌نويسد و شما ببينيد كه اين رفتار او تا چه اندازه نامردانه و پستنهادانه بوده. يك مردي همچون او اگر بهره‌اي از غيرت و مردانگي داشتي از جان گذشته و پيش افتاده و مردم را بر سر خود گرد آورده بنگهداري شهر كوشيدي (چنانكه شمس‌الدين با تبريز كرد) ، و اگر اين نتوانستي باري در گريختن تنها نگريختي و زنان و فرزندان را نيز همراه بردي و يا او هم مي‌ماندي و در كشته شدن از آنان جدا نگرديدي. اين رفتار او كه تنها با چند تن درويشان و دريوزه‌گردان گريخته و زنان و فرزندان بي‌پناه را بشمشير مغول سپرده چيزيست كه جز از پستترين كسان سر نزند. كنون شما ببينيد كه همين مرد يكي از سردستگان صوفيان بشمار مي‌رفته و در آن راه (پنداربافي) استاد زبردستي بوده و در همان كتاب كه نوشته هنرنماييهايي از خود نشان مي‌دهد و مثلاً يك گفته‌ی دروغي را بنام حديث قدسي بدينسان : «خمرت طينه آدم بيدي اربعين صباحاً» (گِل آدم را بدست خود چهل بامداد بسرشتم) پيدا كرده هشت و نه صفحه‌ی بزرگ را پر از پنداربافيها و گزافه‌سراييها مي‌كند : خدا ميانه‌ی طائف و مكه گلي درست كرده و از آن كالبد آدم را ساخته و چهل‌هزار سال بروي آن كار مي‌كرده تا درستش گردانيده. در اين زمينه‌هاي پست و بيخردانه بوده كه جُربُزه‌هاي خود و ديگران را هدر مي‌ساخته‌اند و بدانسان بيكاره و درمانده مي‌گرديده‌اند.

🔶صوفیان و صوفیگری

سه گفتار در 6 بخش

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتارهایی از پرچم روزانه)

🔶 هر کاری از بهر نتیجه‌ای باید بود

بخش یکم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)

📘 شهریاران گمنام

بخش نخستین ـ 10

✅ گفتار نخستین ـ جستانیان در دیلمستان
✴️ ۵ـ علی پسر وهسودان
✴️ ۶ـ خسرو فیروز پسر وهسودان

🔶 در پیرامون خرد

بخش یکم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

🔶 هر کاری از بهر نتیجه‌ای باید بود

بخش پایانی

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)

ما چه میخواهیم؟
بخش 1 ـ تکه‌ی 10

٢ـ چون چنگيزخان و پسران و سركردگانش از سال ٦١٥ تا سال ٦١٨ آن كشتار و ويرانيها را در ماوراءالنهر و خراسان و غزنين و ديگر جاها كردند به مغولستان بازگشته تا ده سال ديگر ايران را بحال خود گزاردند و در آن ده سال مردم توانستندي از آن گزندهاي دلگداز كه ديده بودند پند گرفته و بخود آمده و اين بار بآمادگي كوشند و براي بازگشت مغولان كه همگي آن را ميدانستند بسيج سپاه و افزار كنند ولي آيا چه كردند؟!.. از بس آلوده بودند همينكه خونخواران بازگشتند هر دسته سرگرم نادانيهاي خود شدند و آنچه پروا نكردند بازگشت مغول بود و آنچه بياد نياوردند خونهاي ريخته شده بود. صدهزارها دختران ايران را كه در مغولستان مي‌زيستند و هميشه چشم براه ايران مي‌داشتند بيكبار فراموش كرده پي نادانيهاي خود را گرفتند. در همان سالها خليفه المستنصربالله در بغداد مدرسه‌ی بزرگ خود را بنياد گزاشت كه شش سال در آن كار كردند و دارايي بزرگي را بكار بردند و بگفته‌ی اِبنُ‌عِبري بنياد بيمانندي بود و سيصد فقيه در آن درس مي‌گفتند و روزي كه بپايان رسيد با شكوه بسيار آن را بگشادند.
ببينيد آلودگي انديشه‌ها تا چه اندازه بوده. خليفه كه بايستي همه‌ی گنجينه‌ی خود را بيرون ريزد و شمشير و افزار جنگ بخرد و جنگجويان بسيج كند و در انديشه‌ی نگهداري مردم باشد بچنين كاري بيهوده برمي‌خيزد. فقيهان كه بايستي درس و همه چيز را كنار نهاده خود جنگ ياد گيرند و ديگران را بياد گرفتن آن وادارند بچنين درسهايي مي‌پردازند. بيهوده نبود كه چون در بيست و چند سال ديگر هلاكو بر سر بغداد آمد پايتخت خلافت بيش از چند روزي در برابر دشمنان ايستادگي نتوانست و با آنكه صدها مردان بنام در آن شهر گرد بودند جز درماندگي و بيچارگي از خود نشان ندادند و صدهزاران زنان و مردان بيگناه را دچار پنجه‌ی مغولان خونخوار گردانيدند.
اين داستان را براي مثل نوشتم و خواستم آنست كه اندازه‌ی تأثير آن بدآموزيهاي پنجگانه را نشان دهم. چنانكه ديديم داستان دلگداز مغول نتيجه‌ی آن بدآموزيها بود. ولي خود آن آسيب ديگري گرديد و در دو قرن كمتر كه مغولان در ايران چيره بودند و پس از ايشان نوبت لشكركشيهاي تيمور لنگ رسيد ، در آن يك دوره ، آلودگيهاي ايرانيان و پراكندگي انديشه‌هاي ايشان هرچه بيشتر گرديد.
بدآموزيهاي پنجگانه را كه شمرديم نخست آنها جدا از هم بوده و هر يكي را دسته‌ی ديگري دنبال مي‌كرده ولي در اين دوره همه بهم آميختند و آشفتگيِ دلها را بي‌اندازه گردانيدند و برخي بدآموزيهاي نوين ديگري رخ نمود و رويهم‌رفته آنچه از نيكيها بازمانده بود در اين دوره از ميان رفت.
زمان مغول بدترين دوره‌ی زبوني و بيچارگي ايرانست و ما در آن زمان بداستانهاي بس شگفتي برمي‌خوريم. در زماني كه دشمن بيگانه در كشور مي‌نشستند و مي‌بايست همه‌ی سران و پيشوايان تا توانند مردم را بدليري و گردنفرازي برانگيزند مي‌بينيم يك دسته همه بوارونه‌ی آن كوشيده‌اند و با يك پافشاري بي‌اندازه فلسفه‌ی جبريگري را رواج داده و سر هر سخني نام قضا و قدر و طالع و فلك و سرنوشت و بخت را برده‌اند و اينها براي آن بوده كه بگويند نيك و بد همه از خداست و آسيبها و گزندها كه به هر كسي مي‌رسد سرنوشت او بوده و كوشش و تلاش را هم نتيجه نتواند بود. اين سخن از هر باره بسود مغولست ، از يكسو گناه از گردن آنان برمي‌دارد و از يكسو مردم را از كوشش و تلاش براي رهايي از دست آنان بازمي‌دارد ، و ما نمي‌دانيم اين پندارهاي بيهوده‌ی زهرآلود بخود پيدا شده و كساني از ناداني و پستي انديشه باينها برخاسته‌اند يا دست كاركنان مغول درميان بوده و براي جلوگيري از هر جنبش و شورشي در ايران اين پندارهاي زهرآلود را رواج داده‌اند ، و با آنكه مغولان مردم دُژآگاه1 و درشتي بوده‌اند و چنين نيرنگي يا سياستي از آنان دور مي‌نمايد ، باز ما گمان بيشتر بدست اندرميان بودن كاركنان ايشان مي‌بريم و چنان مي‌پنداريم (نه آنكه مي‌دانيم) كه اين نيرنگ را بايشان جهودان و ترسايان ايران ياد داده‌اند. ببينيد بيشرمي تا كجا رسيده. مي‌نويسند : خدا چنانكه فرستادگاني از مهر فرستد (كه پيغمبران باشند) فرستادگاني نيز از خشم فرستد كه چنگيز از آنان بوده. بيشرمي و پستي بخود تا باينجا نتواند رسيد. همانا اينها را كاركنان مغول ساخته و بميدان انداخته‌اند.
در همان زمانست كه خراباتيگري كه بنياد آن بي‌پروايي بگذشته و آينده و گراييدن بمستي و خوشي بوده و خرد و غيرت و مردانگي را ريشخند مي‌كرده با يك شتاب و تندي بسياري رواج مي‌گيرد و صدها شعر در همان زمينه سروده مي‌گردد و اينها بيش از صدهزار سپاه بمغولان سود داده.

پابرگیها :
1ـ دُژ = پيشوندي است بمعني «بدي توأم با درشتي». ؛ دُژآگاه = کسی که آگاهیهایش ناراست و خود فرهنگ نادیده و ناتراشیده باشد ـ و

🔶 نامه‌ی یک پزشک دانشمند

🖌 دکتر میردامادی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌های 24)

مدرسه‌ی مستنصریه‌ی بغداد
یا «لانه‌ی فقیه‌تراشی و صوفی‌سازی»