🔶 سرچشمه‌ی كارهاي آدمي مغز اوست

(بخش سوم)

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)

«چهارمين آسيب كيشهاست كه هوش و بيداري مردمان را بزمانهاي بس دوري كشانيده و از پرداختن بزمان خود بازداشته».

تنها در همین چهل سال گذشته ببینید اندیشه و جربزه‌های مردم را با چه چیزهایی مشغول داشته‌اند.

🔶 کتاب فرهنگ چیست؟
گفتار دوم : فرهنگ در معني والاترش ، تکه‌ی 6

🔸 روزي يكي از آنان چنين لافي مي‌سرود ، من ايراد گرفته معني روزنامه را بدانسان كه در اينجا بازنموديم برايش روشن گردانيدم. با يك ستبررويي چنين گفت : «اينها را ما نيز مي‌دانيم. ولي روزنامه بايد موافق احساسات مردم باشد تا بخرند و صرف كنند ...». گفتم : شما نه تنها معني روزنامه را نمي‌دانيد ، معني «دانستن» را هم نمي‌دانيد. شما هر چيزي كه بيش يا كم بگوشتان خورده آن را «دانستن» مي‌شماريد. اينست هر كس هرچه بگويد خواهيد گفت : «ما نيز ميدانيم». ولي دانستن آنست كه كسي سخني را كه مي‌شنود نيك فراگيرد و راست و كج آن را بفهمد و اگر راست شناخت بدل سپارد و باور كند و آن را بكار بندد. شما اگر معني روزنامه را بدانسان كه من بازنمودم ميدانيد پس چگونه بكار نمي‌بنديد؟!.. داستان شما داستان آن كرد است كه مي‌گفت : «زانم حمامست مي‌پرسم خانه‌ی كيست؟!..». اينكه مي‌گوييد : «روزنامه بايد موافق احساسات مردم باشد تا بخرند ...» بهترين دليلست كه معني آن را نمي‌دانيد و دروغ ميگوييد كه ميدانيد. كسي كه روزنامه را بمعني راستش مي‌شناسد و در معني راستش مي‌نويسد ، دربند فروش و سود آن نبايد بود و براي فزوني فروش از سخن خود نبايد درگذرد.
از زمينه‌ی خود دور نيفتيم. از اين گونه گواهيها بسيار فراوانست و جاي هيچ شگفتي نمي‌باشد. زيرا اينها كه مي‌شماريم و مانند اينها چيزهاييست كه بايد آميغهايي را در زمينه‌ی آنها بجوانان در دبيرستانها يا دانشكده‌ها ياد دهند ، و چون ياد داده نمي‌شود ناچاريست كه از معني راست آنها آگاه نبوده ، و از پيش خود به هر كدام معني پست و بي‌ارجي بدهند و هر يكي را با هوسهاي خود سازگار گردانند.
براي آنكه نمونه‌اي از درسهايي كه اين جوانان در آموزشگاهها فرامي‌گيرند در دست باشد ، در پايان گفتار داستان ديگري را مي‌آوريم : جواني كه دانشكده معقول و منقول را بپايان رسانيده و «رساله‌ی ختم تحصيل» نوشته ، نسخه‌اي از رساله‌اش در دست منست. در اين رساله گفتگو مي‌كند از «تأثير فتنه‌ی مغول در ادبيات ايران». چيرگي مغولان كه از دلگدازترين داستانهاست ، و در آن پيشامد مليونها ايرانيان كشته شدند ، و مليونها دختران ببردگي افتادند ، هزارها آبادي ويران گرديد ، و خويها و انديشه‌ها كه پست مي‌بود هرچه پستتر شد ، هر كسي كه آن داستانها را در تاريخ بخواند بايد پيش از همه در جستجوي شُوندهاي آن باشد. بايد جستجو كند كه چه بوده كه ايرانيان آن زبوني و درماندگي را در برابر دشمن خونخوار نشان داده‌اند. چه بوده كه سي‌هزار تن از يكسر كشور پهناور و بزرگي كشتاركنان درآمده و از اينسرش بيرون رفته‌اند. بايد هر كسي بيش از همه اين را بجويد. چنين داستان سراپا دلگدازي جوان دانشكده‌ديده تنها جستجوي اين كرده كه «ادبيات» (يا بهتر گويم : ياوه‌گويي شاعران كه آنان نامش را «ادبيات» گزارده‌اند) در برخورد بآن داستان چه حالي پيدا كرده ، و از جستجوهاي خود اين نتيجه را گرفته «كه چون خانان مغول بشنيدن مدايح و تربيت شعر و شاعر مديحه‌گو عادت نداشته‌اند اينست جز يكي دو نفر مانند سلمان ساوَجي و اثيرالدين اوماني كه آنها نيز هرگز با قصيده‌سرايان عصرهاي پيش نمي‌توانستند برابري نمايند ، ديگر شاعر نامي قصيده‌گو در اين عصر بوجود نيامده بخلاف غزل كه در اين دوره نهايت قوس صعود خود را پيموده و باوج ترقي رسيد ...». جوان درمانده بسخنان دراز مي‌پردازد در آن زمينه كه در اين زمان «غزلهاي عرفاني» سروده گرديده و با صد بيخردي چنين مي‌نويسد : «در اين عصر امثال حافظ و مولوي و جامي ظهور كرده و مضامين لطيف عرفاني را در بهترين لباس نظم بعاشقان علم و معرفت نشان داده و ايرانيان را بصفاي قريحه بعالم ادب معرفي كرده‌اند و ميتوان گفت يگانه علت اصلي براي رواج اين عقيده همانا حمله و استيلاي مغول و وارد شدن صدمات و بلايا بمردم بوده كه دوستان خدا عنان اختيار از دست نداده و صبر و شكيبايي را شعار خود ساخته و دنيا را بديده‌ی تحقير نظر كرده و بي‌وفايي آن را مد نظر قرار داده و احساسات پاك خود را نظما ً اظهار داشته‌اند».
در همين رساله يك رشته جستجوهايي است در اين زمينه كه آيا در زمان مغول برخي «تشبيهات جديده» پيدا شده ، و شنيدني‌تر آنست كه روزي كه بايستي اين رساله از ديده‌ی استادان بگذرد ، من براي كاري بدانشسرا رفته بودم و ديدم گفتگو درميانست ، و يكي از استادان كه پيرمرد است با يك خشمي چنين مي‌گويد : «بايد خودش بيايد و توضيحات دهد. در اينجا مي‌نويسد تشبيه زلف بمار در زمان مغول پيدا شده ، پس باين شعر عبدالواسع جبلي چه مي‌گويد؟..». اينست نمونه‌اي از دانشهاي استادان و آنچه بجوانان ياد مي‌دهند.

✴️ نیكی‌ای كه از راهش نباشد بدیست. ✴️
...
درباره‌ی روزنامه‌ها همین را توان گفت : گرفتم كه هر یك از نویسندگان آنها بتوده و كشور دلسوز و علاقه‌مندند و مقصودشان پند و راهنمایی بمردم میباشد ، ولی راهی را كه می‌پیمایند جز زیان نتیجه نتواند داد. زیرا هر یك از آنها بضد سخنان آن دیگری می‌نویسد. بلكه بسیاری آنچه امروز نوشته فردا متناقض آن را بچاپ میرساند و پیداست كه در نتیجه‌ی این تناقض‌نویسیها مردم نه تنها سودی نمیتوانند برداشت بلكه با زیانها مصادف میباشند. زیرا آن پراكندگی اندیشه‌ها و درماندگی مغزها كه گفتیم سرچشمه‌ی همه دردهاست ، با این رفتار روزنامه‌ها فزونی می‌یابد و پریشانی و درماندگی بیشتر میگردد.

🔸بسیاری از روزنامه‌نویسها و نویسندگان از این نتیجه ناآگاهند و چنین سخنی را تاكنون نشنیده و ندانسته‌اند.

من بارها می‌بینم كسی گفتاری نوشته می‌آورد كه ما در روزنامه بچاپ رسانیم. و چون میگویم : ما خودمان ضد این را نوشته‌ایم میگوید : «چه عیب دارد ، بگزارید مطالب متنوع باشد» یا میگوید : «آن نظر شما بود این هم نظریه‌ی منست».

ولی اینها همه نادرست است و این روزنامه‌نویسان و نویسندگان بی‌آنكه خود بدانند و بخواهند بدیها با توده‌ی خود میكنند و در این روز درماندگی بار دوش آنان را هرچه سنگینتر میگردانند.

در جایی كه میتوانند بسیار سودمند باشند و نیكیها نموده نامی از خود بیادگار گزارند بدینسان زیانمند درمی‌آیند.

(پرچم روزانه ش 115)

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش یکم
دیباچه ـ تکه‌ی 1

🔸 يكى از باستانترين علوم تاريخ را بايد شمرد. «داستانها و سرگذشتهاى گذشتگان را نگهداشتن» كه ما آن را تاريخ مى‌ناميم رسميست كه آدميان از باستانترين زمانها داشته‌اند. ليكن تا قرنهاى بسياری يگانه راه اين كار بياد سپردن و زبان بزبان بازگفتن بوده كه هر حادثه‌ي شگفتى كه روى مى‌داده قرنها آن را سینه بسینه نگهداشته زبان بزبان بازمی‌گفته‌اند. شاید هم کسانی آن را پيشه‌ي خود ساخته از اين راه روزى درمى‌يافته‌اند ، چنانكه نمونه‌هاى آن تا زمان ما بازمانده.(1) تاريخهايى كه در دست ما هست در بسيارى از آنها گفتگو از زمانهايى مى‌شود كه خط در ميان نبوده و كسى تاريخ را نمى‌نوشته و ناگزير است كه‌ كسانى آن داستانها را گرد آورده و نگاه مى‌داشته‌اند تا بزمانهاى ديرتر رسانيده‌اند و اين ‌خود دليل آنست كه ما گفتيم.
ولى اين كار (سينه بسينه نگاهداشتن داستانها و زبان بزبان گفتن آنها) خود راهى براى پيدايش ‌افسانه‌ها بوده و از اين راه همه‌ي داستانهاى تاريخى مبدل بافسانه مى‌شده. چه اين در سرشت آدمى است كه در بازگفتن هر چيزى بى‌اختيار تغیيرهايى در آن ‌مى‌دهد و شاخ و برگهايى بر آن مى‌بندد و چه فراوان كسانى كه از دروغبافى نيز بازنمى‌ايستند و خبرهاى درازى از خود پديد مى‌آورند. از اينجا تاريخ در آن قرنها حال زشتى داشته است.
شايد كسانى وسيله‌ي ديگرى بكار برده صورت برخى پيشامدهاى مهم را بر سنگى يا چوبى يا فلزى يا پوستى نقش كرده بنگهداشتن آن مى‌كوشيده‌اند. بويژه پادشاهان و فرمانروايان كه اين وسيله را بيشتر بكار مى‌برده‌اند. ولى بايد دانست‌ كه زبان نقش گنگ است و چندان سودى از آن برنمى‌خيزد وآنگاه چنان كارى در دسترس ‌همه‌ي مردم نبوده نيز هر حادثه‌اى درخور نقش كردن نيست.
امروز در كاوشهايى كه در ايران و ديگر جاها مى‌شود كوشكها و ساختمانهاى چند هزارساله بيرون مى‌آيد و صدها پيكره (صورت) و صدها تنديس (مجسمه) و هزارها و صدهزارها سفال‌ابزار و ظرفهاى مسين و سيمين و زرين و مانندهاى اينها در دسترس ماست ولى چنانكه گفتيم چون زبان آنها گنگ است و جز اندك سودى بتاريخ نمى‌رساند و اگرچه كاوشگران و دانشمندان اروپايى از اين يادگارهاى قرنهاى باستان مطالب دور و درازی درمی‌یابند و از کیش و آیین مردمان گذشته‌ی باستان گرفته تا رسم عروسيها و سوگواريهاى آنان در زمينه‌ي هر كدام آگاهيهايى مى‌دهند و كتابها در اين زمينه‌ها پرداخته‌اند ليكن انصاف را بيشتر اين آگاهيها جز پندار و انگار نيست كه نمى‌توان بآنها اعتماد نمود. مگر در جايى كه نوشته‌هايى نيز بدست بيايد و راه بخواندن و فهميدن آنها يافته شود كه در آن حال مطالب روشن و استوارى فهميده خواهد شد.
كوتاهسخن : پيشرفت فن تاريخ را از زمانى بايد گرفت كه خط اختراع يافته و چيزنويسى ‌رواج گرفته است و نوشتن را بايد يگانه وسيله‌ي فهم تاريخنويسى دانست. از اينجاست كه هر مردمى كه رواج خط در ميان آنان زودتر بوده تاريخ ايشان به همان اندازه كهنتر خواهد بود. مگر آنكه پيشامدهايى كتابهاى تاريخى آن مردم را از ميان برده باشد.

پابرگیها :
1ـ در آذربايجان اين رسم معروف است كه هر حادثه‌ی شگفتى كه روى مى‌دهد مثلاً جوانى دل به زنى باخته راز او از پرده بيرون مى‌افتد و جانفشانيها ازو ديده مى‌شود يا كسى در جنگ يا در هر پيشامد ديگرى دليرى از خود مى‌نمايد كسانى بیدرنگ آن حادثه را بشيوه‌ی عاميانه خود بشعر درآورده در بزمها و قهوه‌خانه‌ها با آواز و سرنا مى‌خوانند. اين كسان را در تبريز «عاشق» مى‌خوانند و تا بيست و سى سال پيش دسته‌ی معروفى بودند ولى رفته‌رفته كمتر شده‌اند. بايد دانست كه اصل اين رسم در ارمنستان بوده و از آنجا به آذربايجان رسيده. زيرا در ارمنستان اين كار بسيار معروف‌تر بوده و رواج بسيارى داشته كه صدها كس از اين راه روزى مى‌خورده‌اند و راه و رسمى براى خود داشته‌اند. برخى داستانها از اينگونه شهرت بسيار دارد كه چاپ يافته. از جمله داستان كوراغلى و اصلى و كرم كه هم در ارمنى و هم در تركى چاپ شده است. پيداست كه اين رسم يادگار و نمونه‌ی كار آن كسان بسيارى است كه در زبانهاى باستان پيشه‌ي تاريخ‌سرايى داشته‏‌اند.

🔶 چرا بازپس میگردیم؟..

🔸این توده تا از ریشه پاك نشود هیچ كوشش سود نخواهد داشت. آری رضاشاه به كارهایی برخاست ولی چون همه با زور فشار میبود نتیجه‌اش جز این نتوانستی بود.

🔸كسانی میگویند : این راه كه شما پیش گرفته‌اید راه بسیار دوریست. میگویم : همانا كه نیك نیندیشیده‌اید ، و خواست ما را نمیدانید.

🔸می‌گویند : از نكوهشها كه به شاعران و صوفیان میكنید ، و از خرده‌ها كه به كیشها میگیرید بسیاری میرنجند.
میگویم : ما را از رنجش آنان چه باكست؟!. آنان اگر بخرد و پاكدرون بودندی از آمیغها نرنجیدندی ، و چون نیستند چه بهتر كه برنجند و از ما كناره جویند.

🔶 چرا بازپس میگردیم؟!..

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم نیمه‌ماهه)

🔶 سرچشمه‌ی كارهاي آدمي مغز اوست
(بخش چهارم)

🔸جنبشهايي كه در توده‌ها گاهي پيدا شده و آنان را بجايگاه بلندي رسانيده هر يكي جز نتيجه‌ي پيدايش مردان بخردي كه با راهنماييهاي خود تكاني بروانها و خردها داده‌اند نبوده.

🔸چنانكه خوراكهاي ناسازگارِ هم «معده» را از كار اندازد آموزاكهاي ناسازگارِ هم فهم را بيكاره گرداند.

🔸شورشهاي انگليس و فرانسه در قرن هيجدهم و تكاني كه در سراسر اروپا پديد آورد و در همه‌ي كشورها فرمانرواييهاي خودكامه را از ميان برده مشروطه و پارلمان را جانشين آن گردانيد ـ آيا جز نتيجه‌ي راهنماييهاي مردان دانا و بخردي همچون ولتر و ديگران مي‌بوده؟!.

🔶 سرچشمه‌ی كارهاي آدمي مغز اوست

(بخش چهارم)

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)

مايه‌ی بدبختی ايرانيان انديشه‌های پراكنده‌ايست كه در مغزها جا دارد.

اين انديشه‌های پريشان و گمراهست كه اراده‌ها را سست و خردها را بيكاره ميگرداند و مردم را بدينسان درمانده و بدبخت می‌سازد.

سپس دليل آورده گفته‌ايم : سرچشمه‌ی كارهاي آدمی مغز اوست. مغز است كه بديگر عضوها فرمان ميدهد و آنها را بكار می‌اندازد.

از آنسوی مغز تابع انديشه‌هاييست كه در آن جا ميگيرد. اين انديشه‌هاست كه مغز را اداره ميكند.

پس از اين مقدمه گفته‌ايم باعث اينكه ايرانيها بدينسان سست‌اراده و بيچاره‌اند سخنان پراكنده‌ی ضد هم ميباشد و مثل آورده گفته‌ايم : در اين توده از يكسو سروده می‌شود : «بجز از كشته ندروی» و از يكسو گفته می‌شود : «كه بر من و تو در اختيار نگشاده» يا گفته می‌شود : «گر زمين را به آسمان دوزی***ندهندت زياده از روزی».

امروز از يكسو ما ميخواهيم مردم را بكوشش واداريم و از يكسو كتابها پر است از تعليمات جبريگری.

از يكسو ما ميگوئيم : بايد كوشيد و كشور خود را نگه داشت و از يكسو كتابها پر است از اينكه با كوشش بجائی نتوان رسيد : «بخت و دولت بكاردانی نيست***جز بتأييد آسمانی نيست».

از يكسو ما ميگوييم : بايد در انديشه‌ی نگهداری خاندانهای خود باشيم و بايد خطرهای احتمالی آينده را بديده گرفته درپی وسايل دفاع باشيم از سوي ديگر گوشها پر است با اين شعر و مانند آن : «اگر تيغ عالم بجنبد ز جای***نبّرد رگی تا نخواهد خدای».

ميگوييم : آيا باور كردنيست كه اين همه سخنان كه بنام جبريگری و اختيار نداری گفته شده بی‌اثر بماند؟!..

آيا باور كردنيست كه سخنانی كه ما بنام ميهن‌پرستی و كوشش می‌نويسيم اثر خود را بكند ولی اينها نكند؟!..

(پرچم روزانه شماره‌‌ی ۱۲۴)

🔶 کتاب فرهنگ چیست؟
گفتار سوم : از كار وارونه جز نتيجه‌ی وارونه برنخيزد ، تکه‌ی 1

🔸مردمي كه بشورش برخاسته با پادشاه خودكام مي‌جنگند و مشروطه ميخواهند ، اين جنگ و شورش معنايش آنست كه ميخواهند دست آن پادشاه را كوتاه گردانيده ، مردم خودشان كشور را راه برند. اينست در كشور مشروطه بايد هر يكي از جوان و پير ، زن و مرد ، توانگر و كمچيز ، و شهري و روستايي ، خود را پاسخده نگهداري آن كشور بشناسد و كوشش بآبادي آن را باياي خود بداند.

نتيجه‌ی گفته‌هاي ما در گفتار گذشته آنست كه فرهنگ كه بايستي روانهاي جوانان را نيرومند گردانيده ، فهمها و خردهاي ايشان را بكار اندازد ، وارونه‌ی آن را نتيجه داده روانهاي جوانان را هرچه ناتوانتر گردانيده ، خردها و فهمهاي آنان را بيكاره مي‌گرداند.
اكنون مي‌خواهيم بگوييم كه نتيجه‌ی اين كار وزارت فرهنگ آن مي‌شود كه جواناني كه از دبيرستانها و دانشكده‌ها بيرون مي‌آيند و درميان توده زندگي آغاز مي‌كنند بيشتر ايشان (نه همگيشان) ، راهنماشان در زندگي جز هوس و خودخواهي نيست ، و اين خود زيان بس بزرگيست كه بايستي براي گفتگو از آن كتاب بزرگي نوشته شود ، ولي من ناچار خواهم بود در اينجا بكوتاهي سخن رانم.
وزارت فرهنگ چون يكسره بوارونه‌ی باياي خود رفتار مي‌كند ، ناچاريست كه از كارش نتيجه‌ی وارونه پديد آيد ، ناچاريست كه بجاي سود ، زيان در دست باشد. من اينك زمينه را روشن خواهم گردانيد :
سي و هشت سال پيش در ايران جنبش مشروطه خواهي پديد آمد و پس از كشاكشها و خونريزيها مشروطه در اين كشور پذيرفته گرديد. اين پيشامد براي ايران بسيار ارجمند مي‌بود. زيرا مشروطه بهترين گونه از گونه‌هاي سررشته‌داريست. چيزي كه هست مشروطه پذيرفتن يك كشور تنها با آن نيست كه يك قانون اساسي نوشته شود و يك پارلماني باز شود. براي پايدار گرديدن مشروطه در يك كشور ، بيش از همه ، بايد توده معني مشروطه را بفهمد و آن را بخواهد و خود را شاينده‌ی آن گرداند. زندگاني در زير يوغ پادشاهان خودكام با زندگي آزاد در يك كشور مشروطه دوتاست. براي اين شايستگي ديگري مي‌خواهد. مردمي كه بشورش برخاسته با پادشاه خودكام مي‌جنگند و مشروطه ميخواهند ، اين جنگ و شورش معنايش آنست كه ميخواهند دست آن پادشاه را كوتاه گردانيده ، مردم خودشان كشور را راه برند. اينست در كشور مشروطه بايد هر يكي از جوان و پير ، زن و مرد ، توانگر و كمچيز ، و شهري و روستايي ، خود را پاسخده نگهداري آن كشور بشناسد و كوشش بآبادي آن را باياي خود بداند. چنانكه در معني ميهن‌پرستي گفتم بايد درميانه پيمان ورجاوندي بنام «[با]هم ‌زيستن» باشد.
اينهاست معني مشروطه. ولي در ايران چون جنبش برخاست اين سخنان بميان نيامد. شورش مشروطه‌خواهي در ايران ، بيش از همه ، جنگ دادخواهي با ستمگري مي‌بود. اينست معني درست مشروطه بمردم فهمانيده نشد و هنوز پس از سي و هشت سال يكي از هزار مردم معني راست آن را نمي‌داند.
از آنسوي ايرانيان چند هزار سال در زير يوغ پادشاهان زيسته كتابهاشان و دلهاشان پر از پندارهاي پست شاه‌پرستي و دستورهاي زيردستي و مانند اينها بود كه پس از مشروطه بايستي از ميان رود و بازنماند. يك توده‌اي كه بزندگاني آزاد دمكراسي پا مي‌گزارند ، بايد انديشه و سهشهاي آنان نيز ديگر گردد.
از اينرو يكي از كارهايي كه بايستي در ايران انجام گيرد اين مي‌بود كه آن پندارهاي كهن زمانهاي گذشته از ميان رود و آن كتابها از دست مردم گرفته شود. مثلاً فردوسي خود مرد نيكي بوده ولي سخنان او كه بيش از همه ستايش پادشاهان خودكام و دربارهاي ايشانست در اين روزگار سراپا زيانست و بايستي از ميان برخيزد. از كتاب فردوسي تنها در زمينه‌ی زبان مي‌شود سودجويي كرد.
هنوز اين فردوسيست كه خود مرد نيكي مي‌بوده ، چه رسد بديگران كه سراپا پستي و آلودگي مي‌بوده‌اند ، و گفته‌هاشان پر از ستايش شاهان خودكام و دستورهاي پست بردگي و زيردستيست.
يكي از ايشان نظاميست كه وزارت فرهنگ او را «حكيم نظامي» ميخواند. اين مرد چندان پست مي‌بوده كه زندگاني خود را با ستايش شاهان كوچك و بي‌ارج زمان خود گذرانيده و بنامهاي ايشان مثنويها سروده ، و چاپلوسي و بيرگي را تا بآنجا رسانيده كه در برابر يك بهرامشاه كوچكي خود را سگ (بلكه كمتر از سگ) گردانيده و ازو استخوان خواسته است :
با فلك آن دم كه نشيني بخوان پيش من افكن قدري استخوان
كاخر لاف سگيت ميزنم دبدبه‌ی بندگيت ميزنم
در ديده‌ی اين مرد بهرامشاه كه فرمانرواي يك شهر ارسنجان بيش نمي‌بوده ، شبها با فلك همنشين مي‌شده و روزي بمردم مي‌بخشيده ، و اينست براي خود كه لاف سگي بهرامشاه را مي‌زد استخوان خواسته. تفو بر تو اي مردك پست بيرگ !..
همين مرد در ستايش پادشاهان خودكامه مي‌سرايد :
پيش خرد شاهي و پيغمبري چون دو نگينند به يك انگشتري
آن پادشاهان خودكام هوسباز با برانگيختگان خدا در يك شمار مي‌بوده‌اند !..

اگر مردم لایق مشروطه نیستند ، باید كوشید لایقشان گردانید ، نه آنكه از مشروطه یا سررشته‌داری توده كه بهترین راهِ فرمانرواییست چشم پوشید.
(پرچم روزانه ش8)

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش یکم
دیباچه ـ تکه‌ی 2

🔸 چنانكه اين حال ما ايرانيان است كه با آنكه از زمانهاى بسيار باستان خط در اين سرزمين ما رواج داشته كه سنگهاى بيستون و تخت ‌جمشيد بر اين گفته‌ي ما گواه است وآنگاه همه مى‌دانيم‌ كه آن پادشاهى پهناور مادان و هخامنشيان و روابطى كه اين فرمانروايان با پادشاهيهاى ديگر داشته‌اند و هميشه نامه‌نويسيها مى‌كرده‌اند خود رواج خط را در اين كشور دربايست داشته ‌است. با اين حال از دوره‌هاى پيش از اسلامِ ايران هرگز كتابى كه ارزش تاريخى داشته باشد بدست ما نرسيده و اين خود از شگفتترين داستانهاست كه از آنهمه قرنها هرگز خبر درستى ‌نزد خود ايرانيان پيدا نمى‌شده. نه اينكه كسى در ايران تاريخ ننوشته بوده بلكه ما آگاهى‌ درستى داريم كه ايرانيان كتابهاى بسيارى در تاريخ داشته‌اند ولى در نتيجه‌ي حوادثى كه در اينجا مجال ياد آنها را نداريم از ميان رفته است.
اينست كه ما امروز ناگزيريم دست نياز بسوى مردمان باستان ديگرى كه با ايران همسايه ‌بوده يا رابطه‌هاى ديگرى داشته‌اند دراز نماييم. از قبيل : يونانيان باستان و روميان غربى و بوزانتيان و ارمنيان و تازيان و هنديان و آسوريان و ديگران.
از جمله‌ كتابهاى تاريخى كه از زمانهاى كهن بازمانده و امروز بدست ما رسيده كتابى ‌است بنام «سرگذشتها» (زندگيها) تأليف پلوتارخ يونانى كه از مشهورترين كتابهاست.
پلوتارخ از سرزمين يونان برخاسته و در آن ميهن خود كه آنزمان يگانه سرزمين دانش و خرد شمرده مى‌شده درس خوانده و دانشهايى آموخته و چون آنزمان يونان جزو روم و دو سرزمين پيوسته بهم بوده پلوتارخ پس از ديرى از يونان به روم رفته و ساليانى در شهر رم‌ پايتخت آنجا روز مى‌گزارده تا بار ديگر بميهن خود بازگشته است.
پلوتارخ نيمه‌ي دوم از قرن نخستين تاريخ ميلادى و بيست سال از آغاز قرن دوم آن تاريخ ‌را دريافته(1) و اين هنگام شش يا هفت قرن بوده كه آسيا و اروپا با هم درافتاده و جهان همچون ‌دريا در تلاطم بوده : يونان و آن پيشرفت آيين مردمى در ميان آنان ، پادشاهى هخامنشى و آن‌ لشكركشيهاى شگفت‌انگيز آن پادشاهان بر يونان و مصر ، الكساندر و آن پيشرفت تند او در آسيا ، پيدايش سلوكيان و اشكانيان ، برخاستن روم جهانگير و كشاكشهاى او با اشكانيان ـ اينها حوادث مهم تاريخى است كه پلوتارخ خبر آنها را شنيده و دانسته و صدها مردان سترگ‌ تاريخى را مى‌شناخته است.
او با اين مايه‌ي انبوه به تاريخنگارى برخاسته. در آن زمان فن تاريخ پيشرفتهايى كرده و حال بهتر و برترى داشته. تاريخنگاران هر حادثه را با همه‌ي پيرامونها و گوشه و كنارهاى آن برشته‌ي نگارش كشيده تنها بياد حوادث بسنده نمى‌كردند بلكه از علت هر حادثه و مقدمات آن ‌آغاز كرده با شرح نتيجه بپايان مى‌رسانیدند. بعبارت ديگر حادثه را بدانسان كه رویداده از آغاز بانجام رسانيده پا بپا پيروى از گزارش آن مى‌نمودند. اينگونه داستان‌سرايى بهترين و شيرين‌ترين و سودمندترين شيوه‌ي تاريخ است و تنها عيبى كه دارد دشوارى آن مى‌باشد. زيرا خود هر حادثه‌اى را كسان بسيارى مى‌دانند و مى‌توان‌ از هر كدام آنان پرسيده بدست آورد. ولى علت و مقدمه و خرده‌كاريهاى يك حادثه را تنها كسانى مى‌دانند كه دست‌ اندر كار آن بوده يا آن را از نزديك تماشا كرده باشند و اينست كه‌ تاريخنگار در راه دست يافتن باين خبرها با سختيها روبرو مى‌شود و چه‌بسا كه بچنان‌ خبرهايى دسترس پيدا نكند. بويژه درباره‌ي حوادث دور و باستان كه كمتر مى‌توان آگاهى از علت و مقدمات آنها بدست آورد. وآنگاه در چنين داستانى كه خرده‌كاريها و بخشهاى نهانى يك حادثه سروده ‌مى‌شود راه افسانه‌بافى بازتر است و چه‌بسا كه تاريخنگار آلت اغراض افسانه‌بافان مى‌گردد.
تاريخ هرودت و كتاب کسنفون و ديگر اينگونه كتابهاى بازمانده از آن زمانها بهترين‌ گواه باين گفته‌هاى ماست. زيرا اين كتابها از يكسوى با شيرين‌ترين شيوه‌اى نگارش يافته و از سودمندترين كتابها مى‌باشد ، از سوى ديگر چه افسانه‌هاى بیپايى كه در آنها مى‌توان يافت.
بارى پلوتارخ نيز همان شيوه‌ي تاريخ‌سرايى را پيش ‌گرفته. بلكه چون عنوان نگارشهاى او سرگذشت كسان تاريخى است نه سرودن حوادث تاريخ ، از اين جهت بيشتر از تاريخنگاران ‌مجال آن شيرين‌كاريها را داشته است و از آنسوى تا آنجا كه ازو برمى‌آمده بتحقيق‌ پرداخته و بجدا كردن داستانهاى راستين از افسانه‌هاى دروغين كوشيده است.

پابرگیها :
1ـ از سال ۴۵ يا ۴۶ تا سال ١٢٠

🔶 در پیرامون «حافظ چه میگوید»

🔸در این هفت قرن كسی در این كشور ایران یافت نشد كه حقیقت شعر و شاعری را آن طور كه باید و شاید بشناساند و توده‌ی جاهل و یا سطحی ایران را از نیك و بد دواوین شعرا بیاگاهاند.

🔸اگر به شاعران عنوان راهنمایی و پندآموزی و به آن شعرها نام پند یا اندرز دهیم راهنما یا پندآموز كسی تواند بود كه نیك از بد بشناسد و همه‌ی سخنانش سودمند باشد. كسانی كه در گفته‌های خودشان همه¬گونه رسوایی از خود نشان داده‌اند به گفته‌های نیك آنان نیز ارج نتوان گزاشت.

🔶 در پیرامون «حافظ چه میگوید»

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم نیمه‌ماهه)

🔶 سرچشمه‌ی كارهاي آدمي مغز اوست
(بخش پنجم)

🔸شما اگر از عاميان بپرسيد : «چرا ما شرقيان پس مانده‌ايم؟..» خيره مانند و پاسخي نتوانند. از درسخواندگان بپرسيد هر كدام پريشانگويي ديگري كنند.

🔸در جهان چه بدآموزي زشت‌تر از اين كه بمردم بگويي : «موسا و فرعون ، و ستم و دادگري ، راست و كج ، و نيك و بد ، همه يكيست؟.. » چه بدآموزي زهرناكتر از اين كه بگويي «جهان پوچست و هيچست. انديشه‌ي گذشته نكنيد و پرواي آينده ننماييد و دمي را كه در آنيد گرامي شماريد و با خوشي و مستي بسر دهيد»؟!. چه بدآموزي بدتر از اين كه بگويي : «اگر فلان مرده را دوست داريد يا بديدن بارگاهش رويد همه‌ي گناهانتان آمرزيده شود»؟!..

🔶 سرچشمه‌ی كارهاي آدمي مغز اوست

(بخش پایانی)

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)