✴️ گواهی پاکدلانه

نامه‌ی یك دوشیزه

آقای كسروی ــ من نیز پیش از آنكه نوشته‌های پرچم را بخوانم یكی از طرفداران جدی شعرا و غزلسرایان بوده و همیشه با یك نوع احترام باشعار آنان توجه داشتم چرا كه به گفته‌ی اروپاییها (شعرا عموماً بر اثر پیشامدهای ناگوار دوره‌ی زندگی خویش و دیدن هر گونه ناملایمات از اطرافیان رنجهای درونی خود را به این وسیله به رشته‌ی تحریر درآورده‌اند) و از این جهت از خواندن آنها یك نوع لذت توأم به ترحم در من تولید می‌شد. باور كنید به این جهت اصلاً به دنیا و دنیاگردان كوچكترین ارادتی نداشته بلكه به هر چیز به چشم ناقابلی و دون‌ارزشی نظر میكرده و میگفتم دنیا برای هیچ كس بقایی نداشته و وفایی نمیكند همچنانكه تا به حال با خود و خانواده‌ام رفتار نموده و از این رو نسبت به همه كس اظهار بی‌علاقگی و حتی¬الامكان دوری میجستم ولی در اواخر كه اشعار «آفات قرن» به طبع رسید و آن را خواندم یك نوع حس دلسوزی در من تولید گشت كه گویا در عالم رویا این حالت به من دست میداد زیرا هیچ تصور نمیكردم كه ممكن است دیگر نسبت به مردم خوشبین باشم زیرا میدیدم كه بدون پروا راز درون ابراز و وضع این دوره را به رشته‌ی تحریر درآورده گویی از دل همه كس با خبر است. باری تا اینكه چندی پیش نامه‌ی پرچم بدستم آمد كه حقیقتاً بكلی عقیده‌ی مرا تغییر داده و قلباً مرا به طرف خود جلب كرده است ولی هزار افسوس میخورم كه در این سرزمین با افكار پوسیده و موهوماتی مردم كاری كه شایسته‌ی ما دوشیزگان باشد از ما ساخته نیست لذا با قدردانی و سپاسگزاری از كوششهای شما كه بهترین و مهمترین وظیفه‌ی بشری بوده سهل‌انگاری و بی‌پروایی در آن زمینه منتهای بی‌وجدانی است موفقیت شما را خواستارم.
مشهد ـ دوشیزه ج. سلیمانی

🔸پرچم : اینكه دوشیزه‌ای خود حقایق را دریابد و به كسانی نیز بفهماند كار ارجداریست و این چیزیست كه از همه كس ساخته می‌باشد.
بارها گفته‌ایم و بار دیگر میگوییم : سرچشمه‌ی گرفتاریهای ایران گمراهی اندیشه‌هاست ، و چاره نیز جز این نمی‌باشد كه بكوشیم و آنها را از گمراهی بیرون آوریم ، و اینست ما به دانستن حقایق ارج بسیار میگزاریم و چشم میداریم دوشیزه سلیمانی نیز در این راه از كوشندگان باشند.

(پرچم نیمه‌ماهه شماره‌ی ششم)

🔶 در پیرامون ادبیات
نشست سوم : زيان بس بزرگي كه از شعرها برخاست
تکه‌ی 4

🔸 به هر حال آنچه باور كردني نيست آنست كه مردم انگليس يا آمريكا ببدآموزيهاي پست و بيخردانه‌ی خيام ارج گزارند. ما با ديده مي‌بينيم كه نگزارده‌اند. در اين جنگ همه ديديم كه انگليسيان فيروزي و برتري را نتيجه‌ی ناچاري كوشش و تلاش دانستند و در روزهاي بسيار سختي كه برايشان پيش آمد هرگز از آن انديشه بازنگشتند و هيچگاه پيروي از خيام نكردند و نگفتند : «بودنيها بوده است». نگفتند : «غم خوردن و كوشيدن ما بيهوده است.» نگفتند : «انگار كه هست هرچه در عالم نيست ، پندار كه نيست هرچه در عالم هست».
آن ستايشها كه شما از خيام در كتابهاي اروپايي مي‌بينيد همه براي فريفتن مردم بيچاره‌ي شرق است. مانند همان ستايشها را از روضه‌خواني و سينه‌زني و مانند آنها نيز مي‌كنند. ولي هيچگاه نخواهد بود كه خودشان بچنان كارهايي برخيزند.
اگر شاعري مانند خيام در انگلستان پيدا شود كه بمردم درس جبريگري دهد و جوانان را از كوشش و تلاش دلسرد گردانيده بمستي و تنبلي و بيغيرتي وادارد هرآينه او را بدادگاه كشند و حكم بند و زندان دهند و شعرهايش را همه بآتش كشند. اين چيزيست كه بايد بيگمان دانست.
شنيدم يكي از وزيران ايران گفتاري رانده و گفته : «در آمريكا هر كسي يك جلد از رباعيهاي خيام را در بغل دارد. من كه رفته بودم كساني كه از من مي‌پرسيدند كجايي هستي و مي‌گفتم ايراني ، با شادماني مي‌گفتند : از ميهن خيام؟. آنگاه ترجمه‌ي رباعيها را از بغل خود در آورده بمن نشان مي‌دادند. اين گفته‌ي يك وزير است. بدبختان در آن راه خيانت كه مي‌پويند ناچارند كه چنين دروغهايي هم بسازند.
از اين شگفتتر روزي يكي با من مي‌گفت : «ما را در اروپا و آمريكا با خيام مي‌شناسند». اين را دليل مي‌آورند كه ما بايد از خيام بد نگوييم. گفتم : برو اي بيچاره برو كه درد ناداني شما درمان‌پذير نيست.
گاهي مي‌بينيم چون كساني نمي‌توانند بسخنان ما پاسخ دهند از درماندگي چنين مي‌گويند : «اين رباعيها همه‌اش از خيام نيست. اينها را باو بسته‌اند ...». مي‌گويم : شما كه خود خيام را نديده بوديد و نمي‌شناختيد ، او را از روي همين سخنانش شناخته‌ايد. همین رباعیهای اوست که آوازه پیدا کرده و شما نیز شنیده او را شناخته‌اید و جا برايش در دلهاتان باز كرده‌ايد. پس چه شد كه از رباعيهايش جدا مي‌گردانيد؟!.. اگر اين رباعيها بكنار گزارده شود شما از خيام ديگر چه مي‌شناسيد كه او را بزرگ و فيلسوف دانيد؟!.. به هر حال گفتگوي ما در پيرامون اين رباعيهاست. گوينده‌ي آنها خيام يا هر كه بوده است باشد.
در مردمي كه خردها سست گرديد يكي از بيماريها و ناتوانيها آن باشد كه سخني را چون نخست شنيدند بي‌هيچ دليل پذيرند و در دلهاي خود جا دهند. سپس اگر كسي خواست آن را از دلها بيرون كند اگرچه با دليلهاي بسيار باشد با دشواريها روبرو گردد.
در اين باره نيز همانست. ستايش خيام را از اينجا و آنجا شنيده بي‌‌هيچ دليلي پذيرفته‌اند و در دلهاي خود جا برايش باز كرده‌اند و اكنون كه ما مي‌خواهيم آن را از دلهاشان بيرون كنيم با همه‌ی دليلهاي كه مي‌داريم با چنين دشواريها روبرو مي‌گرديم.
2ـ سعدي : سعدي با خيام جداييها داشته. خيام بدآموزي مي‌بوده كه از شعر سودجويي كرده. ولي سعدي شاعري مي‌بوده كه بهوس بدآموزي نيز افتاده.
سعدي مسلمان مي‌بوده. ولي بصوفيگري نيز سري زده و از انديشه‌هاي صوفيانه آگاهي يافته. همچنان از جبريگري و ديگر بدآموزيها بهره داشته و با پستيهاي زمان خود آلوده مي‌بوده.
سعدي همچون ديگران شعر را خواستي مي‌دانسته. اينبوده كه بآن پرداخته و ياوه‌گويي را پيشه‌ي خود گردانيده ، و چون سالها زيسته و خود مردي زباندار و گويا مي‌بوده ميدان بزرگي براي خود باز كرده. چيزي كه بدتر بوده آنست كه بهوس پند‌آموزي نيز افتاده و درميان ياوه‌بافيهاي خود به هر زمينه‌اي ـ از آيين زندگاني ، سياست كشورداري ، خيمها ، خداشناسي ، خانه‌داري ، فرهنگ نورسان ـ درآمده و چند رشته بدآموزيها از خود بيادگار گزارده. گاهي سخنان خوش‌نما داشته. ولي بيشتر گفته‌هايش بدآموزيست.

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش یکم
2) آريستيديس‌‌ ـ تکه‌ی 19

🔸 كسانى گفته‌اند آريستيديس در پونتوس بمرد در سفرى كه براى انجام كارهاى توده‌ی مردم‌ كرده بود. ديگرانى گفته‌اند در پيرى و سالخوردگى در ميان مردم آتن مرد و همه‌گونه ارج و احترام نزد مردم داشت. ولى كراتروس‌1 ماكيدونى مى‌نويسد كه داستان مرگ او از اينگونه ‌بوده : پس از بيرون كردن ثميستوكليس مردم به بى‌آزرمى گراييدند و كسانى برخاستند كه زبان ‌بدگويى ببزرگان باز كرده توده را بر آنان مى‌شورانيدند. از جمله در اين هنگام به آريستيديس تهمت زدند كه زمانى كه عهده‌دار باجگيرى بوده‌ رشوه از مردم ايونا گرفته. تهمت‌زننده ديوفانتوس از مردم آمفيتروپى‌2 بود. آريستيديس محكوم گرديد كه جريمه بپردازد و چون او توانايى پرداخت جريمه‌ی آن كه‌ پنجاه ميناى3 بود نداشت به ايونا سفر كرد و در آنجا بمرد. ولى كراتروس هرگز گواهى باين‌ سخن خود نشان نداده و نيز حكمى را كه مى‌گويد درباره‌ی او داده شده نمى‌نگارد. بهرحال چنين سخنانى ازو درخور شگفت نيست زيرا عادت او در همه‌ی كتاب خود بنوشتن اينگونه چيزهاست.
گور آريستيديس هنوز هم در فاليروم پيداست و چنانكه گفته‌اند چون خود او مالى از خود بازنگزاشته بود اين گور براى او با خرج توده‌ی انبوه ساخته شده است. نيز دو دختر او را گفته‌اند كه با خرج گنجينه‌ی شهر و با جشن عمومى بشوهر داده شدند بدینسان که به هر یکی از ایشان سه‌هزار درهم بنام جهیز پرداخته شد. همچنين پسر او را كه لوسيماخوس ‌نام داشت از مال توده صد مينا داده وآنگاه مقدارى زمينهاى كِشتنى باو بخشيدند. گذشته از همه‌ی اينها در سايه‌ی كوشش الكبياديس قرار دادند كه روزانه چهار درهم باو بپردازند. اين‌ لوسيماخوس چون دخترى از خود بازگزاشته بود كه نام او پولوكريته‌4 بود كالسيثنس مى‌گويد مردم رأى دادند كه بدان اندازه كه به برندگان بازيهاى المپياد ماهانه پرداخته مى‌شود باين ‌دختر ماهانه براى زندگانيش بپردازند. ليكن بسيارى از تاريخنگاران نوشته‌اند كه نوه‌‌ی آريستيديس در نزد سقراط فيلسوف مى‌زيست ، با آنكه سقراط زنى داشت و او را چون ‌بى‌شوهر و سخت بیچیز بود بخانه‌اش آورده نگاهدارى مى‌نمود ليكن فاناتيوس‌5 در كتاب ‌خود درباره‌ی سقراط اين خبر را رد مى‌كند.

1ـ Craterus
2ـ Diophantus از مردم Amphitrope
3ـ پولى از پولهاى يونان
4ـ Polycrite
5ـ Phanaetius

🔶عطسه به صبر چه ربط دارد؟!..
(تکه‌ی یکم)

بنام پاكْ آفرنده‌ی جهان

در اتوبوسی میانه‌ی شیراز و بوشهر گفتگوهایی درمیان یك مدیر دبستان و یك مسافر تهرانی و یك مسافر شیرازی و شوفر و شاگرد شوفر رخ داد كه ما آنها را در این دفتر می‌نویسیم.
🔸🔸
شهریور ماه 1320 است و آرتشهای انگلیس و روس تازه بایران آمده‌اند. در همه جا امنیت سلب شده راهها پر از دزدها و راهزنهاست. اتوبوسی میخواهد از شیراز راه افتاده ببوشهر رود. مسافرین نشسته‌اند و منتظر شوفر هستند كه بیاید و راه افتد.
صحبت از ناامنی راههاست. بخصوص راه بوشهر و شیراز كه روز گذشته ایل عرب براه ریخته‌اند و درمیان آنها با ژاندارمها جنگ شده. یك نفر ژاندارم و سه نفر عرب كشته شده. مسافرها همه‌شان می‌ترسند. هر كس حرفی میزند. مدیر دبستانِ یكی از شهرهای بنادر درمیان مسافرهاست كه میخواهد برود و مدرسه‌ی آنجا را باز كند. یك مسافر تهرانی هم هست كه با یك مسافر شیرازی پهلوی هم نشسته‌اند. دیگران همه اهل بوشهرند.
مدیر مدرسه بپا برخاسته رو بمسافرها گردانیده سخنانی میگوید و درمیان او با مسافر تهرانی گفتگو می‌شود ، باین ترتیب :

مدیر دبستان : آقایان شش قل هوالله بخوانید و به شش طرف خود پف كنید و از هیچ چیز نترسید. از آسمان بمب هم بیفتد صدمه نخواهد رسانید.

مسافر تهرانی : این چه حرفیست؟! مگر قل هوالله می‌تواند از بمب جلو گیرد؟!.

مدیر دبستان : (با تندی) البته كه می‌تواند!. محمد بن عبدالله كه روی زمین را گرفت مگر توپ و تانك داشت؟!... با زور قل هوالله گرفت.

مسافر تهرانی : آقا این حرفها راست نیست. چرا مردم را اغفال میكنی؟!. قل هوالله جلو بمب و گلوله را نمی‌تواند گرفت. محمد بن عبدالله هم روی زمین را با شمشیر گرفت با قل هوالله نگرفت.

مسافر شیرازی : پس دعا ، آیة الكرسی تأثیر ندارد؟..

مسافر تهرانی : البته كه ندارد. هر كاری را باید از راهش كرد.

مسافر شیرازی : مثلاً این راه که ما می‌رویم و پر از دزدهاست ما چه کار توانیم کرد؟!..

مسافر تهرانی : شما خیلی کار توانید کرد. شما می‌توانید نروید ، می‌توانید ژاندارم بردارید ، می‌توانید در راه دست بهم داده دزدها را بگیرید.

مسافر شیرازی : ما چطور می‌توانیم دزدها را بگیریم؟..

مسافر تهرانی : اگر شما گوش بحرف من بدهید من یك تدبیر خوب بشما یاد میدهم.

مسافر شیرازی : بفرمایید.

مسافر تهرانی : این دزدها كه می‌آیند و جلو اتومبیلها را میگیرند بیشترشان سه چهار نفرند ، ما در اینجا بیست و چند نفریم. چند نفر از شما در دستمالها خاكستر بردارید. در یكجا كه دزدها می‌آیند و پول و اسبابهای ما را گرفته قدری خاطر جمع می‌شوند باید ببهانه‌ی گفتگو و خواهش بآنها نزدیك شد. آنوقت من اشاره میكنم شما هر كدامتان یك مشت خاكستر بچشم یكی از دزدها بپاشید. او چشمش كور می‌شود ، شما چند نفری برویش ریخته تفنگش را بگیرید و دستهایش ببندید. اگر باین تدبیر عمل كنید فتح بزرگی خواهیم كرد. دزدها را گرفته همراه خود برده تحویل پست ژاندارم خواهیم داد.

مسافرها كه این حرف را می‌شنوند ریشخند میكنند یكی میگوید : «به! مگر می‌شود!» دیگری می‌گوید : «عجب نقشه‌ای كشیدی!» سومی داد میزند : «با اینها نمی‌شود بابا !» مسافر تهرانی می‌گوید : «حالا كه نمی‌شود شما باشید و قل هوالله تان». این را گفته ساكت می‌شود :

در این موقع شوفر و شاگردشوفر می‌آیند و اتوبوس راه می‌افتد. شاگردشوفر كه یك پسر ریشداریست پیاپی پیشنهاد می‌كند و مسافرها صلوات میكشند. شوفر هم در سر پیچها هر كجا كه كار را سخت می‌بیند پیشنهاد صلوات میكند.
دو فرسخ كه میروند در جلو یك قهوه‌خانه می‌ایستند كه باتومبیل آب ریزند. پس از آب ریختن كه میخواهد حركت كند یكی از مسافرها عطسه میكند. مسافرها همه میگویند : «صبر آمد! صبر آمد!». شوفر اتومبیل را نگاهداشته آهی میكشد و میگوید : «یا حضرت عباس!... امروز نمیدانم چه بسر ما خواهد آمد». باز شاگردشوفر پیشنهاد میكند و صلواتها میفرستند. ده دقیقه منتظر شده چون می‌خواهند راه بیفتند باز یكی عطسه میكند و باز همان حكایت تكرار می‌شود. مسافر تهرانی خودداری نمی‌تواند و ایراد میگیرد و باز یك رشته گفتگو میانه‌ی او و شوفر و دیگران رخ میدهد باین ترتیب :

مسافر تهرانی : آقا چرا نمیروی؟!.. چرا اینقدر نگاه میداری؟‌!..

شوفر : شما میخواهید حكم خدا را گوش نكنیم؟!..

مسافر تهرانی : حكم خدا كدامست؟!..

شوفر : پس این صبر كه آمد حكم خدا نیست؟!..

مسافر تهرانی : چه میگویی آقا! خدا كجا گفته كه هر وقت یكی عطسه كرد بدانید كه من حكم میكنم ، صبر كنید و نروید؟!.. این خبر را از طرف خدا كه آورده است؟!..

شاگرد شوفر : پس اینها در قرآن نیست؟!..

مسافر تهرانی : آفرین بر شما! آفرین بر آن ملایانی كه شما را تربیت كرده‌اند.

مدیر دبستان : آقا اینها در مذهب ماست. ما كه نمی‌توانیم از عقیده‌ی خود دست برداریم. خواهش میكنم بمذهب ما ، بعلمای ما توهین نكنید!..

🔶 چه چیزهایی به جایش گزاریم؟..
(بخش سوم)

🔸خدا یگانه نیرویی كه برای شناختن سود و زیان و نیك و بد و راست و كج به آدمیان داده خرد است. در هر چیزی باید خرد را راهنما گردانید. نمیگویم باید جلو سهشها را گرفت. چنین چیزی نشدنیست. میگویم : سهشها باید فرمانبری از خرد كند. بدینسان كه آنچه بی‌زیانست جلوش باز و آنچه زیانمند است جلوش گرفته شود.

🔸من كی كسی را به پیروی از خودم خواندم؟. من با دلیلهای بسیار استوار آمیغها را روشن میگردانم و میگویم : پیروی از آنها كنید ، میگویم پیروی از خرد خدادادی خود كنید.

🔶 چه چیزهایی بجایش گزاریم؟..

(بخش پایانی)

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم نیمه‌ماهه)

اینكه در ایران كسانی تا باین اندازه پست گردیده‌اند كه به میهن‌پرستی ریشخند می‌كنند و یا باستقلال ارزش نمی‌نهند همین در سایه‌ی آن آموزاكهای غلط و پستیست كه از راه كیش و یا از راه شعرهای بیهوده‌ی شاعران و یا از گفتارهای روزنامه‌ها در مغز او جای گرفته است.

✴️ اینست ما باید چنانكه از یكسو معنی درست مشروطه[=دمکراسی] و ستودگیهای آن را روشن میگردانیم و سود استقلال و آزادی را بازمی‌نماییم ،

✴️ از یكسو نیز با آن پندارهای پست و غلطی كه در مغزها جا داده شده نبرد كنیم و مغزها را از آنها تهی سازیم.

(پرچم روزانه شماره‌ی 238)

🔶 در پیرامون ادبیات
نشست سوم : زيان بس بزرگي كه از شعرها برخاست
تکه‌ی 5

🔸 زيان گفته‌هاي سعدي از چند راه است.
1) نخست از راه جبريگري كه در آن باره پافشاري بسيار از خود نشان مي‌دهد و رسواييها بار مي‌آورد :
بخت و دولت بكارداني نيست
جز بتأييد آسماني نيست

گر زمين را بآسمان دوزي
ندهندت زياده از روزي

گر گزندت رسد ز خلق مرنج
كه نه راحت رسد ز خلق نه رنج
از خدا دان خلاف دشمن و دوست
كه دل هر دو در تصرف اوست
گرچه تير از كمان همي‌گذرد
از كماندار بيند اهل خرد

اگر تيغ عالم بجنبد زجاي
نبُرد رگي تا نخواهد خداي

اگر به هر سر مويت هنر دو صد باشد
هنر بكار نيايد چو بخت بد باشد

جهد رزق ار كني و گر نكني
برساند خداي عز و جل
گر روي در دهان شير و پلنگ
نخورندت مگر بروز اجل

اگر ز كوه فروغلتد آسيا سنگي
نه عارفست كه از راه سنگ برخيزد

گنه نبود و عبادت نبود و بر سرخلق
نوشته بود كه اين مقبلست و آن مردود
اگر بياد آوريم كه سعدي در زمان مغول مي‌زيسته از اين شعرهاي او درباره‌ی جبريگري معني ديگري هم خواهيم فهميد. ايرانيان بدبخت كه آن گزندها را از دست مغولان يافته بودند ـ مليونها مردان كشته شده ، مليونها دختران و زنان بدستگيري رفته ، پس از همه مغولان آمده بر سرشان مي‌كوفتند و فرمان مي‌راندند ـ در برابر چنين گزندي مردم بدبخت مي‌بايست يا مرد باشند و از جان گذرند و از مغول كينه جويند و آنان را از كشور خود بيرون رانند ، و يا گردن بستم نهاده و با آن بدبختيها ساخته براي آرامش دلهاي خود بهانه‌هايي جويند و خود را با چيزهايي سرگرم گردانند. مي‌بايست يكي از اين دو كار را كنند. مردم بدبخت از نداشتن راهنمايان و سران باغيرتي اين دوم را پذيرفته با پيشامدها ساخته‌اند و اين جبريگري بهانه‌ی نيكي در دست آنان مي‌بوده : «كارها با خداست» ، «خدا چنين خواسته» ، «به پيشانيمان نوشته بوده» ، «از بس گناه كرديم خدا چنگيز را از قهر خود برانگيخت»1 رواج صوفيگري و خراباتيگري در زمان مغول نيز از اين راه بوده.
سعدي در بحبوحه‌ي اين نوميديها و بيچارگيها برخاسته ، و آن پافشاري كه درباره‌ی جبريگري نشان مي‌دهد از همين راه است. او انديشه‌هاي پست زمان خود را گرفته و بقالب شعر ريخته و براي آيندگان ارمغان گردانيده.
2) انديشه‌هاي صوفيانه درباره‌ی بي‌ارجي جهان و چندگاهه[=موقتی] بودنِ آن سرمايه‌ي بزرگي براي ياوه‌بافيهاي شاعر بوده. پياپي آن را ياد مي‌كند :
جهان بر آب نهاده است و آدمي برباد
غلام همت آنم كه دل بَرو ننهاد

هر كه را خيمه بصحراي قناعت زده‌اند
گر جهان زلزله گيرد غم ويراني نيست

دنيا نيرزد آنكه پريشان كني دلي
زينهار اين مكن كه نكرده است مقبلي
دنيا پليست رهگذر مرد آخرت
اهل تميز خانه نسازند بر پلي

شب هر توانگري بسرايي همي‌رود
درويش هر كجا كه شب آيد سراي اوست

چو رخت از مملكت بربست خواهي
گدايي بهتر است از پادشاهي
پيداست كه در اين باره هم پيشامد چيرگي مغول كارگر بوده. انديشه‌هاي پست صوفيانه چيزهايي مي‌بوده كه مردم بدبخت خود را با آنها سرگرم گردانيده آتشهاي اندوه را در دلهاي خود خاموش مي‌گردانيده‌اند.
3) انديشه‌هاي پست و بيخردانه زمان خود را برويه‌ی «پند» يا «حكمت» انداخته بقالب سخن ريخته :
قرار در كف آزادگان نگيرد مال
نه صبر در دل عاشق نه آب در غربال

چو پرخاش بيني تحمل بيار
كه نرمي ببندد در كارزار
لطافت كن آنجا كه بيني ستيز
نبُرَد قز نرم را تيغ تيز

چون زهره‌ی شيران بدرد نعره‌ي كوس
زنهار مده جان گرامي بفسوس
با هر كه خصومت نتوان كرد بساز
دستي كه بدندان نتوان برد ببوس

استاد معلم چو بود كم‌آزار
خرسك‌بازند كودكان در بازار

ناسزايي را چو بيني بِختيار
عاقلان تسليم كردند اختيار
باش تا دستش ببندد روزگار
پس بكام دوستان چشمش در آر

خلافت رأي سلطان رأي جستن
بخون خويش باشد دست شستن
اگر خود روز را گويد شبست اين
ببايد گفت اينك ماه و پروين
خواست بزرگ سعدي سخن بافتن و شعر گفتن مي‌بوده. هوس پندآموزي نيز دست از گريبانش برنمي‌داشته. اين است هرچه خود انديشيده يا پنداشته و يا از جاي ديگري بدست آورده ، نيك و بد و راست و دروغ ، برشته‌ی سخن كشيده. چه‌بسا كه وارونه‌گوييها كرده. مثلاً با آنهمه پافشاري درباره‌ي جبريگري در جاي ديگر بكوشش ارج گزارده مي‌گويد :
نابرده رنج گنج ميسر نمي‌شود
مزد آن گرفت جان برادر كه كار كرد


1ـ حمدالله مستوفي در همان زمينه شعرهايي مي‌دارد. در اين باره در كتاب «صوفيگري» نيز سخناني رفته.

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش یکم
3) کیمون‌‌ ـ تکه‌ی 1

🔸 كيمون‌1
چنانكه در ديباچه گفته شده پلوتارخ كتاب خود را بيشتر براى اين نوشته كه يك تن از سرشناسان يونانى را گرفته و سرگذشت او را نوشته سپس يك تن سرشناس رومى را نيز ياد كرده و آن دو تن را با هم بسنجش بگزارد و اگرچه اين ترتيب كتاب او اكنون در بسيار جاها بهم خورده و تغييرهايى در ترتيب آن رویداده با اينهمه در پاره‌اى جاها سنجشهاى او همچنان بازمانده و در نسخه‌هايى كه در دست ماست ديده مى‌شود. از جمله پلوتارخ كيمون را كه در اينجا ترجمه‌ی سرگذشت او را مى‌آوريم با لوكولوس بسنجش نهاده است و يك مقدمه‌ی درازى آورده كه ما از ترجمه‌ی آن چشم پوشيديم ولى در پايان آن چنين مى‌گويد : «با خود مى‌انديشيدم كه كدام كسى را با لوكولوس بسنجش گزارم كه ديدم هيچكس‌ همچون كيمون با او برابر و همدوش نيست.» سپس می‌گويد :
هر دوى ايشان در جنگ دلير بودند. هر دو بر مردم آسيا فيروزى يافتند. هر دوى ايشان‌ در سياست نرمى مى‌نمودند. هر دو همشهريان خود را از جنگ خانگى و نابسامانى آسوده گزاردند و بكسى زحمت ‌نرسانيدند ، ولى در بيرون از خاك خويش فيروزيهاى يافته و نشانهاى نيكنامى را ازآن ‌خود ساختند. در يونان پيش از كيمون و در روم پيش از لوكولوس كسى ميدان جنگ را تا بآن دورى از كشور خود نرسانيده بود كه اين دو تن رسانيدند. در اين باره نيز ماننده‌ی يكديگرند كه هر دوى ايشان آن كارى را كه بعهده گرفته و آغاز كرده بودند تا بآخر نرسانيدند. هر دو دشمن را برانداخته و زبون گردانيدند ولى ريشه‌كن نتوانستند نمود. نيز هر دوى ‌ايشان در گشادى دست و در اسراف‌كارى كه در مهمانيها مى‌نمودند و در آلودگيهاى دوره‌ی جوانى يكى بودند. جهتهاى ديگر مانندگى ايشان بيكديگر كه در اينجا نتوانسته‌ايم بديده بياوريم و ياد كنيم در سرودن سرگذشتها بخودى خود روشن خواهد گرديد.


1ـ Cimon

🔶 بیرون از آیین سپهر چیزی نتواند بود ..
(بخش یکم)

🔸كسانی از بدگویان پرچم پس از خواندن (حافظ چه میگوید؟) با زبان تأسف پوزش خواسته اظهار میدارند راستی را آنچه آقای كسروی میگویند سخن بدی نیست و بلكه بجاست و برخلاف آنچه ما از زبانها درباره‌ی عقاید ایشان شنیده‌ایم یك سلسله افكار بلند پایه‌ای دارند كه قابل تقدیس و پیروی است. گفتم آری این یكی از آلودگیهای ایرانیانست كه بدون شناسایی با عقاید كسی زبان به نكوهش باز كرده و احیاناً دشمنی و كارشكنی دریغ نمیگویند و همچنین است داوری جمعی درباره‌ی آقای كسروی.

🔶 بیرون از آیین سپهر چیزی نتواند بود ..

(بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم نیمه‌ماهه)

🔶عطسه به صبر چه ربط دارد؟!..
(تکه‌ی دوم)

این حرف را كه او با تندی می‌گوید یكدفعه همه‌ی مسافرها صدا بصدا می‌اندازند و داد می‌زنند : «بلی آقا حق ندارید بمذهب ما توهین كنید!». یكی میگوید : «شما متمدن هستید باشید. ما هم دیانت داریم». چون قال و قیل زیاد می‌شود مسافر شیرازی بپا برخاسته مسافرها را ساكت میكند و اتومبیل راه می‌افتد. این دفعه یك رشته گفتگوهای دو نفری میانه‌ی مسافر تهرانی با مسافر شیرازی كه پهلوی هم نشسته‌اند رخ میدهد ، باین ترتیب :

مسافر شیرازی : شما اهل كجا هستید؟..

مسافر تهرانی : اهل تهران هستم. اصلم آذربایجانیست.

مسافر شیرازی : منهم اصلم آذربایجانیست. قدری باهم صحبت كنیم.

مسافر تهرانی : بفرمایید.

مسافر شیرازی : پس شما عقیده به «صبر» ندارید؟...

مسافر تهرانی : آقا «صبر» چیست؟!.. چرا اسم عطسه را «صبر» میگزارید؟. آدم سرفه میكند ، دهن دره میكند ، خمیازه میكشد ، عطسه میكند. عطسه چه ربط به «صبر» دارد؟!.
ببینید آقا : ممكنست دو نفر باهم رمزی قرار گزارند ـ مثلاً دو نفر كه می‌خواهند بیك مجلس بروند و كارهایی دارند با یكدیگر قرار گزارند كه هر وقت یكی سرفه كرد آن دیگری فلان كار را كند یا فلان سخنی را گوید : بسیاری از تجار با طرفهای خودشان در شهرهای دیگر رمز دارند. مثلاً این برمیدارد و باو تلگراف میكند : «دو روز است تب میكنم». طرف میفهمد كه بازار كساد است و باید خرید نكند. بعد تلگراف میكند : «تبم رفع شده». طرف میفهمد كه بازار خوب شده باید خرید كند.
اكنون درباره‌ی عطسه هم بایستی چنین قراردادی باشد. بایستی خدا خبر داده باشد : «ای بندگان من ، هر وقت كه میخواهید بجایی بروید یا بكاری پردازید ، اگر یكی از شما عطسه كرد بدانید كه من میگویم نروید و صبر كنید». آیا خدا چنین خبری داده است؟!.. آیا چنین رمزی با بندگان خود گزارده است؟!..

مسافر شیرازی : بسیار خوب بیان كردید. بایستی این را خدا خبر داده باشد. ولی آخر میگویند : «النفوس كالنصوص».

مسافر تهرانی : معنایش چیست؟..

مسافر شیرازی : معنایش آنست كه هر چیزی را كه اكثریت مردم عقیده دارند از خداست.

مسافر تهرانی : اگر اینطور بود پس عربها كه عمومشان بت‌پرست بودند و به بتها عقیده داشتند بایستی پیغمبر اسلام بآنها ایراد نگیرد بایستی آن را هم از خدا بداند.

مسافر شیرازی : این هم راستست ، قبول كردم. ولی باستخاره چه میفرمایید؟.. آن را كه خود علما میكنند.

مسافر تهرانی : استخاره هم مثل همینست. آن را هم ملاها برای استفاده‌ی خود درست كرده‌اند.

مسافر شیرازی : علما چه استفاده‌ای دارند؟.. برای استخاره كه پول نمیگیرند!

مسافر تهرانی : اولاً پول هم میگیرند. در بعضی از شهرها كسانی هستند كه شغلشان استخاره كردنست. شهرتی داده‌اند كه هر كسی هر مطلبی دارد اگر آن را بروی كاغذی بنویسد و در یك پاكت سربسته‌ای بگذارد فلان آقا بدون اینكه سر پاكت را باز كند استخاره‌ی قرآن میكند و آیه‌ای كه مطابق آن موضوع است می‌آید و روی پاكت می‌نویسد و به هر استخاره فلان مقدار پول میگیرد. ثانیاً استفاده تنها پول نیست. آن آخوندی كه در خیابان بقول تركها «سالانا سالانا» راه میرود و زیر چشمی باین سو و آنسو می‌نگرد كه ببیند مردم چه توجهی باو دارند ، همان كه یك پیره‌زنی با یك پیره‌مردی بجلو می‌آید و با تواضع سلامی میدهد و آنوقت میگوید : «آقا یك استخاره بكن» ، و آقا دست به بغل برده تسبیح درمی‌آورد و چشمها را رویهم گزارده دعایی میخواند و آنگاه سر را بالا برده «یاالله» میگوید و دست انداخته دانه‌های تسبیح را میگیرد و رو بآن پیرمرد گردانیده با لحن مخصوصی میگوید : «مؤمن خوبست» ، «مؤمن بد است» ، این لذت بسیاری برای او دارد و خود استفاده‌ی بزرگیست. این ملاها میروند و ده سال و بیست سال در نجف نان و فُجُل[= تُرُب] میخورند بآرزوی آنكه بیایند و این مقام را پیدا كنند.
اساساً شما ملاحظه كنید : آیا پیغمبر اسلام در كارهای خود استخاره میكرد؟.. شما هیچ شنیده‌اید كه پیغمبر استخاره كرده باشد؟!.. ممكنست بگویید او پیغمبر بود و همه چیز را میدانست و احتیاج باستخاره نداشت. من هم او را میگزارم بكنار. آیا پس از مرگ پیغمبر ، اصحابش در كارهای خود استخاره میكردند ، یا می‌نشستند و عقلها و فهمهای خود را بكار می‌انداختند و باهم شور می‌كردند؟!.. آیا كدام یكی از اینهاست؟!.
اگر بنا بود مردم كارهای خود را با استخاره راه اندازند و نیك و بد و سود و زیان را با استخاره تشخیص دهند چرا خدا بایشان عقل میداد؟.. عقل برای همینست كه مردم نیك و بد و سود و زیان خود را با آن تشخیص دهند.
تو گویی قرآن كتاب فالست كه پیاپی باز كنند و ببینند فلان كار خوب خواهد درآمد یا بد؟!.. بجای آنكه باحكام قرآن عمل كنند آن را كتاب فال گردانیده‌اند. از همه چیز استفاده‌ی مادی میكنند.
شنیدنیست كه منت هم میگزارند : «برویم با خدا هم شور كنیم». تو گویی خدا در آنجا نشسته كه فلان حاجی برود و شور كند : «خدایا معامله‌ی قند و شكر بكنم یا نه؟..» فلان خان برود و اجازه بخواهد : «خدایا دخترم را بشوهر بدهم یا نه؟..». ببینید اینها شایسته‌ی شأن خداست؟!.
اگر یك پسر با پدرش این رفتار را كند ، زود زود بیاید و بپرسد «آقاجان آب بخورم یا نه؟..» ،
«آقاجان نان بخورم یا نه؟..» ، آن پدر عصبانی شده تشر خواهد زد : «پسرك ، مگر خودت شعور نداری؟!.. پس خدا آن شعور را برای چه بتو داده؟!.». كاری را كه بخودتان شایسته نمی‌شناسید بخدا شایسته می‌شناسید؟.
تنها خدا میداند كه این استخاره چه صدمه‌هایی بمردم زده. هزارها دختر كه خواستگار خوب داشته پدر احمقش چون پابند استخاره بوده و استخاره خوب نیامده دختر بدبخت گردیده. هزارها مرد كه در كارهای خود بجای آنكه عقل و فهم را بكار اندازد و سود و زیان آنها را درك كند اختیارش را بدست دانه‌های تسبیح داده و خود را و خاندانش را بفلاكت انداخته ...

✴️ مایه‌ی بدبختی ایرانیان اندیشه‌های پراكنده‌ایست كه در مغزها جا دارد.

این اندیشه‌های پریشان و گمراهست كه اراده‌ها را سست و خردها را بیكاره میگرداند و مردم را بدینسان درمانده و بدبخت می‌سازد.

سپس دلیل آورده گفته‌ایم : سرچشمه‌ی كارهای آدمی مغز اوست.

مغز است كه بدیگر عضوها فرمان میدهد و آنها را بكار می‌اندازد.

از آنسوی مغز تابع اندیشه‌هاییست كه در آن جا میگیرد.

✴️ این اندیشه‌هاست كه مغز را اداره میكند.

پس از این مقدمه گفته‌ایم باعث اینكه ایرانیها بدینسان سست‌اراده و بیچاره‌اند سخنان پراكنده‌ی ضد هم میباشد

و مثل آورده گفته‌ایم : در این توده از یكسو سروده می‌شود : «بجز از كِشته ندروی» و از یكسو گفته می‌شود : «كه بر من و تو در اختیار نگشاده»

یا گفته می‌شود : «گر زمین را به آسمان دوزی ندهندت زیاده از روزی».

امروز از یكسو ما میخواهیم مردم را بكوشش واداریم و از یكسو كتابها پراست از تعلیمات جبریگری.

از یكسو ما میگوییم : باید كوشید و كشور خود را نگه داشت و از یكسو كتابها پر است از اینكه با كوشش بجائی نتوان رسید : «بخت و دولت بكاردانی نیست جز بتأیید آسمانی نیست».

از یكسو ما میگوییم : باید در اندیشه‌ی نگهداری خاندانهای خود باشیم و باید خطرهای احتمالی آینده را بدیده گرفته درپی وسایل دفاع باشیم از سوی دیگر گوشها پر است با این شعر و مانند آن : «اگر تیغ عالم بجنبد زجای نبّرد رگی تا نخواهد خدای».

✴️ میگوییم : آیا باور كردنیست كه این همه سخنان كه بنام جبریگری و اختیار نداری گفته شده بی‌اثر بماند؟!..

✴️ آیا باور كردنیست كه سخنانی كه ما بنام میهن‌پرستی و كوشش می‌نویسیم اثر خود را بكند ولی اینها نكند؟!..

(پرچم روزانه ش 124)

🔶 در پیرامون ادبیات
نشست سوم : زيان بس بزرگي كه از شعرها برخاست
تکه‌ی 6

🔸 كسي كه درباره‌ی «بخت و هنر» آن شعر را سروده و هنر را بيهوده شناخته ، در جاي ديگر بآن ارج نهاده مي‌گويد :
گر بغريبي رود از شهر خويش
محنت و سستي نكشد پينه‌دوز
ور بخرابي فتد از ملك خويش
گرسنه خسبد ملك نيمروز
سخنان نيك يا نيك‌نمايي كه ما گاهي در گلستان يا در شعرهاي او مي‌بينيم آنهاست كه از جاي ديگري گرفته. مثلاً اين شعرهاي او :
بني‌آدم اعضاي يكديگرند
كه در آفرينش ز يك گوهرند
چو عضوي بدرد آورد روزگار
دگر عضوها را نماند قرار
كه بزبانها افتاده و آنها را به رخ ما مي‌كشند از يك گفته‌ي عربي (يا حديث) برداشته شده. من اينك عربي آن را براي شما مي‌خوانم :
الناس في تواددهم كمثل جسد اذا اشتكي له عضو تداعي له سائر الجسد بالسهر و الحمي.
دليل آنكه چنين انديشه‌هايي در مغز سعدي نبوده آنست كه با آنكه در زمان تاخت و كشتار مغول زيسته و آنهمه اندوه و بدبختي ايرانيان را با ديده ديده و آنهمه ناله‌ها را با گوش شنيده ، در شعرها و گفته‌هاي خود كمترين غمخواري نشان نداده. كسي كه مي‌گويد :
تو كز محنت ديگران بيغمي
نشايد كه نامت نهند آدمي
خود از رنج و اندوه مردم آن بي‌غمي را نشان داده. در همه‌ي شعرهاي سعدي شما در دو جا ياد از داستان مغول و از گزندهاي آنها توانيد يافت :
يكي در مرثيه‌اي كه از رويِ سَهِشهاي پست شاعري براي مُستَعصِم سروده و آسمان را بَرو خون گريانيده.
آسمان را حق بود گر خود ببارد بر زمين در زوال ملك مُستَعصِم اميرالمؤمنين
از آنهمه كشتارها و از آنهمه ستمهاي دلگداز تنها كشته شدن «مُستَعصِم اميرالمؤمنين» و «زوال ملك» او بوده كه شاعر را سهانيده. ديگران در حساب هيچي نمي‌بوده‌اند. مرثيه‌اي هم بعربي درباره‌ي ويراني بغداد (كه شهر اميرالمؤمنين مي‌بوده) سروده :
نسيم صبا بغداد بعد خرابها
فياليتها كانت تمر علي قبري
ديگري يك داستان پست كه درميان «هزليات» خود آورده و در گرما گرم دلخك‌بازيهاي خود يادي از كشتار بغداد كرده مي‌گويد :
بوق رويين در آن قبيله نهاد
همچو شمشير قتل در بغداد
اينها هم نمونه‌اي از سهشهاي او از رهگذر داستان دلگداز مغول مي‌باشد.
در يك جاي ديگر نيز ما نشاني از مغولان در شعرهاي شاعر مي‌يابيم و آن قصيده‌ايست كه در ستايش ايلخان (كه اباقاخان پسر هلاكوخان مي‌بوده) سروده و براي او هزار سال زندگاني خواسته است.
هوس سخنبافي و پندآموزي چندان گريبانگير سعدي مي‌بوده كه گاهي او را بدروغبافي نيز واداشته. بيشتر داستانهايي كه از خود مي‌گويد دروغست. يكي از داستانهاي دروغ او شعرهاي پايين است :
قضا را من و پيري از فارياب
رسيديم در خاك مغرب بآب
مرا يك درم بود برداشتند
بكشتي ، و درويش بگزاشتند
سياهان براندند كشتي چو دود
كه آن ناخدا ناخداترس بود
مرا گريه آمد ز تيمار جفت
بر آن گريه قهقه بخنديد و گفت
مخور غم براي من اي پر خرد
مرا آن كس آرد كه كشتي برد
بگسترد سجاده بر روي آب
خيالست پنداشتم يا بخواب
ز مدهوشيم ديده آن شب نخفت
نگه بامدادان بمن كرد و گفت
تو لنگي بچوب آمدي من بپاي
ترا كشتي آورد ما را خداي
چرا اهل معني بدين نگروند
كه ابدال در آب و آتش روند
نه طفلي كز آتش ندارد خبر
نگه داردش مادر مهرور؟
پس آنان كه در وجد مستغرقند
شب و روز در عين حفظ حقند
نگه دارد از تاب آتش خليل
چو تابوت موسا ز غرقاب نيل
چو كودك بدست شناور بر است
نترسد وگر دجله پهناور است
تو بر روي دريا قدم چون زني
چو مردان كه بر خشك تردامني
ببينيد داستان را به چه شيريني سروده و چه گواهيها آورده و چه نتيجه‌ها گرفته ، راستي را هنر نموده ، ولي افسوس كه از ريشه دروغست. نخست چنان داستاني نبوده و نتوانستي بود. كسي بر روي آب نتوانستي رفت. آنگاه اين افسانه‌ي دروغ از پيش در كتابهاي ديگر بوده است. سعدي از آنها برداشته و چنين مي‌گويد كه خود با ديده ديده است.
عاشقان ادبيات تنها به رواني و شيوايي اين سخنان و توانايي كه شاعر از خود در بازنمودن معنيها نشان داده مي‌نگرند و آن را مي‌پسندند. ولي ما بايد بدروغ بودن آن نگريم ، بدآموزيهايي را كه در آنست بديده گيريم. ما بايد بياد آوريم كه سخن براي اين گونه هنرنماييهاي بيهوده و زيانمند نيست. ما بايد همه‌چيز را از ديده‌ی آميغها[=حقایق] ببينيم و در ترازوي سود و زيان زندگاني بسنجيم.