🔶 پیغمبری چیست؟

(بخش سوم ـ پایانی)

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم نیمه‌ماهه)

🔸پیروان اسلام امروز در توی گمراهیهای گوناگون دست و پا میزنند. اگر در زمان پیغمبر اسلام یك گمراهی بت‌پرستی بوده امروزه ده گمراهی توان شمرد.

🔸ما را امروز آن بهتر كه گمراهیها را از میان برداریم و حقایق را روشن گردانیم و به این بدبختیها كه درمیانست چاره كنیم ، و پس از آن خواهیم دانست عنوان این كوششها چیست؟!. چه نامی باید به رویش گزاشت؟..

✴️ نادانی مردم بیش از آنست كه پنداشته می‌شد

در این مدت كه من در اینجا هستم چند نفر را با راستیها آشنا نموده‌ام. این مردان با وجودی كه همه باسواد و كارهای خوبی هم عهده‌دار هستند مثلاً یكی بخشدار و دیگری فرمانده‌ی گروهان و دیگری فرمانده‌ی پادگان و مانند اینها می‌باشند نه تنها نام راستیها را نشنیده بودند نام آقای كسروی را هم نمیدانستند. نمیدانم چه انگیزه دارد كه این دانشمند بزرگ مدت ده سال است كه به این كار برخاسته و در این مدت پرده از روی راستیها برداشته و با تمام نادانیها نبرد میكند هنوز بسیاری این دانشمند را نمی‌شناسند.

میگویند موقعی كه داروین نتیجه‌ی افكار خود را منتشر نمود (با اینكه در چند جا لغزش داشت) در یك روز تمام نوشته‌های او به فروش رسید و در مدت كمی تمام انگلستان یا تمام اروپا آن دانشمند را بشناختند.

با اینكه این دانشمند شرقی لغزشهای آن دانشمند غربی را با دلیل روشن نموده[1] و راه زندگانی را به روی جهانیان بازنموده چه انگیزه دارد كه بسیاری از مردان این كشور او را نشناخته‌اند؟.

تفاوت این مردم با آن مردم چیست؟!.

برخی از اشخاص باسواد این كشور هم كه نام آقای كسروی را شنیده‌اند بدون اینكه نوشته‌های آن دانشمند را بخوانند و بدانند كه چه میگوید ، تا با ما روبرو می‌شوند از بدزبانی بازنمی‌ایستند. بیش از این درماندگی نباشد. بیش از این گمراهی نیست.

بُستان مدیر گمرك ـ بوستانی

🔸پرچم : این نوشته تكه‌ایست از نامه‌ای كه آقای بوستانی مدیر گمرك بستان به آقای برهانی (در بوشهر) نوشته است.

باید گفت : توده‌ی ایرانی با حال امروزی با توده‌های اروپایی درخور سنجش نیست. این بدیها كه ما از ایرانیها می‌بینیم تنها یك معنی میدارد ، و آن اینكه آلودگی این توده بیش از آنست كه پنداشته می‌شد ، و ما نیز باید كوشش را بیشتر گردانیم.

🔸آری توده‌ی بدبخت ایران بسیار آلوده است ولی خدا را سپاس كه راه چاره بسته نشده ، خدا را سپاس كه درمیان همان توده یافته می‌شوند كسانی كه در راه رهایی مردم پاكدلانه بكوشند و بدینسان از دور و نزدیك دست به هم دهند. اگر آلودگی ایرانیها بسیار است نیروی این كوششهای پاكدلانه ، و این همدستیهای آزادمردانه نیز بسیار می‌باشد.
(پرچم نیمه‌ماهه شماره‌ی هشتم)

[1] : اشاره‌ی نویسنده به جستار «جان و روان» است که کسروی به آن پرداخته و در آن میان لغزش دانشمند بزرگ داروین را بازنموده. دلبستگان به این جستار میتوانند کتاب «در پیرامون روان» را بخوانند.

تا این اندیشه‌های پست و پراكنده درمیانست این توده روی رستگاری نخواهد دید.

(پرچم روزانه ش ۹۱)

بارها گفته‌ایم : این پراكندگی اندیشه‌ها كه شما گرفتارش هستید چاره‌ای جز این ندارد كه حقایقی بیرون آید و این پندارهای پراكنده از میان رود و شما اگر رستگاری میخواهید باید از پذیرفتن حقایق سر باز نزنید.

(پرچم روزانه شماره‌ی ۱۹۲)

این دسته مردان [خونگرم و غیرتمند] فراوانند ، ولی از هم پراكنده‌اند و بهم مربوط نمیباشند.

هر یكی به تنهایی در آتش درد می‌سوزند ، هر یكی به تنهایی می‌اندیشند و چاره‌ای نمی‌توانند.

ما میخواهیم آنان را بهم مربوط گردانیم. میخواهیم همه را بیک راه كشانیم.

بآنانست كه آواز برداشته میگوییم :

بیایید ای غیرتمندان ، بیایید ای دلسوختگان ، بیایید هم‌اندیشه باشیم و بچاره‌ی دردها كوشیم ، بیایید از دور و نزدیك دست بهم دهیم و این توده‌ی گرفتار را رها گردانیم.

رستگاری ایران با دست شما تواند بود. ولی باید بیک راهی درآیید و همگی اندیشه و آرزو یكی گردانید.

باید از دور و نزدیك خود را بما بشناسانید و با ما ارتباط پیدا كنید.

(پرچم روزانه شماره‌ی ۷۱)

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش یکم
5) لوساندير ‌ ـ تکه‌ی 15

🔸 چيزى كه هست مردم ثبيس مجال نداده از دنبال آن دسته‌ها رفتند و آنان همگى روى ‌برگردانيده بسوى پشته‌ها گريختند. هزار تن از آنان كشته گرديد. از ثبيس هم سيصد تن نابود شد كه چون دشمن را تا پايه‌ی كوهستان سخت دنبال كردند در آنجا كشته شدند. چون خبر اين حادثه به پااوسانياس رسيد كه راه خود را از پلاتاى پيش گرفته بود بيدرنگ ‌سپاه را بصف گزارده روانه‌ی آنجا گرديد و از آنسوى آتنيان نيز بيارى مردم ثبيس بيامدند.
پااوسانياس مى‌خواست پيشنهاد صلح كرده جنازه‌هاى مردگان را به صلح بازگيرد. ولى ‌بزرگان اسپارت رضايت ندادند و از خشمناكى چنين مى‌گفتند : بايد بر سر جنازه‌ی لوساندير با دشمن جنگ كرده با شمشير آن را بدست آورد. ولى ‌پااوسانياس چون مى‌ديد با اين ‌حال دست يافتن بر دشمن سخت دشوار است وآنگاه جنازه‌ی لوساندير در نزديكیهاى ديوار شهر مى‌باشد از اين جهت جارچى فرستاده و با پيمان جنازه ‌را برگرفت و سپاه را برداشته از آنجا دور گرديد و چون از خاك بويوتيا بيرون رفته بآغاز خاك دوستان خود رسيدند آن جنازه را در آنجا بخاك سپردند كه هنوز هم گور او در آنجا پيداست. كه چون از دلفى به خايروناى مى‌روى بر سر راه ديده مى‌شود.
كشته شدن لوساندير با اين‌ حال بر اسپارتيان چندان گران آمد كه پادشاه را آسوده نگزارده‌ بمحاكمه خواستند و او ايستادگى نتوانسته به تيگاى‌1 گريخت و در آنجا زندگانى خود را با پرستارى خانه‌ی مينروا بسر مى‌داد و چون بیچیزى لوساندير پيدا گرديد بيش از همه مايه‌ی اندوه مردم شد. زيرا با همه‌ی پولهاى گزاف و گنجينه‌هايى كه بنام ارمغان نزد او فرستاده شده يا پادشاه ايران بدست او سپرده بود و با همه‌ی توانايى و چيرگى كه داشت چيزى براى خود اندوخته نكرده بود و اين علت ديگر بر بزرگى او نزد مردم گرديد. اينست داستان لوساندير كه بدست ما رسيده است.


1ـ Tegae

🔶 شمال ، جنوب ، شرق ،‌ غرب

(همه‌ی بخشها در یکجا)

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم نیمه‌ماهه)

🔸آیا ایرانیان در زبان خود برای چهار سو چه نامهایی داشته‌اند؟!

🔸باختر بمعنی شمال میبوده و آن را از معنی خود دور ساخته با خاور هم‌لنگه گردانیده‌اند ، در بكار بردن این دو تا نیز ، در معنی شرق و غرب نابسامانیهایی رخ داده ، و نافهمی آخری از فرهنگستان سرزده كه خاور را كه بمعنی غرب میبوده بمعنی شرق گردانیده.

🔸همان فردوسیِ دانشمند در همه‌ی آن لغزشها و خلطها همراه دیگران بوده است

🔶 در پیرامون ادبیات
نشست پنجم : واژه‌اي كه بسيار شوم درآمده
تکه‌ی 4

🔸 نمي‌دانم گلستاني را كه وزارت فرهنگ با كاغذ و خط بسيار خوب بچاپ رسانيده و بدست شاگردان دبيرستانها مي‌دهند ديده‌ايد؟.. نمي‌دانم ديباچه‌ای را كه فروغي بآن نوشته است خوانده‌ايد؟. آن گلستان اكنون در دست منست و اينك مي‌خواهم براي گواه سخن خود جمله‌هايي را از همان ديباچه برايتان بخوانم. در اين ديباچه ستايشهاي گزافه‌آميز بسياري از سعدي رفته كه من بآنها نمي‌پردازم. گواه سخن من از اين جمله‌هاست :
«همه‌ی اين مزايا كه براي سعدي برشمرديم اگر در يك كفه‌ی ترازو بگزاريد كفه‌ی ديگر كه با او برابري مي‌كند جنبه‌ی عاشقي اوست. وجود سعدي را از عشق و محبت سرشته‌اند. همه‌ی مطالب را به بهترين وجه ادا مي‌كند اما چون بعشق مي‌رسد شور ديگري درمي‌يابد. هيچ كس عالم عشق را نه مانند سعدي درك كرده و نه به بيان آورده است. عشق سعدي بازيچه و هوا و هوس نيست. امري بسيار جدي است. عشق پاك و عشق تمامي است كه براي مطلوب از وجود خود مي‌گذرد و خود را براي او مي‌خواهد نه او را براي خود. عشق او از مخلوق آغاز ميكند اما سرانجام بخالق مي‌رسد و از اينروست كه مي‌فرمايد عشق را آغاز هست انجام نيست. در گلستان و بوستان از عشق بياني كرده است. اما آنجا كه داد سخن داده در غزلياتست و آن از موضوع كلام ما بيرونست.
از آنجا كه وجود سعدي بعشق سرشته شده احساساتش در نهايت لطافت است. هر قسم زيبايي را خواه صوري و خواه معنوي بشدت حس مي‌كند و دوست دارد. سرّ رقت قلب و مهرباني او همين است و از اينست كه هر كس با سعدي مأنوس مي‌شود ناچار بمحبت او گرايد.»
ببينيد در كتابي كه براي جوانان نورس نوشته شده ، از عشق ، عشق سعدي چنين ستايشهايي مي‌رود. اكنون من اين جمله را بشكافم و بزندم : سعدي را همه مي‌شناسيم ، خودش خود را شناسانيده. اين مرد عشق ناپاكي مي‌داشته و در درون آن ناپاكي ديگري از خود نشان مي‌داده. در گلستانش بابي درباره‌ی عشق است و نيك مي‌نمايد كه او چه مي‌بوده و چه رفتاري مي‌داشته. يك داستانش را در نشست پيشتر ياد كرديم : خودش مي‌گويد كه بشاهد پسري عشق مي‌ورزيده و «سَري و سِرّي مي‌داشته». سپس ازو رنجيده و دامن دركشيده ... آن پسر سفر كرده كه عاشقان ديگري پيدا كند. سعدي پشيمان و پريشان گرديده تا آنجا كه آرزوي مرگ كرده :
باز آي و مرا بكش كه پيشت مردن
خوشتر كه پس از تو زندگاني كردن
پس از زماني آن پس بازگشته و چون موي برويش دميده بوده سعدي باو رو نداده ، بلكه روگرداني نشان داده و زبان بريشخندها باز كرده و گفته :
پيش كسي رو كه طلبكار تست
ناز بر آن كن كه خريدار تست

تو پار برفته‌اي چو آهو
امسال بيامدي چو يوزي
اين نمونه‌اي از عشق سعديست. اين شيوه‌ی او مي‌بوده كه بجاي دختران دلربا و زنان خوشرو ، «نامردانه» با پسران عشق ورزد و آنان را دنبال كند و نازشان كشد تا بدامشان اندازد و «سَري و سِرّي» پيدا كند. با اين ناپاكي و پستي بسر برد تا هنگامي كه مو بروي پسر دمد و در آن هنگام ناپاكي و پستي ديگري از خود نشان داده ، رو گرداند و ريشخندها كند و او را «يوز» خواند.
اين رفتار سعدي بسيار پستتر از آنست كه فلان جوان بدنهاد دختري را بنام عشق دنبال مي‌كند و چاپلوسيها مي‌كند و خيره‌روييها نشان مي‌دهد و با نويد آنكه ترا خواهم گرفت بدام مي‌اندازد ، ولي چون كامها راند و سير شد رها مي‌كند و بشهر نو مي‌فرستد ، و اگر كسي بگويد «چرا بزني نگرفتي؟.» پُررويانه پاسخ مي‌دهد : «من با چنان دختري ازدواج كنم؟.. من بايد زن باعصمتي بگيرم.»
سعدي در همان باب پنجم گلستان شعري مي‌گويد :
تتري گر كشد مخنث را
تتري را دگر نبايد كشت
مخنث كه مي‌بوده؟!. مخنث همان شاهد پسر ديروزي مي‌بوده كه چون ريش نمي‌داشته سعدي «سَر و سِرّي» مي‌داشته و غزلها برايش مي‌ساخته و ستايشها مي‌سروده. ولي چون ريش درآورده و «بلعنت شده» نامش مخنث گرديده و سعدي آرزو مي‌كرده كه يك مغولي او را كشته باشد. ولي ايكاش يك مغولي سعدي را كشته بودي كه آوازش بريده شدي و اينهمه سخنان ناپاك از خود بيادگار نگزاردي.
من ننگم مي‌آيد كه از داستانهاي سعدي بيش از اين سخن رانم. اينها نمونه‌هايي از عشق او بوده. پس چه بيشرمست كسي كه بگويد : «عشق سعدي بازيچه‌ی هوا و هوس نيست ... عشق پاك و عشق تمامي است». چه بيشرميست كسي كه بگويد : «عشق او از مخلوق آغاز مي‌كند اما سرانجام بخالق ميرسد».

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش یکم
6) ارتخشثر ‌ ـ تکه‌ی 1

🔸 ارتخشثر1
ارتخشثر ميانه‌ی همه‌ی پادشاهان پارس‌2 نيكخوترين و پاكنهادترين پادشاه بود و او را «درازدست» مى‌ناميدند چرا كه دست راست او درازتر از دست چپ بود. او پسر خشایارشا است‌3 اما ارتخشثر دوم4 كه من در اينجا داستان وى را مى‌نگارم و او را «پرحافظه»5 لقب داده بودند نوه‌ی ارتخشثر يكم است از دخترش پاروساتيس‌6 ، چه‌ پاروساتيس كه زن داريوش بود7 چهار پسر ازو زاييد. بزرگتر از همه ارتخشثر ، كوچكتر ازو كوروش ، سپس دو كوچك ديگر اوستانيس‌8 و اوخساثرس9 بود. چنانكه گفته‌اند او نیز نام خود را از آفتاب گرفته بود. زيرا آفتاب را در زبان پارسى «كوروش» مى‌نامند.10
به گفته كتسياس‌11 ارتخشثر را نخست آرسيكاس‌12 مى‌ناميدند. دينون13 بجاى آن ‌اوارسيس‌14 گفته ولى اين باور نكردنى است كه كتسياس كه طبيب ارتخشثر بوده و پاسبانى از تندرستى او و تندرستى زن و مادر و فرزندانش مى‌كرده نام درست او را ندانسته باشد. (اگرچه كتسياس كتاب خود را از افسانه‌هاى بى‌پا و درهم پر ساخته است.)


1ـ از روی قاعده‌ای که امروز برای خواندن الفبای هخامنشی در دست ماست این نام را در نوشته‌های هخامنشی «ارتخشثر» میخوانیم و چون گفته‌ایم که هر نامی که شکل درست آن در دست باشد آن شکل را بکار بریم. در اینجا هم باید همان «ارتخشثر» را بکار بریم ولی نباید فراموش کرد که یونانیان آن را Artaxerxes خوانده‏اند و ما امروز «اردشير» مى‏گوييم.
2ـ مقصود خاندان هخامنشى است نه ايران‏.
3ـ پسر داریوش بزرگ و چهارمین پادشاه از هخامنشیان بوده. نام او را در نوشته‌های هخامنشی «خشایارشا» نوشته‌اند که در اینجا هم بکار برده‌ایم. یونانیان آن را Xexes خوانده‏اند و در توريت «احشويروش» آورده شده.
4ـ پسر داريوش دوم و نهمين پادشاه هخامنشى‏
5ـ آنچه ما می‌دانیم لقب این پادشاه «ویهمن» بوده که امروز بهمن گفته می‌شود و ما ویهمن را در پهلوی بمعنی پاکدل و نیک‌اندیش می‌شناسیم نه بمعنی پرحافظه. گويا در ترجمه‌ی كلمه به يونانى اشتباه رویداده و تغييرى بمعنى راه يافته.
6ـ Parysates برخی مؤلفان همزمان ما این نام را در فارسی «پریزاد» می‌نویسند ولی ما بنیادی از علم برای این کار نمی‌شناسیم. بگمان ما این زن همان است که در تاریخهای افسانه‌آمیز ایران «چهر آزاد» خوانده شده که او را دختر اردشیر دانسته نوبت پادشاهی برای او پنداشته‌اند ولی راهی برای روشن ساختن این گمان در پیش نداریم. بهرحال ما از روى قاعده‏ى خود اين نام را با شكل يونانى آن بکار مى‏بريم.
7ـ داريوش دوم هشتمين پادشاه هخامنشى‏.
8ـ Ostanes
9ـ Oxathres
10ـ این یکی از غلطهای یونانیان است که نام «کوروش» را با نام «خور» برای آفتاب از یک رشته پنداشته‌اند در حالى كه گويا چنين نيست. خود مؤلف نيز ترديد داشته كه بعبارت «چنانكه گفته‏اند» نقل نموده.
11ـ Ctesias
12ـ Arsicas یکی از مؤلفان همزمان این نام را در فارسی «اشک» (ارشک) نوشته ولی درست نیست. زیرا یونانیان «ارشک» را Arsaces مى‏نگاشتند با شكل «آرسيكاس» تفاوت دارد.
13ـ Dion یکی از تاریخنگارانی که پلوتارخ از کتاب او نقل می‌نماید. او در زمان اسکندر می‌زیسته و كتابى بنام «تاريخ ايران» نوشته بوده.
14ـ Oarses

🔶 برانگیختگی چیست؟

(بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم نیمه‌ماهه)

🔸ما امروز در برابرِ خود ، دانشها و دانشمندان را میداریم ، و در هر سخنی كه میگوییم باید آنها را فراموش نگردانیم. به این معنی كه هر سخنی كه میگوییم باید سازش آن را با دانشها روشن گردانیم.
🔸همگی میدانند كه ما به دانشها ارج بسیار میگزاریم ، (بایستی هم بگزاریم). ما در جستجوی آمیغها (حقایق) هستیم و دانشها بسیاری از آن آمیغها را به ما روشن میگرداند.

🔸آینده‌ی جهان با دانشمندان و خردمندان خواهد بود. این دانشمندان و خردمندان جهانند كه خواهند توانست جهان را به یك راه بهتری اندازند.

🔸این یكی از رازهای كار ماست كه به دانشها ارج گزارده به آن میكوشیم كه با دین (یا بهتر گویم : با راهنماییهای خرد) توأم گردد.

✴️ امروز را روز بزرگداشت سعدی گفته‌اند. نخست ببینیم آیا سعدی را بزرگ توان شمرد؟! بلکه پیش از آن آیا بهتر نیست این بدانیم که شعر و شاعری چه دردی را از دردهای ما چاره تواند کرد؟!

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش یکم
6) ارتخشثر ‌ ـ تکه‌ی 2

🔸 كوروش از آغاز جوانى درشتى و خودسرى از خود مى‌نمود ليكن از آنسوى اردشير همواره نرمى نشان داده در هر كارى بآسانى رام می‌گردید. او يك زن زيبا و هنرمندى داشت كه بدلخواه پدر و مادر خود او را گرفته ولى برخلاف ‌دلخواه ايشان او را نگاهداشته بود. زيرا (پس از زناشويى ايشان بود) كه داريوش برادر آن زن را كشته خواست او را هم نزد برادر بفرستند. ولى آرسيكاس خود را بپاى مادرش انداخته چندان اشك ريخته و لابه نمود كه او را به ترحم آورد تا از سر خون زن گذشته اجازه دادند كه آرسيكاس او را طلاق ندهد. اما كوروش مادرش او را بسيار گرامى داشته هميشه مى‌كوشيد كه پس از داريوش اين پسر او بر تخت نشيند. از اين جهت زمانى كه داريوش بر بستر بيمارى بود و كوروش را از دريا1 بدربار فرستادند او بدين اميد روانه گرديد كه به پشتيبانى مادر خود تخت پادشاهى را بدست ‌خواهد آورد. چه پاروساتيس در اين باره دليل خاصى داشت دليلى كه پيش از آن خشایارشا بآموزگارى ديماراتوس2 بکار برده و نتيجه بدست آورده بود و آن اينكه ارتخشثر هنگامى ‌زاييده شده كه پدرش زيردستى بيش نبوده ولى كوروش هنگامى بجهان آمده كه پدرش ‌پادشاه بوده. با اينهمه پاروساتيس بر داريوش چيرگى نتوانست و برخلاف دلخواه او به آرسيكاس ‌پادشاهى داده شده و نام او تغيير يافته «ارتخشثر» گرديد. كوروش همچنان شهرپاون‌3 لوديا و فرمانده شهرهاى كنار دريا بازماند.
اندكى پس از مرگ داريوش بود كه جانشين او ارتخشثر به پاسارگادا رفت براى انجام ‌آيينى كه بايستى بهنگام تخت‌نشينى با دست مؤبدان انجام گيرد. در آنجا ستايشگاهى است ‌بنام خداى مادينه‌ی جنگ‌دوستى كه مى‌توان آن را ماننده‌ی منيروا4 دانست و در اين پرستشگاه ‌است كه كسى كه نامزد تخت‌وتاج است رخت خود را كنده رختى را كه داريوش يكم پيش از پادشاهى بر تن خود داشته مى‌پوشد و سپس يك زنبيل انجير خورده از روى آن قدرى ميوه‌ خورده و يك فنجان شير ترش مى‌نوشد. گذشته از اين آيينهاى ديگرى هست كه تا كسى نبيند با شنيدن نخواهد دريافت. هنگامى كه ‌ارتخشثر بسيج آن آيين مى‌ديد ناگهان تيسافرنيس‌5 نزد او آمده مؤبدى را همراه آورد. اين ‌مؤبد آموزگار كوروش بوده از روى رسم دربار ايران باو ياد فلسفه‌ی مجوسى داده بود و همه‌ مى‌پنداشتند كه او هواخواه شاگرد خود و از پادشاهى نيافتن او دلتنگ است. اينبود كه نسبتى ‌را كه به كوروش داد كسى در راستگويى او شك نكرده حاجت بجستجو نديدند. مؤبد گفت كوروش مى‌خواهد در پرستشگاه كمين كرده هنگامى كه پادشاه بآنجا درآمده رخت خود را مى‌كند ناگهان برو جسته و او را بكشد. برخى نيز گفته‌اند كوروش را بهنگام حمله به پادشاه دستگير نمودند ، هم كسانى گفته‌اند كه چون او به پرستشگاه درآمده در آنجا پنهان شده بود مؤبد او را پيدا كرد. بهرحال چون خواستند او را بكشند مادرش او را ميان دو دست گرفته و گيسوهاى خود را برو پيچيد و گردن خود را بگردن او چسبانيد و با گريه‌هاى تلخ و لابه‌هايى كه به ارتخشثر نمود او را از مرگ رهايى بخشيد. كوروش را بار ديگر بحكمرانى دريا و آن پيرامونها فرستادند ولى اين پیشامد او را بيش از چند هنگامی آرام نگاه نداشت. چه او رهايى خود را از مرگ چندان ياد نمى‌آورد كه آن گرفتارى و ترس را و از اينجا كينه‌ی او بيشتر كرده بيشتر از زمانهاى پيش آرزوى پادشاهى مى‌كرد.

1ـ مقصود آسياى كوچك است كه كوروش حكمران آنجا بود.
2ـ Demaratus یکی از پادشاهان اسپارت بود که از آنجا گریخته و بدربار داریوش بزرگ پناه آورده بود و چون میانه‌ی پسران داریوش بر سر ولیعهدی کشاکش بود دیماراتوس بهواداری خشایارشا برخاسته باو ياد داد كه زاييده شدن خود را در زمان پادشاهى پدر دليل ديگر شايستگى خود سازد.
3ـ همین کلمه است که یونانیان «ساتراپ» ساخته‌اند و ما در نگارشهای هخامنشی «خشثرپاون» مى‏خوانيم.
4ـ Minerva خداى مادينه‌ی روميان براى خرد و جنگ و هنر.
5ـ Tisaphernes این مرد که نام او را بارها در این کتاب خوانده‌ایم یکی از درباریان هخامنشی است که ديرزمانى حكمران آسياى كوچك بوده و در تاريخ معروف گرديده.

🔶 برانگیختگی چیست؟

(بخش دوم)

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم نیمه‌ماهه)

🔸این رفتار برخی از ایرانیان كه در برابر ما ایستاده پیاپی داستان برانگیختگی را به رخ ما میكشند و پیاپی دنبال میكنند نمونه‌ایست كه چگونه این مردم از آلودگیها و گرفتاریهای خود ناآگاهند ، و چگونه درمیان آن آلودگیها و گرفتاریها خود را پاكیزه و آسوده می‌شمارند و به جستارهای بسیار دوری می‌پردازند.

🔸ما میكوشیم كه آنان را هوشیار آلودگیهاشان گردانیم و به چاره‌جویی واداریم ، و آنان فشار می‌آورند كه ما را نیز از راه برده به دلخواه خود سرگرم جستارهای دوری گردانند.

🔸ما به ایشان معنی دین را روشن میگردانیم ، معنی تمدن را می‌فهمانیم ، معنی داد و ستد و بازرگانی و كار و پیشه را بازمی‌نماییم ، راه زندگی را نشان میدهیم ، صدها آمیغ را روشن میكنیم ، از یكایك گمراهیها سخن رانده به كندن ریشه‌ی آنها میكوشیم ـ آنان همه‌ی اینها را كنار گزارده تنها سخن از پیغمبری یا برانگیختگی بمیان می‌آورند.

🔶 در پیرامون ادبیات
نشست پنجم : واژه‌اي كه بسيار شوم درآمده
تکه‌ی 5

🔸 بهتر است چند سخني هم از خداشناسي سعدي برانم تا دانسته شود او چه خدايي را مي‌شناخته و چه عشقي باو مي‌داشته. من از شعرهاي سعدي كم خوانده‌ام. ولي دو شعري ازو درباره‌ی خدا بياد مي‌دارم كه براي گفتگو بس است :
به تهديد اگر بركشد تيغ حكم
بمانند كروبيان صم و بكم
و گر دردهد يك صلای كرم
عزازيل گويد نصيبي برم
شما شنيده‌ايد كه پادشاهان خودكامه گاهي «روز خشم» داشتندي. باين معني كه براي ترسانيدن چشمها و لرزانيدن دلها روزي شاه رخت سرخ پوشيدي و بيرون آمدي و آنروز آدمها كشتي و خشمها راندي و هر كسي از پيرامونيان بخود ترسيدي. در برابر آن گاهي هم روز نوازش و دهش بودي. روزي كه شاه خوشدل بودي با روي خندان بيرون آمدي و به هر كسي از پيرامونيان پولها و كالاها دادي و نوازشها كردي. شاعري را با زر كشيدی ، دلخكي را بتوانگري رسانيدي.
سعدي اينها را از پادشاهان زمان خود ديده بوده ، و چون اين شاعران (و همچنان ديگران) ، خدا را همچون پادشاهي خودكامه شناختندي ، اينست از «روز خشم» و از «روز دهش» خدا سخن رانده مي‌گويد :
اگر روزي براي ترسانيدن مردم تيغ كشد فرشتگان نزديك هم از ترس گنگ و كر مانند و لب جنباندن نيارَند ، و اگر روزي آوازه‌ی دهش اندازد شيطان نيز باميد افتاده گويد : من نيز بهره‌اي خواهم برد.
اين هم نمونه‌اي از خداشناسي سعديست. چنين كسي عشقش با خدا چه توانستي بود؟!.
آنگاه من نمي‌دانم سعدي چه كرده كه «عشق بخدا» ناميده شود؟!. چه كارهايي از او ديده شده؟!. چنانكه گفتم : «عشق بخدا» كه پلوتينوس گفته جز با نيكوكاري نتوانستي بود. پلوتينوس گفته كسي بايد خواهاي نيكيها باشد و به نيكيها كوشد تا سپس بعشق خدا رسد. من نمي‌دانم از سعدي چه كارهاي نيكي سر زده؟!. نمي‌دانم كسي با آن بيكاري ، ياوه‌گويي ، مفتخواري ، چاپلوسي ، دروغسازي ، بچه‌بازي چه عشقي بخدا مي‌داشته؟! سعدي آن تيره‌روان و بيدرديست كه چنانكه گفتم داستان دلگداز مغول را از نزديك ديده و آن ناله‌ها را با گوش شنيده و كمترين سَهِشي در شعرها و نوشته‌هاي خود نشان نداده ، چنين مردي چه عشقي با خدا توانستي داشت؟!. از اين سخنان درمي‌گذريم ولي مي‌بايد دو نكته را روشن گردانم :
نخست درباره‌ی سعدي گفتم : «نامردانه با پسران عشق ورزيده». واژه‌ی «نامردانه» در اينجا بمعني ريشه‌اي خود مي‌باشد. نمي‌دانم دانشمندان اروپايي درباره‌ي گرايش مردان و زنان بهم چه سخناني گفته‌اند ، آنچه من فهميده‌ام و با زبان ساده‌ی همه‌فهم توانم گفت آنست كه در تنهاي مردان (بويژه در برخي از اندامهاي ايشان) ذراتي هست كه مي‌توان «نرينه» ناميد و در تنهاي زنان (بويژه برخي از اندامهاي ايشان) ذراتي هست كه مي‌توان آنها را «مادينه» خواند و اين ذرات است كه باهم كشش دارند و از برخورد با هم لذت و خوشي پديد مي‌آورند. اينكه زنان بدكاره زود پژمرده مي‌گردند پزشكان سخنان ديگر مي‌گويند. ولي آنچه من مي‌دانم شُوند آن بكار رفتن بي‌اندازه‌ی ذرات مادينه است. اين سخني با زبان ساده است و اگرهم دانشها اين را با زبان ديگري بازنمودند بمن نخواهد برخورد.
به هر حال خواستم اينست كه گرايش يك مرد (يك مرد درست) جز بزن نتواند بود. آنان كه به پسران مي‌گرايند و خودداري نتوانسته پي آنان مي‌روند ، همان مردان نادرستي مي‌باشند كه مي‌بايد گفت : بسرشت آنان ذرات مادينه درآميخته. از اينجاست كه مردان آنچناني بسيار پست و بي‌ارج باشند. زيرا نه مرد باشند و نه زن ، از داراكهاي ستوده‌ی هر دو جنس بي‌بهره باشند. واژه «نامردانه» در آن جمله براي فهمانيدن اين معنيست.
چيزي كه بايد دانست اين زشتكاري (يا اين مهر ناپاك) در ايران بيش از اندازه خود رواج يافته. يك دسته گرفتار آن نامردي بوده‌اند. گروهي نيز از خواندن شعرهاي سعدي و ديگران برانگيخته شده‌اند. مي‌گويند : رو گرفتن زنان و اينكه مردها نمي‌توانسته‌اند همسران خود را بسفر برند برواج اين زشتكاري افزوده. اين سخن هم دور نيست. هرچه هست كار بس زشتي مي‌باشد و بايد تا توان بكندن ريشه‌ي آن كوشيد. اينكه ما ديوانهاي شاعران را بآتش مي‌كشيم و سعدي و حافظ را پست مي‌شماريم يكي از انگيزه‌هايش همين مي‌باشد.

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش یکم
6) ارتخشثر ‌ ـ تکه‌ی 3

🔸 برخى گفته‌اند كه او بر برادر خود نشوريد مگر از اين جهت كه درآمد او باندازه‌ی خرج‌ روزانه‌اش نبود. ولى اين سخن هيچ باوركردنى نيست زيرا كوروش اگر هيچى نداشت بارى مادرى داشت ‌كه مى‌توانست خرج او را به هر اندازه كه بخواهد بپردازد. بگفته‌ی کسینفون‌1 كوروش بدستيارى دوستان و بستگان خود دسته‌هاى انبوهى از سپاهيان‌ بيگانه را از اينجا و آنجا مزدور گرفته براى انجام مقصود خود نگاه مى‌داشت و اين خود بهترين دليل بر توانگرى و بى‌نيازى اوست. تا ديرزمانى اين سپاهيان را در يكجا گرد نمى‌آورد تا مقصود در پرده بماند ولى ‌كاركنان او بدستاويزهاى گوناگونى سپاهيان از بيگانه گرفته نامه‌هاى ايشان را مى‌نوشتند. در همين زمان پاروساتيس در دربار سخت مواظبت داشت كه مبادا گمان بدى بکارهاى‌كوروش برده شود. خود كوروش هم پياپى نامه‌هايى فروتنانه نوشته گاهى خواهش مهر و نوازش نموده گاهى از تيسافرنيس شكايت مى‌كرد كه با او حسد و دشمنى بخرج داده. گذشته از اينها خود پادشاه در كارها سست‌نهاد بود اگرچه كسانى اين سستى او را از نكوخويى و از روى مهربانى و آمرزش مى‌پنداشتند. راستى هم در آغاز پادشاهيش ازو نكوخوييهاى اردشير يكم پيدا بود. هر كسى مى‌توانست پيش او بيايد و بهمه كس جوانمردى نموده نوازش دريغ نمى‌ساخت. در كيفر دادن بگناه نيز دشنامى نداده كينه از خود نشان نمى‌داد. كسانى كه هديه پيش او مى‌آوردند از چگونگى پذيرفتن آن سخت خوشدل مى‌گرديدند. همچنين كسانى كه بخشش ازو درمى‌يافتند از مهربانى و خوشروييش لذت فراوان‌ مى‌بردند. هرچه باو داده مى‌شد اگرچه بسيار بى‌ارج بود با خوشرويى مى‌گرفت. هنگامى‌ اومسيس2‌ نامى يك انار بسيار بزرگى باو هديه داد. پادشاه آن را گرفته گفت : «به مهر سوگند اگر شهرها بدست اين مرد سپرده شود شهر كوچكى را بسيار بزرگ‌ مى‌گرداند.»
هنگامى راه مى‌رفت كسانى هديه‌هايى پيش مى‌داشتند. كارگر بى‌نوايى كه به هيچى دسترس ‌نداشت به جویى كه در كنار راه بود دويده دو كيف خود را پر آب ساخته بعنوان هديه پيش‌ پادشاه آورد. ارتخشثر از اين كار او چندان خرسند گرديد كه يك قدح زرين و يكهزار دَريك پول‌ براى او فرستاد. ايوكليداس‌3 لاكيدومونـی كه در پشت سر او سخنان درشت و گستاخانه مى‌گفت ‌ارتخشثر بدستيارى يكى دو تن از سركردگان خود پيام باو داد : «تو خود را آزاد مى‌شمارى كه آنچه دلخواه تست از من بگویى. فراموش مكن كه من آزادم هر آنچه دلخواهم است از تو بگويم و بر تو بكنم.» روزى در شكار تريبازوس‌4 باو نزديك شده خاطر نشان كرد كه جامه‌ی شاهانه او پاره ‌شده. پادشاه پرسيد : «مى‌خواهيد با اين جامه چه كنم؟» تريبازوس پاسخ داد : «اگر خواسته باشيد جامه‌ی ديگرى بر تن كرده اين يكى را به من ببخشيد.» پادشاه جامه را از تن خود درآورده باو بخشيد. ولى گفت : «شرط مى‌كنم كه آن را بر تن خود نكنى.» ليكن تريبازوس كه مرد سبكسر و بى‌پروايى بود همینکه آن جامه را گرفت بيدرنگ بر تن‌ خود كرده و آنگاه گردنبند پادشاهى را بگردن آويخته و خويشتن را با آرايشهاى زنان ‌بياراست. اين كار او كه پاك مخالف قانون بود و همه را بگفتگو برانگيخت پادشاه خشم از آن نگرفت بلكه خنديده چنين گفت : «تو از من اجازه دارى كه خود را همچون زنى بيارايى و جامه‌ی پادشاهى را همچون احمقى بر تن خود كنى.» هميشه رسم بر آن بود كه بر سر خوان پادشاه جز مادر و زن عقدى او نمى‌نشست (آن يكى ‌بالادست شاه و اين يكى زيردست او.) ولى ارتخشثر دو برادر كوچك خود اوستانيس و اوكساثريس را نيز بر سر خوان خويش ‌مى‌نشاند. آنچه بيش از همه مايه‌ی شگفت و خرسندى همه‌ی ايرانيان بود داستان گردونه‌ی (عرابه) زن او استاتيرا5 بود كه هميشه چون در بيرون پيدا مى‌شد پرده‌هاى آن را پايين مى‌آوردند و بهمه‌ی زنان ايرانى اجازه مى‌دادند كه نزديك آن آمده به بانوى كشور خود درود بگويند و از اينجا مردم آن زن را سخت دوست مى‌داشتند.


1ـ Xenophon سردار معروف يونانى كه كتاب «بازگشت ده‌هزار» را نوشته‏.
2ـ Omises
3ـ Euclidas
4ـ Teribazus يكى از بزرگان دربار هخامنشى كه داستان او خواهد آمد.
5ـ Statira

🔶 برانگیختگی چیست؟

(بخش سوم ـ پایانی)

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم نیمه‌ماهه)

🔸دانشمندان مادّی اروپا به آن زورگوییها و نادانیهای كشیشان و دیگران شوریده و هرچه گفته‌اند بیش از همه در برابر آن زورگوییها بوده ، نه آنكه با هر آمیغی نبرد كنند و از هر كه نام خدا شنیدند با آن بخندند ـ تندترین مادّیان به چنین كاری نپرداخته‌اند.

🔸 آنان هیچگاه در این زمینه نبوده‌اند كه به گفته‌های استوار با دلیل نیز گوش ندهند. چنین رفتاری جز از بیدانشان سر نتواند زد.

🔸اگر خوانندگان فراموش نكرده‌اند در این آخرها دیده شد كه همان كسانی كه در ایران دم از بیدینی و خداناشناسی میزنند ، در نتیجه‌ی هایهویی كه در پیرامون یك ملایی برانگیخته شد اینان نیز هم آواز گردیدند و ستایشها از «آیت‌الله» نوشتند.

گلستانی که فروغی برایش دیباچه نوشته است.

گلستان : کتاب درسی دبیرستانها

پیشگفتار گلستان به خامه‌ی محمدعلی فروغی

✴️روز بزرگداشت سعدی؟!

از آقايان طرفداران شعراي زمان مغول خواهشمند است اشعار زيرين را مطالعه و اگر توانستند آنها را بهم وفق دهند آنوقت گوينده‌ی آنها را از بزرگان بشمارند و الا حق ندارند هر هوسمندي را جزو بزرگان ايران بشمارند. آن دو شعر اينهاست :
نخست :
بني‌آدم اعضاي يكديگرند كه در آفرينش ز يك گوهرند
چو عضوي بدرد آورد روزگار دگر عضوها را نماند قرار
تو كز محنت ديگران بيغمي نشايد كه نامت نهند آدمي
دوم :
در آن مدت كه ما را وقت خوش بود ز هجرت ششصد و پنجاه و شش بود

توضيح اينست كه گوينده‌ی اين شعرها كه سعدي است در زمان هجوم مغول مي‌زيسته ، مغولان چهل و چند سال اين كشور را مورد تاخت قرار داده پياپي آدم كشتند ، دخترها باسارت بردند ، خاندانها برانداختند.
از سال 615 كه خود چنگيزخان به ماوراءالنهر و خراسان آمد تا سال 618 قصابي مي‌كرد و هنگامي كه بازگشت مليونها دختران را با خود برد.
سپس تا ده سال ديگر ايران در زير پاي مغولان لگدمال مي‌شد كه هر زمان دسته‌ی ديگري مي‌آمدند و در يك جايي مي‌كشتند و آتش مي‌زدند و تاراج ميكردند و اسير مي‌بردند.
سپس نيز جرماغون نويين از طرف اُكتاي قاآن بحكمراني اين كشور آمد كه يك رشته خونريزيهاي بيحسابي نيز در آن هنگام رخ داد. سپس هم در سال 648 هلاكو بايران آمد كه بار ديگر خونريزيهاي بسياري شد و سال 656 كه سعدي آن را سال خوشي خود شمارده سال قتل عام بغداد است ساليست كه بيش از يك مليون خون بيگناهان ريخته شده ساليست كه صدهزارها خاندان در سوگواري بوده‌اند.

آقاي سعدي با همه‌ی اين فجايع چهل ساله معاصر بوده و شما در يكجايي از شعرها و كتابهاي او نتوانيد يافت كه تأثري از خود نشان داده باشد و چنانكه مي‌بينيد سال كشتار بغداد را سال خوشي خود گرفته

در اينجاست كه من مي‌پرسم آن شعرهاي نخست كجا و اين كجا؟!.

در اينجاست كه ميخواهم هواداران اين شاعر و مانندهاي آن پاسخ دهند.

در اينجاست كه شعر را بخود شاعر برگردانيده مي‌گويم : آقاي سعدي :
تو كز محنت ديگران بيغمي نشايد كه نامت نهند آدمي

از تبريز محمد ملك‌نژاد

(پرچم روزانه شماره‌ی 191)