نتیجه‌ی اینگونه سرگرمیها که کسانی از شرقشناسان اروپا و آمریکا و همدستانشان در ایران به رواج و استواریش میکوشند چنین تواند بود :

🔸 شما ایرانیان همیشه درپی یاوه‌بافی باشید و ما درپی دانشها و هنرها. ما همیشه سازنده و بی‌هماورد باشیم و شما همیشه خریدار و زیردست.
به هر سو راندیم به همان سو روان باشید.

بیگانگان و همدستانشان ،

🔸ما را با این بیهوده‌کاریها سرگرم گردانیده و به فریبخواری و نادانی ایرانیان در دل می‌خندند.

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش یکم
6) ارتخشثر ‌ ـ تکه‌ی 4

🔸 با اينهمه ستودگيهاى ارتخشثر كسانى كه هميشه بانديشه‌هاى ساختگى مى‌پردازند و همواره از تغيير اوضاع لذت مى‌برند مدعى اين انديشه بودند كه زمانه پادشاهى كوروش را خواستار است چرا كه او مردى والاهمت و جنگجويى زبردست است و هميشه نگهدارى از هواداران خود مى‌كند. پادشاهى هخامنشى را با آن پهناورى نيازمند پادشاهى چون كوروش مى‌پنداشتند. از اينجا بود كه كوروش گذشته از اميدى كه بشهرهاى زيردست خود در كنار دريا داشت ‌بر هوادارى بسيارى از شهرهاى درون ايران و نزديك پايتخت هم اميد مى‌بست و باين پشتگرميها دست بکار شوريدن زده بود. او نامه نزد لاكيدومونيان نوشته آنان را بيارى خوانده بود كه پشتيبان سپاه او باشند و اميدواريها داده بود كه آنانكه بيارى بيايند هر كه پياده است اسب بدو خواهد بخشيد و هركه اسب دارد او را بر گردونه (عرابه) خواهد نشانيد. هر كه داراى كشتزار است او را خداوند ديه گردانيده ، خداوندان ديه را دارندگان شهر خواهد ساخت. هر كه در شمار سپاهيان او درآيد مزد خود را نه با شمردن بلكه با سنجيدن خواهد دريافت. هم ستايشهاى گزافى از خود نموده از جمله نوشته بود : من روانم از آنِ برادرم استوارتر است. من از برادرم فيلسوف‌تر و بآئين مجوسى داناتر مى‌باشم. باده را بيشتر از او گساريده بهتر ازو تاب مستى مى‌آورم. هم درباره‌ی برادرش مدعى شده بود : او چندان ترسناك و چندان فرومايه است كه روز شكار بر اسب نشستن نمى‌تواند و روز بيم بر تخت پادشاهى. لاكيدومونيان نامه‌ی او را خوانده دسته‌ی سركردگانى نزد كليارخوس‌1 فرستاده باو دستور دادند كه فرمانبردارى از كوروش نمايد. بدينسان كوروش بسيج كار كرده آهنگ ارتخشثر نمود. همراهان او گروه بس انبوهى از مردم آسيا و سيزده‌هزار تن اندكى كم از يونانيان مزدور بود. هر روز علت ديگرى براى جنبش خود ياد مى‌كرد. ولى ديرى نگذشت كه علت راستين آن از پرده بيرون افتاد و تيسافرنيس خويشتن نزد پادشاه رفته چگونگى را باو بازگفت. در سراسر دربار تكان و آشوبى پديد آمده همگى مادر شاه را از جهت آن پیشامد نكوهش مى‌كردند و بكسان او بدگمان شده زبان به تهمت ايشان باز مى‌داشتند. بيش از همه استاتيرا او را بخشم وامى‌داشت. چرا كه از پیشامد گله نموده با آه و درد مى‌پرسيد : كجاست آن ضمانت و ميانجيگرى‌ای كه كوروش را از مرگ آزاد ساخت و براى اين جنگ و لشكركشى زنده نگاهداشت؟! مى‌گفت : «هميشه او ما را گرفتار جنگ و رنج خواهد داشت!» پاروساتيس كه استاتيرا را دشمن مى‌داشت و خود زن كينه‌توزى بود كه در خشمناكى خود را نگاهدارى نمى‌توانست از شنيدن اين سخنان دل بنابودى او بست. دينون مى‌گويد در همين زمان جنگ بود كه او اين قصد خود را انجام داده. ولى كتسياس مى‌گويد پس از زمان جنگ چنين كارى كرده شد. ما نيز داستان آن را بجايى كه كتسياس نشان داده نگاه مى‌داريم. زيرا اين نشدنى است كه كسى كه خودش در آنجا بوده نداند فلان داستان كى رويداده. جهتى هم نيست كه او از روى قصد جاى داستان را تغيير داده باشد. اگرچه از كتسياس بارها رويداده كه در نگارش تاريخ رشته‌ی راستى را از دست هشته و بسرودن افسانه‌ها و داستانهاى بى‌بنياد پرداخته است.


1ـ Clearchus

🔶 به مکه میروید؟!..

(هر دو بخش در یکجا)

🔷 (گفتاری از پرچم نیمه‌ماهه)

اینها [کسانی که هر گونه گرد آمدن مردم بسر خود را اتحاد می‌پندارند] تنها مربوط شدن صد تن یا كمتر یا بیشتر را بهمدیگر یگانگی[=اتحاد] می‌شناسند.

در حالی كه آن یگانگی نیست و خود سودی ندارد. زیرا یك دسته‌ای كه با آن ترتیب بهم مربوط شوند و درمیان ایشان اشتراكی در اندیشه و باور و آرزو نباشد با یك پیشامدی پراكنده گردند و اساساً از چنین دسته‌ای كاری ساخته نگردد.

از تاریخ دلیلهای بسیار برای این گفته پیدا توان كرد.

در آغاز مشروطه روزنامه‌ها پیاپی مردم را به «اتحاد و اتفاق» دعوت میكردند. هر روز گفتارها بود كه در این زمینه نوشته می‌شد.

نویسندگان بجای آنكه معنی درست مشروطه را بمردم بفهمانند و حقایق را شرح داده تصرف در اندیشه‌های آنان كنند و از این راه «یگانگی و همدستی» در میان ایشان پدید آورند ، هر روز فشار آورده بمردم میگفتند : «اتحاد كنید» و «دست برادری بهم دهید» و «اعتصموا بحبل الله» و مانند اینها. آن وقت داستانها از یگانگی و همدستی توده‌های اروپایی می‌سرودند.

در نتیجه‌ی این كار مردم در تهران و دیگر جاها بتكان آمده آرزو میكردند كه همدستی نمایند. ولی چه می‌كردند؟... مثلاً در یك مسجدی پانصد تن گرد می‌آمدند و یكی پا می‌شد و ستایش از «اتحاد» میكرد و بالاخره همگی پیمان می‌بستند كه «متحد» باشند و باهم برادری نمایند ، و سپس برداشته بتهران یا بشهرهای دیگر تلگرافهای گزافه‌آمیز می‌كردند كه ما مردم فلان شهر ده هزار نفر متحد شده‌ایم و پیمان برادری بسته‌ایم.

در حالی كه دلهای آنها پر از اندیشه‌های گوناگون بود و در نهان كمترین وسیله برای همدستی و یگانگی باهم نداشتند ،

و این بود پس از چند ماهی همینكه در تهران حاجی شیخ فضل الله نوری و در نجف سیدكاظم یزدی با مشروطه مخالفت نمودند همان كسان بمیانشان دوتیرگی افتاده و دسته‌ی انبوهی از آنان كه دیروز بنام مشروطه‌خواهی اتحاد كرده بودند امروز مشروطه‌خواهان را بیدین شناختند و در تبریز و برخی شهرهای دیگر تفنگهای خود را برداشته بكشتن مشروطه‌خواهان برخاستند.

این بود پایان آن پیمانهای اتحاد كه باهم می‌بستند.

(پرچم روزانه شماره‌ی 68)

🔶 در پیرامون ادبیات
نشست پنجم : واژه‌اي كه بسيار شوم درآمده
تکه‌ی 6

🔸 نكته دوم ، فروغي آن ديباچه را بگلستان ـ گلستاني كه براي شاگردان دبيرستان مي‌بوده ـ چرا نوشته؟. آنگاه از عشق سعدي چرا سخن رانده؟!. آيا نمي‌توان گمان برد كه خواسته شده جوانان آلوده‌ی آن پستي سعدي گردند؟!.. من با آگاهيهايي كه از رفتار و كردار دسته‌ی بدخواهان ميدارم بخود ناسزا نمي‌شمارم كه چنان گماني برم. در جايي كه ما مي‌بينيم براي رسوا گردانيدن اين توده قمه‌زني و زنجيرزني را پس از رفتن بازمي‌گردانند ، مي‌بينيم براي رواج گدايي و مفتخواري ، نخست‌وزير نوشته بدست نره سيد گدا مي‌دهد1 ، مي‌بينيم براي بهم زدن ايمني كشور و پديد آوردن سركشان به محمد رشيد سركش فرمانداري شهري را با ماهي بيست‌هزار تومان باج سبيل مي‌دهند ـ با اين حال چه جاي آنست كه خوش گمان باشيم و خود را از بدگماني بازداريم؟!.
كساني كه بيرون آراسته‌ی فروغي را ديده بودند اين را بآساني نخواهند پذيرفت. آن كسان بياد آورند كه ساعد مراغه‌اي نيز بيرونش آراسته است. ولي ما ديديم كه با صد بي‌شرمي و بي‌آزرمي نوشته‌ی دولتي بدست گدا داد. آنگاه پس از آنكه ما داستان شهريور 1320 را ديده و تماشاگر چنان خيانت بزرگي از اين دسته‌ی بدخواهان بوده‌ايم بايد گمان هر گونه خيانت بآنان برده دور نشماريم.
آنگاه دليلها هست. خود همان نوشته بهترين دليل است. آيا فروغي چندان نافهم مي‌بوده كه زشتكاري سعدي را نداند؟!. چندان نافهم مي‌بوده كه بچه‌بازي سعدي را «عشق پاك» شناسد؟!. به سعدي اگر هر دروغ را توان بست دروغ «عشق پاك» را نتوان بست. اگر آن نوشته‌ی فروغي راه بدخواهي نبوده پس از چه راهي بوده؟!.
از اين گذشته من داستاني از فروغي مي‌دارم كه دليل ديگري تواند بود : در سال 1314 كه من بانجمن ادبي رفتم و گفتاري راندم ، آن گفتار را در دو بخش در شماره‌هاي پيمان بچاپ رسانيدم. چون بخش يكم (در شماره‌ی نهم سال دوم مهنامه) بيرون آمد ، فروغي كه نخست‌وزير مي‌بوده آن را خوانده بشهرباني دستور داده بود كه بخش دوم را نگزارند پراكنده شود. اينبود شهرباني شماره‌ي ديگر مهنامه را در چاپخانه بازداشت. من در شگفت شدم كه در آن گفتار جز خرده‌گيري نبوده. بهر چه بازمي‌دارند؟! بر آن شدم كه فروغي را ديده گفتگو كنم.
روزي رفتم بكاخ ابيض. سخنان بسياري رفت. مي‌گفت : در اروپا ايران را با سعدي و حافظ و مولوي و خيام مي‌شناسند. گفتم : چنين نيست. چرا ايران را با تاريخ باستانش نشناسند؟!. چرا با شاه عباس و نادرشاه نشناسند؟!. آنگاه آيا اين دليلست كه ما بدآموزيهاي سراپا زيان سعدي و ديگران را بفرزندان خود ياد دهيم؟!. اين چه سزاست كه گلستان با آن باب پنجمش بشاگران دبيرستان درس گفته شود؟!. گفت : از سالهاست كه سپرده شده باب پنجم را درس ندهند. گفتم ما از چنان سفارشي آگاه نمي‌باشيم و نشاني از آن در دبيرستانها نمي‌بينيم. آنگاه گرفتم كه آن باب را درس ندادند ، در جايي كه كتاب در دست جوانانست آن را هم خواهند خواند.
ديدم پاسخي نتوانست و اين بار از راه پنددهي آمد : «كسي كه مي‌خواهد با سعدي و حافظ مبارزه كند بايد قوه‌ی بزرگي داشته باشد». من باينها پاسخي ندادم. چون پيش از كوششهاي ما بارها در روزنامه‌ها شعرهاي زشت بچه‌بازي چاپ مي‌شدي من پنج روزنامه را گرد آورده همراه برده بودم. آنها را نشان دادم و گفتم : نتيجه‌ي هواداري شما از سعدي و حافظ رواج اين پستيهاست. من خواهشمندم باري از اينجا جلو گيرید. روزنامه‌ها را از من گرفت و نويد جلوگيري داد. ولي دروغ بود. گفتار من بازداشت شد. ولي شعرهاي بچه‌بازي همچنان آزاد مي‌بود. تا پس از چند ماهي كه فروغي برافتاد و جم نخست‌وزير شد ، من خواهش كردم و او دستور بشهرباني داد كه از آن گونه شعرها جلو گيرند. من از همان هنگام فروغي را شناختم.


1ـ اشاره‌ايست به «سفارشنامه‌ي» ساعد نخست‌وزير كه بدست يك سيد گدا داده تا او به «گدايي رسمي» بپردازد. از ساعد خيانتهاي ديگري نيز ديده شده كه زند آنها را در دفتر «دولت به ما پاسخ دهد» توانيد خواند. ـ و

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش یکم
6) ارتخشثر ‌ ـ تکه‌ی 5

🔸 زمانى كه كوروش در راه بود خبرها باو مى‌رسيد كه پادشاه هنوز در انديشه است و آهنگ آن نكرده كه بجلوگيرى برخيزد و جنگى روبرو نمايد بلكه در آن دل پادشاهى‌ (مركز) خود منتظر خواهد نشست تا لشكرها از هر سوى در آنجا گرد آيند. بر سر راه كوروش بر دشتى خندقى بپهناى هشتاد پا و بهمين اندازه گودى كنده تا به‌ مسافتى كه كمتر از پنجاه ميل نبود امتداد داده بودند. ولى اردشير چندان دير كرد كه كوروش از آن خندق بگذشت و رو بسوى بابل پيش آمد. چنانكه نوشته‌اند تريبازوس نخستين كسى بود كه جرأت كرده نزد شاه رفته باو گفت : شما نبايد از جنگ پرهيز جوييد و نبايد بابل و ماد را رها كرده نيز شوش را از دست داده ‌خود را در پارس نهان سازيد. با آنكه شما سپاهى چندين برابر سپاه دشمن داريد و فرمانروايان و سركردگان بسيارى بر سر شما گرد آمده‌اند كه هر يكى در جنگجويى و سياست‌دانى برترى بر كوروش دارند. از اين سخنان پادشاه عزم كرد هرچه زودتر بجنگ و جلوگيرى بشتابد و با نهصدهزار تن سپاه بسيار منظم بر گرد سر خود روى براه نهاده بيك ناگاه از جلو دشمن پديدار گرديد. دشمن كه چنين گمانى را هرگز نداشت و بى‌پروا و پراكنده راه مى‌پيمود و ابزارهاى جنگى‌ ايشان آماده‌ی كارزار نبود از پيدايش ناگهانى آن سپاه بيكران سخت سراسيمه گرديده بدست و پا افتاد. ولى كار بس دشوارى بود كه كوروش بتواند در ميان آن غوغا و برآشفتگى سپاه خود را بسامانى آورده آماده‌ی جنگ گرداند. بيش از همه آن نظمى كه ارتخشثر بسپاه خود داده و آن آرامى و آهستگى كه آن لشكر بيكران در حركت خود داشت يونانيان را سخت در شگفت انداخت. چه آنان بگمان خود سپاهى را منتظر بودند سخت نابسامان كه سپاهيان هياهو برانگيزند و جستها نمايند و پراكنده و دور از هم راه پيمايند ولى اكنون همه آهستگى و آرامى ديدند. برگزيده‌ترين گردونه‌هاى زره‌پوش را در پيشاپيش تيپها در برابر يونانيان قرار داده بودند كه با يك حمله‌ی نيرومندى صفهاى آنان را درهم شكنند بى‌آنكه سپاهيان نزديك رفته باشند.

🔶كار ما با اینها چه خواهد بود؟.

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم نیمه‌ماهه)

🔸یك دسته شاهسون كه از آشوب كشور فرصت جسته تفنگهای خود را برمیدارند و سر گردنه‌ای میگیرند و كاروانها را میزنند و آدم میكشند با این ملایان و بهائیان و درویشان و دیگران چه جدایی میدارند؟..

🔸اگر آن شاهسونان تنها سود خود را میجویند و در راه بهره‌مندی خود از ایمنی كشور و آسایش توده و پیشرفت بازرگانی و كشاورزی و مانند اینها چشم می‌پوشند ، و هرچه در این باره گفته شود ناشنیده می‌انگارند ، این ملایان و كشیشان و سر دستگان بهایی و صوفی و دیگران نیز همان رفتار را میكنند و درباره‌ی توده و آسایش و پیشرفت آن همان بی‌پروایی را نشان میدهند ،

🔸بلكه گستاخی و بی‌پروایی اینان فزونتر از آنان می‌باشد. زیرا اینان در راه آرزوی پست خود ، به خدا نیز دروغ می‌بندند ، مردمان را گمراه و نادان می‌سازند ، توده‌ها را به پستی میكشانند.

🔸شاهسون اگر كسی را لخت كرد جبران آن آسانست. ولی اینان چون مردم را گمراه میگردانند چاره‌اش بسیار دشوار است. اینست بدی آنان ده برابر بدی شاهسون بلكه فزونتر از ده برابر است.

✴️ پوزش از خوانندگان

گفتارهای چند روز اخیر کتاب در پیرامون «ادبیات» بجای نشست ششم ، از نشست پنجم آورده شده.
از این لغزش پوزش میخواهیم. و برای آنکه رشته‌ی سخن بازگرفته شود ، و زمینه به یادها آید تکه‌ی نخست آن را که چندی پیش در کانال آورده بودیم بار دیگر در زیر می‌آوریم.

🔶 در پیرامون ادبیات
نشست ششم : پس چرا كساني از شاعران هواداري مي‌نمايند؟
تکه‌ی 1

🔸 در اين نشست مي‌خواهم به پرسشي كه هميشه بميان مي‌آيد پاسخ دهم. هنگامي كه ما از بديهاي شاعران سخن مي‌رانيم كساني كه نمي‌خواهند بپذيرند چنين پاسخ مي‌دهند : «پس آنها كه تعريف از شعر كرده‌اند نفهميده‌اند؟!.»
پيداست كه اين پرسش يا ايراد ، عاميانه است. در برابر دليل بچنين سخني نبايد پرداخت. جاي شگفت نيست كه چيزي را گروهی فهميده باشند. با اين حال من آن را بي‌پاسخ نمي‌گزارم. ببينيم آن ستايندگان كيها بوده‌اند و از هر كدام جداگانه سخن رانيم :
يك دسته خود شاعران بوده‌اند كه ستايشهاي بسيار از خود و از كار خود كرده‌اند :
در شعر سه تن پيمبرانند
قوليست كه جملگي برآنند
هرچند كه لا نبي بعدي
فردوسي و انوري و سعدي

پيش و پسي هست صف كبريا
پس شعر آمد و پيش انبيا
ما اگر بخواهيم از راه روانشناسي درآمده انگيزه‌ی كار اين شاعران را بجوييم بايد بديده گيريم كه اين شاعران از يكسو پيروي از هوس خود كرده‌اند. زيرا با سخن بازي كردن و قافيه جفت گردانيدن خود بازيچه‌ايست ـ بازيچه‌ايست كه بسيار كسان آن را دوست دارند و لذت برند. بويژه كه چيزهاي ديگري از ستايش پادشاهان ، نشان دادن دانسته‌هاي خود ، پروردن مضمون ، دشنام دادن باين و آن درميان باشد. از يكسو هم فريب واژه‌ی «ادب» را خورده‌اند. يك واژه‌ی «ادب» با يك معني غلط پيدا شده و شناخته گرديده و دايره براي خود باز گردانيده بود كه با آنكه توده‌ي انبوه ارجي بآن نمي‌گزاردند يك دسته هواداري از آن مي‌نمودند. چون درميان عرب مي‌بوده در ايران نيز بايستي بود. شيوايي قرآن دستاويزي در دست اينان شده بود كه سخنبازي را چيز ارجداري وانمايند.
سپس نيز شعر در ايران ، از يكسو در دربارهاي پادشاهان و از يكسو در ميخانه‌ها جا براي خود باز كرده و بروييدن و باليدن پرداخت. سپس نيز بدآموزان بزرگي همچون خراباتيان و صوفيان شعر را افزاري براي خود گرفتند. اينها رويهم‌رفته شُوند رواج شعر در ايران گرديده و هزارها كسان را بشاعري واداشته است.
چنانكه گفتيم نافهمي بزرگ شاعران آن بوده كه شعر را خود خواستي شمارده‌اند. خود آن را كالايي شناخته پنداشته‌اند كه هرچه بيشتر بهتر. اينكه «سخن چه شعر باشد و چه نثر ، بايد بهر هوده‌اي[نتیجه] باشد ، سخن بيهوده دور از خرد است» چيزيست كه آنان نمي‌دانسته‌اند.
آنان تنها اين مي‌شناختند كه شعر وزنش و قافيه‌اش درست باشد و آراستگيهايي را از تشبيه و جناس و ترجيع و رد العجز الي الصدر و مانند اينها دربر دارد و مضمونهايي در آن گنجانيده گردد. تنها اينها را مي‌شناختند و اينبوده كه براي آنها فنهايي بنام عروض ، قوافي ، معاني ، بيان ، بديع پديد آورده‌اند. چهارديواري‌ای بدينسان براي كار خود ساخته بودند و انديشه‌هاشان از آن بيرون نمي‌رفت.
در حالي كه در بيرون آن چهارديوار جهان بزرگ ديگري هست. در بيرون آن چهارديوار زندگي توده‌اي هست كه بسيار ارجدار است و بايد نيكي يا بدي هر چيزي در ترازوي سود و زيان آن سنجيده شود. در بيرون آن چهارديوار خرد هست كه داور نيك بد مي‌باشد و در هر كاري بايد پيروي از داوري آن كرد.
شاعران از اينها ناآگاه و در درون آن چهارديوار كوس «ملك‌الملوكي» زده‌اند. سخنان بيهوده‌اي را بهم بافته و بيرون ريخته و بخود باليده‌اند :
من نمي‌دانم كه اين جنس سخن را نام چيست
نه نبوت مي‌توانم خواندنش نه ساحري

شكرشكن شوند همه‌ی طوطيان هند
زين قند پارسي كه به بنگاله مي‌رود

عراق و شام گرفتي بشعر خود حافظ
بيا كه نوبت بغداد و وقت تبريز است
به هر حال ستايشهايي كه شاعران از خود كرده‌اند درخور ارجي نيست.

🔶 در پیرامون ادبیات
نشست ششم : پس چرا كساني از شاعران هواداري مي‌نمايند؟
تکه‌ی 2

🔸يك دسته‌ي ديگر از ستايندگان شاعران ، تذكره‌نويسان ميباشند. آنان از خود شاعران بوده‌اند. من نمي‌‌شناسم كسي را كه تذكره نوشته و خود شاعر نبوده. هرچه هست اينان نيز بآن نافهمي دچار بوده خودِ شعر را خواستي مي‌شناخته‌اند. سخن‌سرايي را هنري مي‌شمارده‌اند اگر چه بيهوده و بياوه باشد. اينست شاعران را با چنين لقبهايي ستوده‌اند : «استاد سخن ، شهريار اقليم سخن ، سخن‌سنج بزرگ ، سرآمد گويندگان ، پيشرو سخنوران ...» اينها از گذشتگان بوده‌اند. در زمان ما نيز ستايندگان شاعران بچند دسته‌اند كه مي‌بايد هر كدام را جداگانه ياد كنم :

🔸يك دسته شرقشناسان اروپايند كه در ستايش شعر كتابها مي‌نويسند و ديوانهاي شاعران را بچاپ ميرسانند و ميتوان گفت زيان آنها بيش از ديگران بوده است.
درباره‌ي شرقشناسان بگفتگوي بسياري نياز هست و من در اينجا فرصت كم ميدارم. پيداست كه شرقشناسي نتيجه‌ي چشم دوختن دولتهاي اروپايي بكشورهاي شرقي بوده. چون خواسته‌اند شرقيان را زيردست گردانند ، خواسته‌اند كردار و رفتارشان از روي بينش باشد و نياز ديده‌اند كه كيشها و زبانهاي توده‌هاي شرقي را بشناسند ، از تاريخهاي ايشان آگاه باشند ، خويها و خيمهاشان بدانند. شرقشناسي از اينجا پديد آمده و خود دستگاهي گرديده كه هم سودها و هم زيانها (براي شرقيان) از آن برخاسته. زيرا از يكسو از جستجوهايي كه درباره‌ی زبان و تاريخ و مانند اينها كرده‌اند دانستنيهاي بسيار ارجداري را بدست آورده‌اند كه شرقيان از آنها بهره ميجويند. از يكسو بسياري از آنان از آگاهي و دانش خود سود جسته بفريفتن شرقيان و گمراه گردانيدن آنان كوشيده‌اند.

بسياري از آنان رختهاي خود را ديگر گردانيده و خود را بدروغ مسلمان نشان داده خواسته‌اند از هر راهي كه توانند كار خود را پيش برند. مثلاً ليارد با رخت لري ماهها درميان بختياريان زيسته ، ويمبري با رخت ملايي سفر بخارا و خيوه كرده. براون با رخت ايراني يك سال در ايران زيسته ، گوستاو لوبون با رخت عربي درميان عربها زيسته.
من نمي‌توانم از دلهاي شرقشناسان آگهي دهم و بگويم فلان نيكخواه و بَهمان بدخواه مي‌بوده ، و بهتر ميدانم كه از كارهاي آنان سخن رانم. در دلهاي آنان هرچه مي‌بوده باشد. برخي از آنان بما سودمند افتاده و برخي زيانمند.

مثلاً ماركوارت و نولدكه از شرقشناسان بسيار دانشمند مي‌بودند ، من از كتابها و نوشته‌هاي آنان جز سود نمي‌شناسم. در تاريخ و زبانشناسي نادانسته‌هاي بسياري را دانسته گردانيده‌اند.
ولي گوستاو لوبون ، كتابي كه بنام «تمدن اسلامي» نوشته هرآينه زيانمند بوده. اين مرد ستايشهاي پرگزافه از عرب مي‌نويسد و در همان حال از تركها كه فرمانروايان جهان عرب مي‌بودند نكوهش دريغ نمي‌دارد. پيداست كه خواستش جز پديد آوردن دشمني درميان عرب و ترك نمي‌بوده. از باردهي خاك سوريا ، از كوشندگي مردم آنجا ، ستايش بسيار كرده ميگويد : اگر اينجا در دست يك حكومت دادگر باشد بسيار آباد خواهد شد. خواستش از حكومت دادگر ، حكومت فرانسه است كه از صد سال باز چشم بسوريا دوخته بود و در پايان جنگ جهانگير گذشته [جنگ جهانی یکم] بآرزوي خود رسيد و ما ديديم كه چه دادگري از خود نشان داد.

ویمبری Ármin Vámbéry
زباندان ، جهانگرد مجاری و جاسوس انگلستان می‌باشد (پیشتر هم گمان جاسوسی او میرفت ولی سندی که آن را استوار گرداند نبود. به گفته‌ی ویکی پدیا در سال 2005 آرشیو ملی انگلستان در ساری ـ جنوب شرقی لندن ـ اسناد استخدام ویمبری را بعنوان یک مأمور و جاسوس وزارت خارجه‌ی انگلستان برای جلوگیری از نفوذ روسیه در آسیای میانه به آشکار آورد). او از استانبول که در آنجا رخت دیگر گردانیده نام ساختگی رشید افندی بر خود گزاشت راهی ایران گردید (1861م). پس از ایران شهرهای آسیای میانه را یکایک گردید و سرانجام در 1864 به اروپا بازگشت و سفرنامه‌ی خود را بچاپ رسانید. کمابیش 25 سال پس از این براون هم همان راه زمینی‌ای را که او بسوی شهرهای ایران پیموده بود برگزید.

گوستاو لوبُن در رخت عربی
Gustave Le Bon

آستن هنری لیارد در رخت لُری
Austen Henry Layard
مأمور سیاسی انگلیس. او در جوانی سفرش را به آسیا در 1839 آغاز و در 1842 با رسیدن به استانبول بپایان برد. سپس توأم با مأموریتهای سیاسی به کشفهای باستانشناسی بابلی در «میان رودان» (عراق کنونی) پرداخت. نامش با کشف کتابخانه‌ی آشور بانیپال پرآوازه گردید. بخش بزرگتر افزارهای باستانی و عتیقه‌های آشوری موزه‌ی بریتانیا را او به انگلستان فرستاده است.

پرفسور ادوارد براون در رخت ایرانی

یوزف مارکوارت
Josef Markwart
تاریخدان و شرقشناس آلمانی

تئودُر نُلدکه
Theodor Nöldeke
شرقشناس آلمانی

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش یکم
6) ارتخشثر ‌ ـ تکه‌ی 6

🔸 داستان اين را تاريخنگاران بسيارى برشته‌ی نگارش كشيده‌اند. کسنفون كه آن را با چشم‌ ديده گزارش آن را چنان بازمى‌گويد كه تو گويى نه حادثه انجام يافته بلكه حادثه‌ایست كه ‌هم اكنون در كار رويدادن است و با سخنان جان‌دار خود چنان حادثه را در دلهاى‌ شنوندگان نمودار مى‌گرداند كه هر كسى بايد به افسوسها و بيمهاى آن شركت نمايد. با اين‌ حال جز بيخردى نخواهد بود كه من داستان آن جنگ را سرتاسر بسرايم و بيش از اين نمى‌سزد كه آنچه را کسینفون ياد نكرده و خود درخور ياد كردن است من در اينجا بنگارم. جايى كه دو لشكر بهم رسيدند کناکسا1 نام داشت كه شصت و دو ميل كمابيش فاصله از بابل دارد. در اينجا كليارخس از كوروش خواستار گرديد كه تا جنگ درنگرفته خود را به‌ پشت سر جنگجويان كشيده در پيشاپيش صفها با خطر روبرو نباشد. مى‌گويند كوروش در پاسخ او گفت : «چه مى‌گويى كليارخس؟ من در طلب پادشاهى مى‌كوشم و شما مى‌خواهيد كه خود را ناشايسته بآن نمودار گردانم!» اگرچه اين خطاى بزرگ از كوروش سر زد كه سرمستانه خود را بخطر انداخته پرواى‌ جان خود را نكرد. ليكن نكوهش بيش از همه بر كليارخس است. زيرا او تيپهاى يونانيان را به روبروى‌ دسته‌هاى عمده‌ی سپاه دشمن كه پادشاه نيز در ميان آنها بود نكشانيد و از اين ترس كه مبادا يونانيان را گرد فراگيرند دست چپ لشكر خود را پيوسته بكنار آب نگاهداشته از آنجا حركت نكرد. اگر مقصود تندرستى و آسودگى بود و بايستى بيش از هر چيزى دربند نگهدارى خود بود بهتر آن بود كه كليارخس از شهر خود بيرون نيامده باشد. ولى پس از آنكه از كنار دريا تا آنجا هزار و سيصد ميل كمابيش راه پيموده و سنگينى ابزارها و فرسودگى را در آن مسافت دراز تحمل نموده و اين كار را با ميل خود و بقصد پادشاه ساختن كوروش بگردن گرفته بود ديگر نبايستى در روز جنگ درپى تندرستى و آسودگى خود بوده جايگاهى را براى سپاه‌ برگزينند كه تنها براى آسودگى خود او ـ نه براى آسودگى كوروش ـ مناسب بوده. چنين كارى دليل است كه كليارخس ترس كرده و در آن هنگام كارى را كه بايستى انجام ‌دهد فراموش نموده و بر مقصودى كه از آن سفر او منظور بوده خيانت كرده. از خود حادثه پيداست كه آن دسته‌ی سپاهى كه بر گرد سر شاه بودند اگر حمله‌اى از يونانيان ‌مى‌شد تاب ايستادگى نياورده بزودى از ميان برداشته مى‌شدند ، ارتخشثر هم گريخته یا زخمى مى‌افتاد و بدينسان كوروش نه تنها از گزند آسوده مى‌ماند بلكه به تخت و تاج نيز دست‌ مى‌يافت. پس كليارخس در نتيجه‌ی آن احتياطكارى خود بيشتر مايه‌ی خرابى كار كوروش بوده و بيشتر شايسته‌ی نكوهش مى‌باشد تا خود كوروش. در نتيجه‌ی آن تندى و بيخردى خود اگر ارتخشثر كوششها كرده تدبير بخرج مى‌برد كه يونانيان در جايگاهى بايستند كه با اندك‌ترين گزندى ‌آنان را دفع نمايد همانا جايگاه ديگرى جز از آنچه كليارخس براى آنان برگزيده و دورترين ‌نقطه از ايستگاه پادشاه و پيرامونيان او بود پيدا نمى‌كرد. در همين جايگاه كليارخس بر دشمن چيرگى يافت ولى كوروش از دورى جا از فيروزى‌ استفاده نتوانسته و پيش از آنكه آگاهى يابد از پا افتاده راه نابودى را پيش گرفت. كوروش بهتر از همه دانسته بود كه سپاه يونانى به چه كار بپردازند و به كليارخس فرمان‌ داده بود كه با سپاهيان خود در دل لشكر جاى گزيند ولى كليارخس فرمان نبرده پاسخ داده بود كه خود او بهترين نظم را بلشكر خويش خواهد داد. افسوسا كه بهترين نظم او مايه‌ی خرابى همه‌ی كارها گرديد.


1ـ Cunaxa