✴️ مشروطه یا دمکراسی؟؟!
(تکه‌ی بیست‌وسوم)
🔶 راه را گم کرده‌اید
(تکه‌ی سوم)
اگر نیك اندیشیده شود و حقایق روشن گردد ، اساساً اینگونه پیشنهادها یا یادآوریها بدولت بیهوده و بیجاست ، و برای آنكه سخنم روشن باشد باید «دولت» را معنی كنیم :
چنانكه گفتیم در كشور مشروطه دارالشورا [پارلمان] نماینده‌ی توده است ، و این دارالشورا چون تصمیماتی میگیرد و قانونهایی می‌گزارد باید بكسانی اظهار اعتماد كند و از آنان هیئتی پدید آورد و اجرای تصمیمات و قانونها و راه بردن كشور را از ایشان بخواهد.
این معنی دولت است و خود یك چیز ساده فهمیده می‌شود. ولی در عمل اشكالهایی پیدا شده ترتیب دیگری پیش می‌آید. باین معنی اگر در كشوری اختلاف عقیده نیست و مردم با یكدیگر كشاكش و مجادله ندارند ، یك هیئت دولت ، تا بكارهای بی‌رویه‌ای نپرداخته مورد اعتماد دارالشورا و مردم باشد و با اطمینان و آسودگی بكار پردازد. ولی اگر در كشوری اختلاف عقیده و دسته‌بندی بود ، باید یك حزب نیرومندی پا پیش گزارد و دولت را او برگزیند و خود پشتیبان آن باشد.
اینست راهی كه قرنها در كشورهای مشروطه آزموده شده و مجری بوده. كنون شما بگویید حال ایران كدام یك از این دو است؟. آیا آن نخست است و در ایران اختلاف عقیده نیست؟!. آیا میتوان چنین سخنی گفت؟!. بیگمان نتوان گفت.
🔸این كشور پر از اختلاف عقیده است و در سراسر آن هزار تن با یك فهم و اندیشه بآسانی نتوان یافت.
پس میماند دوم ، كه یك دسته‌ی نیرومندی پدید آید و بیك دولتی اظهار اعتماد كند و خود پشتیبان آن باشد و پیشرفت كارها را از آن بخواهد.
🔸🔸اساس چاره آنست كه با اختلاف عقیده نبرد كنیم و آن را از میان برداریم. ولی چون باین زودی و آسانی نتواند بود چاره جز آن نیست كه غیرتمندان و باخردان چه در تهران و چه در دیگر جاها به یك جمعیتی درآیند و یك دسته‌ی نیرومندی پدید آورند و با پشتیبانی از یك دولتی كه خود می‌شناسند باین گرفتاریها و دردها درمان كنند.
امروز یگانه راه اینست و باید این را پیش گرفت. وگرنه یك دولتی كه بروی كار بیاید چند نقص بزرگی در آن جمع خواهد بود :
نخست : چون از یك جمعیتی بیرون نیامده‌اند هر یكی از وزیران عقیده و اندیشه‌ی جدایی خواهد داشت و با آن دیگران نخواهد ساخت. بجای همدستی با یكدیگر بدشمنی و کارشکنی خواهند پرداخت.
دوم : چون یك مقصد و مرام معینی ندارند ، هر یكی با سلیقه‌ی خود بكارهائی خواهد پرداخت و چه بسا خطاهای بزرگی از آنان سر خواهد زد.
سوم : چون پشتیبان ندارند از روز نخست متزلزل بوده و نخواهند دانست كه آیا بنگهداری خود كوشند و یا بكارها پیشرفت دهند. بالاخره یك دولتی اگر نیك باشد بَدان با او دشمنی نموده به برانداختنش خواهند كوشید ، و اگر بد باشد نیكان بضدیت پرداخته ریشه‌اش را خواهند كند.
اگر میخواهید بآیین مشروطه زندگانی كنید و از سودهای آن بهره‌مند گردید راهش اینست و باید شما نیز این راه را پیش گیرید ـ وگرنه در كنار ایستادن و از دور یك پیشنهادی كردن یا یك ایرادی گرفتن ، یك چیز «من در آورده‌ی» شماست و نتیجه‌ی آن همین تواند بود كه می‌بینید :
🔸هر روز صد پیشنهاد و یادآوریست كه در روزنامه‌ها بچاپ میرسد و بهیچ یكی كوچكترین اثری داده نمی‌شود. همیشه مردم از دولت ناله میكنند و دولت از مردم شاكی میباشد.
این سخنان را بایستی از سی سال پیش بگویند و در دلها جا دهند تا پیشرفت كند و امروز این گرفتاریها و آوارگیها درمیان نباشد. راست است از زمانی كه جنبش مشروطه پدید آمد در ایران حزبهایی نیز پیدا شد و برخی از آنها كارهای تاریخی كرد و نامی از خود در تاریخ گزاشت (همچون دسته‌ی مجاهدان تبریز و گیلان). ولی رویهمرفته
🔸مردم نه معنی مشروطه را درست فهمیدند و نه این موضوع را نیك دریافتند ، و سی و اند سال همه بغلط راه رفته و زندگی كرده‌اند و كنون دیگر عادت شده. ولی باید این عادت را بهم زد و این غلط را از میان برداشت.
یك كلمه باید گفت : شما با حال كنونی و با این بیراهی و پراكندگی [به] هیچ جا نتوانید رسید. چنانكه از سی سال پیش همیشه پس رفته‌اید ، از این سپس نیز پس خواهید رفت. مگر این حال را تغییر دهید و شما نیز راهی را پیش گیرید. میدانم كسانی چون این را بخوانند بیاد حزب‌سازیهای بیست و چند سال پیش افتاده بمن ایراد خواهند گرفت كه مردم را بچنان كارهایی دعوت می‌نماید. ولی چنین نیست و من خود از آن كارهای ناستوده سخت بیزارم. ما اگر می‌نویسیم باید غیرتمندان دست بهم دهند هیچگاه مقصودمان آن دسته‌بندیها نیست و خود در شماره‌های آینده روشن خواهیم گردانید كه كدام جمعیت را میگوییم و چه راهی را پیشنهاد میكنیم.
(تکه‌ی بیست‌وسوم)
🔶 راه را گم کرده‌اید
(تکه‌ی سوم)
اگر نیك اندیشیده شود و حقایق روشن گردد ، اساساً اینگونه پیشنهادها یا یادآوریها بدولت بیهوده و بیجاست ، و برای آنكه سخنم روشن باشد باید «دولت» را معنی كنیم :
چنانكه گفتیم در كشور مشروطه دارالشورا [پارلمان] نماینده‌ی توده است ، و این دارالشورا چون تصمیماتی میگیرد و قانونهایی می‌گزارد باید بكسانی اظهار اعتماد كند و از آنان هیئتی پدید آورد و اجرای تصمیمات و قانونها و راه بردن كشور را از ایشان بخواهد.
این معنی دولت است و خود یك چیز ساده فهمیده می‌شود. ولی در عمل اشكالهایی پیدا شده ترتیب دیگری پیش می‌آید. باین معنی اگر در كشوری اختلاف عقیده نیست و مردم با یكدیگر كشاكش و مجادله ندارند ، یك هیئت دولت ، تا بكارهای بی‌رویه‌ای نپرداخته مورد اعتماد دارالشورا و مردم باشد و با اطمینان و آسودگی بكار پردازد. ولی اگر در كشوری اختلاف عقیده و دسته‌بندی بود ، باید یك حزب نیرومندی پا پیش گزارد و دولت را او برگزیند و خود پشتیبان آن باشد.
اینست راهی كه قرنها در كشورهای مشروطه آزموده شده و مجری بوده. كنون شما بگویید حال ایران كدام یك از این دو است؟. آیا آن نخست است و در ایران اختلاف عقیده نیست؟!. آیا میتوان چنین سخنی گفت؟!. بیگمان نتوان گفت.
🔸این كشور پر از اختلاف عقیده است و در سراسر آن هزار تن با یك فهم و اندیشه بآسانی نتوان یافت.
پس میماند دوم ، كه یك دسته‌ی نیرومندی پدید آید و بیك دولتی اظهار اعتماد كند و خود پشتیبان آن باشد و پیشرفت كارها را از آن بخواهد.
🔸🔸اساس چاره آنست كه با اختلاف عقیده نبرد كنیم و آن را از میان برداریم. ولی چون باین زودی و آسانی نتواند بود چاره جز آن نیست كه غیرتمندان و باخردان چه در تهران و چه در دیگر جاها به یك جمعیتی درآیند و یك دسته‌ی نیرومندی پدید آورند و با پشتیبانی از یك دولتی كه خود می‌شناسند باین گرفتاریها و دردها درمان كنند.
امروز یگانه راه اینست و باید این را پیش گرفت. وگرنه یك دولتی كه بروی كار بیاید چند نقص بزرگی در آن جمع خواهد بود :
نخست : چون از یك جمعیتی بیرون نیامده‌اند هر یكی از وزیران عقیده و اندیشه‌ی جدایی خواهد داشت و با آن دیگران نخواهد ساخت. بجای همدستی با یكدیگر بدشمنی و کارشکنی خواهند پرداخت.
دوم : چون یك مقصد و مرام معینی ندارند ، هر یكی با سلیقه‌ی خود بكارهائی خواهد پرداخت و چه بسا خطاهای بزرگی از آنان سر خواهد زد.
سوم : چون پشتیبان ندارند از روز نخست متزلزل بوده و نخواهند دانست كه آیا بنگهداری خود كوشند و یا بكارها پیشرفت دهند. بالاخره یك دولتی اگر نیك باشد بَدان با او دشمنی نموده به برانداختنش خواهند كوشید ، و اگر بد باشد نیكان بضدیت پرداخته ریشه‌اش را خواهند كند.
اگر میخواهید بآیین مشروطه زندگانی كنید و از سودهای آن بهره‌مند گردید راهش اینست و باید شما نیز این راه را پیش گیرید ـ وگرنه در كنار ایستادن و از دور یك پیشنهادی كردن یا یك ایرادی گرفتن ، یك چیز «من در آورده‌ی» شماست و نتیجه‌ی آن همین تواند بود كه می‌بینید :
🔸هر روز صد پیشنهاد و یادآوریست كه در روزنامه‌ها بچاپ میرسد و بهیچ یكی كوچكترین اثری داده نمی‌شود. همیشه مردم از دولت ناله میكنند و دولت از مردم شاكی میباشد.
این سخنان را بایستی از سی سال پیش بگویند و در دلها جا دهند تا پیشرفت كند و امروز این گرفتاریها و آوارگیها درمیان نباشد. راست است از زمانی كه جنبش مشروطه پدید آمد در ایران حزبهایی نیز پیدا شد و برخی از آنها كارهای تاریخی كرد و نامی از خود در تاریخ گزاشت (همچون دسته‌ی مجاهدان تبریز و گیلان). ولی رویهمرفته
🔸مردم نه معنی مشروطه را درست فهمیدند و نه این موضوع را نیك دریافتند ، و سی و اند سال همه بغلط راه رفته و زندگی كرده‌اند و كنون دیگر عادت شده. ولی باید این عادت را بهم زد و این غلط را از میان برداشت.
یك كلمه باید گفت : شما با حال كنونی و با این بیراهی و پراكندگی [به] هیچ جا نتوانید رسید. چنانكه از سی سال پیش همیشه پس رفته‌اید ، از این سپس نیز پس خواهید رفت. مگر این حال را تغییر دهید و شما نیز راهی را پیش گیرید. میدانم كسانی چون این را بخوانند بیاد حزب‌سازیهای بیست و چند سال پیش افتاده بمن ایراد خواهند گرفت كه مردم را بچنان كارهایی دعوت می‌نماید. ولی چنین نیست و من خود از آن كارهای ناستوده سخت بیزارم. ما اگر می‌نویسیم باید غیرتمندان دست بهم دهند هیچگاه مقصودمان آن دسته‌بندیها نیست و خود در شماره‌های آینده روشن خواهیم گردانید كه كدام جمعیت را میگوییم و چه راهی را پیشنهاد میكنیم.
ما امروز ناگزیریم بچنان كاری برخیزیم. اگر پست‌نهادانی در بیست سال پیش باین نام كارهای ناستوده‌ای كرده‌اند دلیل نخواهد بود كه ما در اندیشه‌ی زندگانی نباشیم و بهمدستی و همراهی نكوشیم.
یك توده را همیشه خردمندان ایشان راه می‌برند ، و من نیز روی سخنم با ایشانست. با ماجراجویان و پول‌اندوزانی كه دخالت در كارهای توده را وسیله‌ی استفاده گیرند سخنی ندارم و آنان را بنادانیهای خودشان وامیگزارم.
(پرچم روزانه شماره‌های 27 ، 28 و 29 سه شنبه ، چهارشنبه و پنج شنبه 5 ، 6 و 7 اسفند ماه 1320)
یك توده را همیشه خردمندان ایشان راه می‌برند ، و من نیز روی سخنم با ایشانست. با ماجراجویان و پول‌اندوزانی كه دخالت در كارهای توده را وسیله‌ی استفاده گیرند سخنی ندارم و آنان را بنادانیهای خودشان وامیگزارم.
(پرچم روزانه شماره‌های 27 ، 28 و 29 سه شنبه ، چهارشنبه و پنج شنبه 5 ، 6 و 7 اسفند ماه 1320)
🔶 در پاسخ حقیقتگو
🔸 10ـ گمراهیها تنها سست گردیده ، ولی زیانشان همچنان بازمی‌ماند (تکه‌ی دو از چهار)
آنچه مرا شگفت افتاده اینست كه می‌پرسم آیا از ستایشهایی كه یك دانشمند اروپایی از جنبش عرب در آغاز اسلام و پیشرفتهای آنان كند ایرانیان یا دیگران را چه سودی تواند بود؟.. نمی‌گویم : آن پیشرفتها دروغ بوده. آن را ما نیز میدانیم و جای هیچ انكار نیست. نیز نمی‌گویم عرب مردم بیگانه بودند. در اینجا درپی جدا كردن نژادها نیستم. می‌گویم : یك خاندانی كه بسختی افتاده‌اند و چندین گرفتاری دارند آیا دور از خرد نیست كه همیشه بگذشتگان و نیاكان فیروزمند خود بنازند و از شنیدن ستایشهای آنان بشورند و بخود بالند و دردها و گرفتاریهای خود را فراموش كنند؟!.. آخر زمانی بیندیشید و ببینید اینها فریب خوردن نیست؟!.. اینها راه زندگانی را گم كردن نیست؟!.. اگرچه در این باره تنها دینداران نیستند دیگران نیز همیشه فریب می‌خورند و برای فریب آنان افزارهای دیگری هست كه من در اینجا بگفتگو از آنها نمی‌پردازم.
در سال چهارم مشروطه هنگامی كه روسیان تازه به آذربایجان درآمده بودند ناگهان دفتری بنام «سیاست حسینیه» كه گفته‌های دو تن اروپایی را درباره‌ی دستگاه محرم و چیزهای دیگر دربر می‌داشت پراكنده گردید و خدا می‌داند كه این دفتر كوچك در آن روز سخت ایران چه زیانهای بزرگی را رسانید ، و چون امروز آن دستگاه برچیده شده من نمی‌خواهم در اینجا بگفتگو از آن پردازم و نكوهش كنم ولی آن دفتر چون هنوز در دستهاست و كسانی تو گویی یك گنجینه‌ای بدست آورده‌اند آن را نگه می‌دارند ، و چه‌بسا می‌بینم در نگارشهای خود جمله‌های آن را بگواهی می‌آورند 1 ناگزیرم بنویسم كه سراپای آن فریب و دروغ است ، و من آرزو میكنم می‌دانستم این دفترچه از چه راهی بدست روزنامه‌ی حبل‌المتین افتاده كه آن را بچاپ رسانیده و پراكنده نموده كه دیگران از روزنامه‌ی او برداشته‌اند و چاپ كرده‌اند. خود او درباره‌ی نگارش مسیو ماربین كه بخش یكم رساله است می‌نویسد كه یكی از اسلامخواهان ترجمه‌ی آن را باداره‌ی روزنامه فرستاده و ما آرزومندیم كه دانستیمی آن «اسلامخواه» كه بوده. ما را چنین می‌نماید كه دستهای سیاسی‌ای كه در آن روزها در كار می‌بود و برای فرونشاندن شور آزادیخواهی در ایران از هر گونه راه می‌كوشید آن دفترچه را پدید آورده و باداره‌ی حبل‌المتین رسانیده ، و از كلمه‌های «الكشن» و «مشنری» كه بكار رفته چنین برمی‌آید كه آن را نه از آلمانی و فرانسه ، بلكه از انگلیسی ترجمه كرده‌اند. ما در پیرامون این دفتر و نتیجه‌های زیان‌آوری را كه در ایران و دیگر جاها پدید آورده جداگانه گفتگو خواهیم كرد تا دانسته شود كه اینها همه از بهر آنست كه شرقیان را سرگرم دارند و بر دوششان سوار شوند.
در جای دیگر نیز گفته‌ام
🔸اینان كه می‌خواهند كسانی را بزرگ گردانند خدا را كوچك می‌گردانند. مسیحیان كه عیسا را بزرگ ساخته‌اند نتیجه آن شده كه خدا را بپای آدمیان آورده و دارای فرزندش شمارده‌اند و كارهایش را از دستش گرفته به مسیح و مریم و دیگران داده‌اند و صد ناشایستی بخدا بسته‌اند.
🔸بسیاری از مسلمانان آن ارج را كه به امام علی بن ابیطالب و فرزندان او می‌گزارند بخدا نمی‌گزارند.
اینان تا بحالِ خودند ، دانا و كانا ، امامان را بجایگاه خدایی می‌رسانند و از آنان گشایش كار می‌طلبند و روزی می‌خواهند و آمرزش گناهان چشم می‌دارند. بلكه یك دسته‌ی انبوهی آشكاره آنان را آفریننده‌ی جهان می‌شناسند و افسانه‌ی خردهای ده‌‌گانه‌ی فلسفه‌ی یونان 2 را بر سر آنان می‌آورند و بیكبار دست خدا را بسته و همه‌ی كارها را بنام اینان می‌خوانند و رستگاری را جز در مهر ورزیدن بایشان نمی‌شمارند. لیكن چون ایراد گرفته بگوییم : چگونه اینان را بخدایی می‌شناسید؟!.. این زمانست كه یك گام بازپس نشسته چنین گویند : «ما كی گفتیم اینان خدایند؟!. كی كارهای خدا را از اینان خواستیم؟! ما میگوییم اینان گرامی‌گرفتگان خدایند و می‌خواهیم كه میانه‌ی ما و خدا میانجی باشند..» بگفته‌ی یك روضه‌خوان «وزیران دست چپ و دست راست خدایند و پیشكاران دستگاه او می‌باشند».
🔸این درست همان رفتاریست كه بت‌پرستان با پیغمبر اسلام میكردند. زیرا پیش از آنكه او برخیزد بتها را بجای خدا گزارده پیش آنها نماز می‌بردند و قربانی سر می‌بریدند و گشایش كار می‌طلبیدند. ولی چون او برخاست و بر ایشان نكوهش كرد كه : «چگونه چیزی را كه خود تراشیده‌اید می‌پرستید؟!..» و «آیا می‌پرستید كسانی را كه نه سودی بشما توانند رسانید و نه زیانی؟!..» در پاسخ اینها یك گام بازپس نشسته می‌گفتند : «اینان میانجیان ما نزد خدایند» (3) .
🔸 10ـ گمراهیها تنها سست گردیده ، ولی زیانشان همچنان بازمی‌ماند (تکه‌ی دو از چهار)
آنچه مرا شگفت افتاده اینست كه می‌پرسم آیا از ستایشهایی كه یك دانشمند اروپایی از جنبش عرب در آغاز اسلام و پیشرفتهای آنان كند ایرانیان یا دیگران را چه سودی تواند بود؟.. نمی‌گویم : آن پیشرفتها دروغ بوده. آن را ما نیز میدانیم و جای هیچ انكار نیست. نیز نمی‌گویم عرب مردم بیگانه بودند. در اینجا درپی جدا كردن نژادها نیستم. می‌گویم : یك خاندانی كه بسختی افتاده‌اند و چندین گرفتاری دارند آیا دور از خرد نیست كه همیشه بگذشتگان و نیاكان فیروزمند خود بنازند و از شنیدن ستایشهای آنان بشورند و بخود بالند و دردها و گرفتاریهای خود را فراموش كنند؟!.. آخر زمانی بیندیشید و ببینید اینها فریب خوردن نیست؟!.. اینها راه زندگانی را گم كردن نیست؟!.. اگرچه در این باره تنها دینداران نیستند دیگران نیز همیشه فریب می‌خورند و برای فریب آنان افزارهای دیگری هست كه من در اینجا بگفتگو از آنها نمی‌پردازم.
در سال چهارم مشروطه هنگامی كه روسیان تازه به آذربایجان درآمده بودند ناگهان دفتری بنام «سیاست حسینیه» كه گفته‌های دو تن اروپایی را درباره‌ی دستگاه محرم و چیزهای دیگر دربر می‌داشت پراكنده گردید و خدا می‌داند كه این دفتر كوچك در آن روز سخت ایران چه زیانهای بزرگی را رسانید ، و چون امروز آن دستگاه برچیده شده من نمی‌خواهم در اینجا بگفتگو از آن پردازم و نكوهش كنم ولی آن دفتر چون هنوز در دستهاست و كسانی تو گویی یك گنجینه‌ای بدست آورده‌اند آن را نگه می‌دارند ، و چه‌بسا می‌بینم در نگارشهای خود جمله‌های آن را بگواهی می‌آورند 1 ناگزیرم بنویسم كه سراپای آن فریب و دروغ است ، و من آرزو میكنم می‌دانستم این دفترچه از چه راهی بدست روزنامه‌ی حبل‌المتین افتاده كه آن را بچاپ رسانیده و پراكنده نموده كه دیگران از روزنامه‌ی او برداشته‌اند و چاپ كرده‌اند. خود او درباره‌ی نگارش مسیو ماربین كه بخش یكم رساله است می‌نویسد كه یكی از اسلامخواهان ترجمه‌ی آن را باداره‌ی روزنامه فرستاده و ما آرزومندیم كه دانستیمی آن «اسلامخواه» كه بوده. ما را چنین می‌نماید كه دستهای سیاسی‌ای كه در آن روزها در كار می‌بود و برای فرونشاندن شور آزادیخواهی در ایران از هر گونه راه می‌كوشید آن دفترچه را پدید آورده و باداره‌ی حبل‌المتین رسانیده ، و از كلمه‌های «الكشن» و «مشنری» كه بكار رفته چنین برمی‌آید كه آن را نه از آلمانی و فرانسه ، بلكه از انگلیسی ترجمه كرده‌اند. ما در پیرامون این دفتر و نتیجه‌های زیان‌آوری را كه در ایران و دیگر جاها پدید آورده جداگانه گفتگو خواهیم كرد تا دانسته شود كه اینها همه از بهر آنست كه شرقیان را سرگرم دارند و بر دوششان سوار شوند.
در جای دیگر نیز گفته‌ام
🔸اینان كه می‌خواهند كسانی را بزرگ گردانند خدا را كوچك می‌گردانند. مسیحیان كه عیسا را بزرگ ساخته‌اند نتیجه آن شده كه خدا را بپای آدمیان آورده و دارای فرزندش شمارده‌اند و كارهایش را از دستش گرفته به مسیح و مریم و دیگران داده‌اند و صد ناشایستی بخدا بسته‌اند.
🔸بسیاری از مسلمانان آن ارج را كه به امام علی بن ابیطالب و فرزندان او می‌گزارند بخدا نمی‌گزارند.
اینان تا بحالِ خودند ، دانا و كانا ، امامان را بجایگاه خدایی می‌رسانند و از آنان گشایش كار می‌طلبند و روزی می‌خواهند و آمرزش گناهان چشم می‌دارند. بلكه یك دسته‌ی انبوهی آشكاره آنان را آفریننده‌ی جهان می‌شناسند و افسانه‌ی خردهای ده‌‌گانه‌ی فلسفه‌ی یونان 2 را بر سر آنان می‌آورند و بیكبار دست خدا را بسته و همه‌ی كارها را بنام اینان می‌خوانند و رستگاری را جز در مهر ورزیدن بایشان نمی‌شمارند. لیكن چون ایراد گرفته بگوییم : چگونه اینان را بخدایی می‌شناسید؟!.. این زمانست كه یك گام بازپس نشسته چنین گویند : «ما كی گفتیم اینان خدایند؟!. كی كارهای خدا را از اینان خواستیم؟! ما میگوییم اینان گرامی‌گرفتگان خدایند و می‌خواهیم كه میانه‌ی ما و خدا میانجی باشند..» بگفته‌ی یك روضه‌خوان «وزیران دست چپ و دست راست خدایند و پیشكاران دستگاه او می‌باشند».
🔸این درست همان رفتاریست كه بت‌پرستان با پیغمبر اسلام میكردند. زیرا پیش از آنكه او برخیزد بتها را بجای خدا گزارده پیش آنها نماز می‌بردند و قربانی سر می‌بریدند و گشایش كار می‌طلبیدند. ولی چون او برخاست و بر ایشان نكوهش كرد كه : «چگونه چیزی را كه خود تراشیده‌اید می‌پرستید؟!..» و «آیا می‌پرستید كسانی را كه نه سودی بشما توانند رسانید و نه زیانی؟!..» در پاسخ اینها یك گام بازپس نشسته می‌گفتند : «اینان میانجیان ما نزد خدایند» (3) .
1 : جای صد افسوس است که صد و اند سال پس از مشروطه هنوز هم آن سخنان فریب‌آمیز دمادم در اینجا و آنجا بازگفته می‌شود. یک جستجو در اینترنت گواهی بر این سخن خواهد بود. ـ و
2 : کتاب «در پیرامون فلسفه» دیده شود. ـ و
(3) : هَؤُلَاءِ شُفَعَائنَا عِندَ اللَّهِ سوره‌ی یونس (10) ، آیه‌ی 18
2 : کتاب «در پیرامون فلسفه» دیده شود. ـ و
(3) : هَؤُلَاءِ شُفَعَائنَا عِندَ اللَّهِ سوره‌ی یونس (10) ، آیه‌ی 18
🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش دوم
10) پومپيوس ـ تکه‌ی 27
🔸 اينگونه سخنها و مانندهاي آن که درباره‌ی پومپيوس گفته مي‌شد و او كسي نبود كه نكوهش از كسي بپذيرد يا در برابر اميدواريهاي دوستان خود ايستادگي نمايد نتيجه آن مي‌شد كه عزم خردمندانه‌ی خود را رها كرده از عزمهاي ديگران پيروي نمايد. سستي كه در يك ناخداي كشتي ناپسند است بايد ديد در يك فرمانده بزرگ لشكر تا چه اندازه ناپسند خواهد بود. درست نظير آن بود كه او بجاي معالجه كردن به بيماريها و تبهاي همراهان خويش خود را تسليم آن بيماريها و تبها مي‌گردانيد. آيا نبايد گفت كه بيمار و ناتندرست بودند آن كساني كه لشكرگاه را بالا و پايين رفته و هنوز از اين هنگام براي خود رتبه‌هاي قونسولگري يا پرايتورگري خواستار مي‌شدند و اسكيپيو و اسپنثر و دومتيوس را نيز همدست خود ساخته در اين باره بكشاكش و گفتگو برمي‌خاستند كه آيا رتبه‌ی والاي كاهني كه قيصر دارد در آن رتبجاي وي را خواهند گرفت. اينان كار را چندان آسان گرفته بودند كه تو گويي با تيكران پادشاه ارمنستان نبرد مي‌نمايند يا با يكي از فرمانروايان نبطي كارزار دارند ، نه با قيصري كه تا آن هنگام هزار شهر را با شمشير گشاده و بيش از سيصد گونه مردم را زيردست خود گردانيده و آنهمه كارزارها را با جنگجويان گااول و جرمان انجام داده و در همه‌ی آنها فيروز درآمده و يك مليون مردم را دستگير خود ساخته و به همان اندازه مردم را در رزمگاهها نابود گردانيده است.
بهرحال اينان با اين خواهشهاي خام و گفتگوهاي پيچان خود پيشرفت مي‌نمودند تا آنجا كه بدشت فارساليا1 رسيدند. در آنجا به پومپيوس فشارآورده او را برانگيختند كه شوراي جنگي تشكيل دهد و چون تشكيل شد لابينوس سردار سوارگان پيش از ديگران بپا خاسته چنين سوگند بخورد كه من از جنگ بازپس نخواهم گشت مگر پس از شكستن دشمن. ديگران نيز همگي بدانسان سوگند خوردند. همان شب پومپيوس در خواب ديد كه به تياتر مي‌رود و در آنجا مردم پذيرايي شاياني ازو كردند سپس ديد پرستشگاه ونوس خداي فيروزمند را با بسياري از مالهاي تاراجي بياراست. از اين خواب گاهي دل پيدا كرده بر دليري مي‌افزود و گاهي مي‌انديشيد مبادا آن آرايش پرستشگاه ونوس با غنيمتهايي باشد كه از لشكرگاه او بدست قيصر بيافتد. زيرا قيصر نژاد خود را بآن خداي مادينه مي‌رساند. در بيرون هم يك رشته ترسها و سراسيمگيها در ميان لشكر پيدا آمده و چندان داد و فرياد پديد آورد كه اين آوازها او را از خواب بيدار ساخت. نيز نزديك بهنگام بامداد كه زمان عوض كردن پاسبانان رسيده بود در لشكرگاه قيصر ناگهان روشنايي بزرگي پديدار گرديد. با آنكه سپاهيان قيصر همه آرميده بودند و از آنجا يك تكه شعله بسوي لشكرگاه پومپيوس كشيده شد. درباره‌ی اين روشنايي است كه خود قيصر مي‌گويد من چون راه مي‌رفتم بروشني آن گرداگرد خود را مي‌ديدم.
اين هنگام قيصر عزم آن داشت كه چون بامداد بدمد چادرها را كنده سپاه را بسوي اسكوتوسا2 حركت دهد و سپاهيان چادرها را برمي‌انداختند كه بر چهارپايان بار كرده با نوكران خود از پيش بفرستند كه ناگهان ديده‌بانان رسيده خبر آوردند در لشكرگاه دشمن ديديم ابزارهاي جنگ را از يك سوي بسوي ديگر مي‌برند و هم شنيديم آوازها و هياهوها را كه برخاسته است و سپاهيان براي جنگ آماده مي‌شوند. اندكي ديرتر ديده‌بانان ديگر رسيده خبرهاي روشنتري آوردند بدينسان كه صف نخستين دشمن آماده ايستاده و حال جنگ را دارند. قيصر چون اين خبر را شنيد بسپاهيان خود گفت : آن روزي كه در انتظارش بوديم اينك رسيد. از اين پس مي‌توانيم بجاي نبرد با گرسنگي با آدميان جنگ كنيم. اين گفته فرمان داد كه رنگهاي سرخ در برابر چادر او پديد بياورند كه خود علامت جنگ است و همينكه سپاهيان چشمشان بدان رنگها افتاد همگي از چادرها دست برداشتند و با خروش و شادي بسوي ابزارهاي جنگي دويده خود را بياراستند. نيز سركردگان بصف‌آرايي پرداختند و هر سپاهي جاي خود را گرفته باندك زماني آراسته و آماده بايستادند بي‌آنكه هياهويي پديد بياورند يا نابساماني نشان دهند.
1ـ Pharsalia
2ـ Scotussa
10) پومپيوس ـ تکه‌ی 27
🔸 اينگونه سخنها و مانندهاي آن که درباره‌ی پومپيوس گفته مي‌شد و او كسي نبود كه نكوهش از كسي بپذيرد يا در برابر اميدواريهاي دوستان خود ايستادگي نمايد نتيجه آن مي‌شد كه عزم خردمندانه‌ی خود را رها كرده از عزمهاي ديگران پيروي نمايد. سستي كه در يك ناخداي كشتي ناپسند است بايد ديد در يك فرمانده بزرگ لشكر تا چه اندازه ناپسند خواهد بود. درست نظير آن بود كه او بجاي معالجه كردن به بيماريها و تبهاي همراهان خويش خود را تسليم آن بيماريها و تبها مي‌گردانيد. آيا نبايد گفت كه بيمار و ناتندرست بودند آن كساني كه لشكرگاه را بالا و پايين رفته و هنوز از اين هنگام براي خود رتبه‌هاي قونسولگري يا پرايتورگري خواستار مي‌شدند و اسكيپيو و اسپنثر و دومتيوس را نيز همدست خود ساخته در اين باره بكشاكش و گفتگو برمي‌خاستند كه آيا رتبه‌ی والاي كاهني كه قيصر دارد در آن رتبجاي وي را خواهند گرفت. اينان كار را چندان آسان گرفته بودند كه تو گويي با تيكران پادشاه ارمنستان نبرد مي‌نمايند يا با يكي از فرمانروايان نبطي كارزار دارند ، نه با قيصري كه تا آن هنگام هزار شهر را با شمشير گشاده و بيش از سيصد گونه مردم را زيردست خود گردانيده و آنهمه كارزارها را با جنگجويان گااول و جرمان انجام داده و در همه‌ی آنها فيروز درآمده و يك مليون مردم را دستگير خود ساخته و به همان اندازه مردم را در رزمگاهها نابود گردانيده است.
بهرحال اينان با اين خواهشهاي خام و گفتگوهاي پيچان خود پيشرفت مي‌نمودند تا آنجا كه بدشت فارساليا1 رسيدند. در آنجا به پومپيوس فشارآورده او را برانگيختند كه شوراي جنگي تشكيل دهد و چون تشكيل شد لابينوس سردار سوارگان پيش از ديگران بپا خاسته چنين سوگند بخورد كه من از جنگ بازپس نخواهم گشت مگر پس از شكستن دشمن. ديگران نيز همگي بدانسان سوگند خوردند. همان شب پومپيوس در خواب ديد كه به تياتر مي‌رود و در آنجا مردم پذيرايي شاياني ازو كردند سپس ديد پرستشگاه ونوس خداي فيروزمند را با بسياري از مالهاي تاراجي بياراست. از اين خواب گاهي دل پيدا كرده بر دليري مي‌افزود و گاهي مي‌انديشيد مبادا آن آرايش پرستشگاه ونوس با غنيمتهايي باشد كه از لشكرگاه او بدست قيصر بيافتد. زيرا قيصر نژاد خود را بآن خداي مادينه مي‌رساند. در بيرون هم يك رشته ترسها و سراسيمگيها در ميان لشكر پيدا آمده و چندان داد و فرياد پديد آورد كه اين آوازها او را از خواب بيدار ساخت. نيز نزديك بهنگام بامداد كه زمان عوض كردن پاسبانان رسيده بود در لشكرگاه قيصر ناگهان روشنايي بزرگي پديدار گرديد. با آنكه سپاهيان قيصر همه آرميده بودند و از آنجا يك تكه شعله بسوي لشكرگاه پومپيوس كشيده شد. درباره‌ی اين روشنايي است كه خود قيصر مي‌گويد من چون راه مي‌رفتم بروشني آن گرداگرد خود را مي‌ديدم.
اين هنگام قيصر عزم آن داشت كه چون بامداد بدمد چادرها را كنده سپاه را بسوي اسكوتوسا2 حركت دهد و سپاهيان چادرها را برمي‌انداختند كه بر چهارپايان بار كرده با نوكران خود از پيش بفرستند كه ناگهان ديده‌بانان رسيده خبر آوردند در لشكرگاه دشمن ديديم ابزارهاي جنگ را از يك سوي بسوي ديگر مي‌برند و هم شنيديم آوازها و هياهوها را كه برخاسته است و سپاهيان براي جنگ آماده مي‌شوند. اندكي ديرتر ديده‌بانان ديگر رسيده خبرهاي روشنتري آوردند بدينسان كه صف نخستين دشمن آماده ايستاده و حال جنگ را دارند. قيصر چون اين خبر را شنيد بسپاهيان خود گفت : آن روزي كه در انتظارش بوديم اينك رسيد. از اين پس مي‌توانيم بجاي نبرد با گرسنگي با آدميان جنگ كنيم. اين گفته فرمان داد كه رنگهاي سرخ در برابر چادر او پديد بياورند كه خود علامت جنگ است و همينكه سپاهيان چشمشان بدان رنگها افتاد همگي از چادرها دست برداشتند و با خروش و شادي بسوي ابزارهاي جنگي دويده خود را بياراستند. نيز سركردگان بصف‌آرايي پرداختند و هر سپاهي جاي خود را گرفته باندك زماني آراسته و آماده بايستادند بي‌آنكه هياهويي پديد بياورند يا نابساماني نشان دهند.
1ـ Pharsalia
2ـ Scotussa
✴️ مشروطه یا دمکراسی؟؟!
(تکه‌ی بیست‌وچهارم)
🔶 یك نمونه از اندیشه‌های پراكنده
(تکه‌ی یک از سه)
شما هر رشته از كارهای زندگانی را بگیرید در ایران درباره‌ی آن عقیده‌های متضاد گوناگون هست. من نخواهم توانست در اینجا از یكایك رشته‌ها سخن رانم و اختلافات را درباره‌ی هر كدام جداگانه شرح دهم. برای این كار یك كتاب بزرگی میباید. برای روشنی موضوع تنها بیك مثل بس میكنم :
حكومت یا سررشته‌داری یكی از كارهای اساسی زندگانیست. چنانكه گفته‌ایم در جایی كه بیست ملیون یا بیشتر یا كمتر در یكجا زندگی مینمایند و یك كشوری را برای خود جایگاه گرفته‌اند یك نیرویی میباید كه در آن كشور ایمنی را برپا گرداند و از بیگانگان جلوگیرد و باختلافات و دعاوی رسیدگی نماید و بپاكیزگی و تندرستی كوشد و اینگونه كارها بعهده‌ی او باشد. این نیرو حكومت یا سررشته‌داری نامیده می‌شود و چنانكه گفتیم یكی از كارهای اساسی زندگانیست.
در زمان باستان در هر كشوری یك پادشاهی بمردم چیره میگردیده و این رشته را بدست میگرفته و بیش یا كم آن را بانجام میرسانیده. حكومت در دست پادشاهان میبوده و چون كسانی از آنان مردان كاردان و نیكی بوده‌اند و كشور را ایمن و آباد گردانیده مردم را بآسایش میرسانیده‌اند اینست مردم بآنان با دیده‌ی احترام مینگریسته‌اند و از اینجا كسانی چنین پنداشته‌اند كه پادشاهی یك موهبت خداییست. پادشاه را خدا برمی‌گزیند و رشته‌ی كارها را بدست او می‌سپارد. اینست مردم باید فرمانبرداری كنند و همیشه خشنود و دعاگو باشند و اگر یك پادشاهی ستمگر درآمد از نفرین خودداری كرده از خدا خواهند كه او را اصلاح گرداند.
این عقیده تا چند قرن پیش در همه جا رواج داشته. در اروپا پادشاهان خود را گماشته‌ی خدا دانسته چنین میگفته‌اند : مردم همه مسئول پادشاهند و پادشاه تنها مسئول خداست. در ایران هم این عقیده رواج بسیار داشته. اینست حدیثها ساخته‌اند «السلطان ظل‌الله فی‌الارض» و «ان فؤاد السلطان بین اصبعی الرحمن». شاعران تكه‌های بسیاری بشعر كشیده‌اند : «پادشاهان مظهر شاهی و حق» یا «صلاح مملكت خویش خسروان دانند» و «پادشاهان از برای مصلحت صد خون كنند» و «هر عیب كه سلطان بپسندد هنر است». اینها كمی از چاپلوسی و كمی از روی عقیده‌های آن روزی بوده است.
این باورها در آن روزها اگر از یكسو زیانی داشته و بر استبداد پادشاهان می‌افزوده از سوی دیگر سودمند بوده و مردم را بآرامش و خاموشی و فرمانبری از پادشاهان ترغیب می‌نموده.
ولی سپس از اروپا كسانی برخاسته چنین گفتند : «مردم گوسفند نیستند كه خدا بآنان چوپانی گمارد. این پادشاهان خود با زور و چیرگی و یا بارث از پدر و عمو پادشاهی یافته‌اند و چگونه میتوان گفت كه خدا آنان را برگزیده؟!.. بویژه كه بیشتر آنان ستمگرانی بوده‌اند و جز خوشیهای خود را دنبال نكرده‌اند». اینان حكومت را بمعنی حقیقی آن برگردانیده چنین گفتند : «یك كشوری كه بیست ملیون یا بیشتر یا كمتر در آن زندگی میكنند آنجا خانه‌ی ایشان است كه باید خودشان دربند آبادی و ایمنی آن باشند و رشته‌ی كارهای آنجا نیز در دست خود مردم باید بود.[bud] چیزی كه هست چون همگی سررشته‌داری نتوانند كرد باید نمایندگانی را از میان خود برگزینند و رشته را بدست ایشان سپرده خود نگهبان باشند ...».
از اینگونه سخنان درمیان مردم پراكنده گردانیدند و
🔸اینها چون حقیقت بود در اندك زمانی در همه جا انتشار یافت
و چنانكه میدانیم در اروپا در همه‌ی كشورها شورشهایی پدید آمد و خونها ریخته گردید و از هر راهی بود این حقایق بمرحله‌ی عمل آمد و در سراسر اروپا رشته‌ی حكومت بدست توده‌ها افتاد كه با اصول پارلمانی آن را اداره میكردند.
🔸پادشاهی این زمان معنی دیگری پیدا كرده پادشاه جز نماینده‌ای از توده (یا یك نفر شاخصی) شمرده نگردید و در برخی كشورها بآن نیز نیازی ندیده و پادشاهی را یكباره از میان بردند.
پیداست كه این یك پیشرفتی در كار زندگانی آدمیان بود. توده‌ها از زیردستی بیرون آمده آزاد گردیدند ، كشورها رو بآبادی و آراستگی رفت ، از هر باره زندگانی پرمغزتر و پرمعنی‌تر گردید.
🔸یك تن پادشاه هرچه نیك باشد و بآبادی كشور كوشد بالاخره یك تن است و آنچه را یك توده میتواند از دست او برنمی‌آید.
پس از اروپا نوبت بآسیا رسید كه این طرز نوین حكومت را بپذیرد و زنجیرهای استبداد را از هم بگسلد ، و یكی از توده‌هایی كه باین كار برخاست ایران بود كه با كوششهای بسیار و با دادن قربانیهای فراوان محمدعلی‌میرزا شاه خودكامه‌ی قاجاری را از ایران بیرون راند و حكومت مشروطه را پایدار گردانید.
(تکه‌ی بیست‌وچهارم)
🔶 یك نمونه از اندیشه‌های پراكنده
(تکه‌ی یک از سه)
شما هر رشته از كارهای زندگانی را بگیرید در ایران درباره‌ی آن عقیده‌های متضاد گوناگون هست. من نخواهم توانست در اینجا از یكایك رشته‌ها سخن رانم و اختلافات را درباره‌ی هر كدام جداگانه شرح دهم. برای این كار یك كتاب بزرگی میباید. برای روشنی موضوع تنها بیك مثل بس میكنم :
حكومت یا سررشته‌داری یكی از كارهای اساسی زندگانیست. چنانكه گفته‌ایم در جایی كه بیست ملیون یا بیشتر یا كمتر در یكجا زندگی مینمایند و یك كشوری را برای خود جایگاه گرفته‌اند یك نیرویی میباید كه در آن كشور ایمنی را برپا گرداند و از بیگانگان جلوگیرد و باختلافات و دعاوی رسیدگی نماید و بپاكیزگی و تندرستی كوشد و اینگونه كارها بعهده‌ی او باشد. این نیرو حكومت یا سررشته‌داری نامیده می‌شود و چنانكه گفتیم یكی از كارهای اساسی زندگانیست.
در زمان باستان در هر كشوری یك پادشاهی بمردم چیره میگردیده و این رشته را بدست میگرفته و بیش یا كم آن را بانجام میرسانیده. حكومت در دست پادشاهان میبوده و چون كسانی از آنان مردان كاردان و نیكی بوده‌اند و كشور را ایمن و آباد گردانیده مردم را بآسایش میرسانیده‌اند اینست مردم بآنان با دیده‌ی احترام مینگریسته‌اند و از اینجا كسانی چنین پنداشته‌اند كه پادشاهی یك موهبت خداییست. پادشاه را خدا برمی‌گزیند و رشته‌ی كارها را بدست او می‌سپارد. اینست مردم باید فرمانبرداری كنند و همیشه خشنود و دعاگو باشند و اگر یك پادشاهی ستمگر درآمد از نفرین خودداری كرده از خدا خواهند كه او را اصلاح گرداند.
این عقیده تا چند قرن پیش در همه جا رواج داشته. در اروپا پادشاهان خود را گماشته‌ی خدا دانسته چنین میگفته‌اند : مردم همه مسئول پادشاهند و پادشاه تنها مسئول خداست. در ایران هم این عقیده رواج بسیار داشته. اینست حدیثها ساخته‌اند «السلطان ظل‌الله فی‌الارض» و «ان فؤاد السلطان بین اصبعی الرحمن». شاعران تكه‌های بسیاری بشعر كشیده‌اند : «پادشاهان مظهر شاهی و حق» یا «صلاح مملكت خویش خسروان دانند» و «پادشاهان از برای مصلحت صد خون كنند» و «هر عیب كه سلطان بپسندد هنر است». اینها كمی از چاپلوسی و كمی از روی عقیده‌های آن روزی بوده است.
این باورها در آن روزها اگر از یكسو زیانی داشته و بر استبداد پادشاهان می‌افزوده از سوی دیگر سودمند بوده و مردم را بآرامش و خاموشی و فرمانبری از پادشاهان ترغیب می‌نموده.
ولی سپس از اروپا كسانی برخاسته چنین گفتند : «مردم گوسفند نیستند كه خدا بآنان چوپانی گمارد. این پادشاهان خود با زور و چیرگی و یا بارث از پدر و عمو پادشاهی یافته‌اند و چگونه میتوان گفت كه خدا آنان را برگزیده؟!.. بویژه كه بیشتر آنان ستمگرانی بوده‌اند و جز خوشیهای خود را دنبال نكرده‌اند». اینان حكومت را بمعنی حقیقی آن برگردانیده چنین گفتند : «یك كشوری كه بیست ملیون یا بیشتر یا كمتر در آن زندگی میكنند آنجا خانه‌ی ایشان است كه باید خودشان دربند آبادی و ایمنی آن باشند و رشته‌ی كارهای آنجا نیز در دست خود مردم باید بود.[bud] چیزی كه هست چون همگی سررشته‌داری نتوانند كرد باید نمایندگانی را از میان خود برگزینند و رشته را بدست ایشان سپرده خود نگهبان باشند ...».
از اینگونه سخنان درمیان مردم پراكنده گردانیدند و
🔸اینها چون حقیقت بود در اندك زمانی در همه جا انتشار یافت
و چنانكه میدانیم در اروپا در همه‌ی كشورها شورشهایی پدید آمد و خونها ریخته گردید و از هر راهی بود این حقایق بمرحله‌ی عمل آمد و در سراسر اروپا رشته‌ی حكومت بدست توده‌ها افتاد كه با اصول پارلمانی آن را اداره میكردند.
🔸پادشاهی این زمان معنی دیگری پیدا كرده پادشاه جز نماینده‌ای از توده (یا یك نفر شاخصی) شمرده نگردید و در برخی كشورها بآن نیز نیازی ندیده و پادشاهی را یكباره از میان بردند.
پیداست كه این یك پیشرفتی در كار زندگانی آدمیان بود. توده‌ها از زیردستی بیرون آمده آزاد گردیدند ، كشورها رو بآبادی و آراستگی رفت ، از هر باره زندگانی پرمغزتر و پرمعنی‌تر گردید.
🔸یك تن پادشاه هرچه نیك باشد و بآبادی كشور كوشد بالاخره یك تن است و آنچه را یك توده میتواند از دست او برنمی‌آید.
پس از اروپا نوبت بآسیا رسید كه این طرز نوین حكومت را بپذیرد و زنجیرهای استبداد را از هم بگسلد ، و یكی از توده‌هایی كه باین كار برخاست ایران بود كه با كوششهای بسیار و با دادن قربانیهای فراوان محمدعلی‌میرزا شاه خودكامه‌ی قاجاری را از ایران بیرون راند و حكومت مشروطه را پایدار گردانید.
🔶 در پاسخ حقیقتگو
🔸 10ـ گمراهیها تنها سست گردیده ، ولی زیانشان همچنان بازمی‌ماند (تکه‌ی سه از چهار)
كسانی خواهند گفت : چرا نمی‌شود كه مردمان هم باینها پردازند و هم در اندیشه‌ی راستی و درستی و پیشرفت كار زندگی باشند و بآزادی كشور و جنگ با دشمنان و جانفشانی ارج گزارند؟!.. می‌گویم : سخن در اینجاست كه
🔸این كسان دین و رستگاری را جز در پرداختن بامامان و آن كارها نمی‌شناسند و دوستاری آنان را برای رستگاری بس می‌شمارند
و پیداست كه با این حال بچیزهای دیگری ارج نخواهند گزاشت و این چیزیست كه ما بدیده می‌بینیم و من گواهیها برای آن یاد كردم. وآنگاه آدمی نیروها و دریافتهایش پایان‌پذیر است و كسانی هرچه بآنها پردازند از كارهای دیگر بازخواهند ماند. یك دستگاه[ژنراتور] برقی كه برای روشنایی ده‌هزار خانه است اگر شما آن را برای روشنایی بیست‌هزار خانه بكار برید ناگزیر است كه از فروغ چراغها خواهد كاست.
امروز با این سختیِ كار جهان و با این كشاكش و هیاهو كه درمیان توده‌هاست چه رواست كه یك دسته‌ی انبوهی از یك توده خود را با چیزهایی سرگرم سازند كه نه سودی بجهان دارد و نه با دین و خداشناسی سازد؟!. آخر چه شده كه شما خدای زنده و جاویدان را كنار گزارده بكسانی كه هزار سال و دوهزار سال است از جهان درگذشته‌اند پردازید؟!.. چه شده كه میانه‌ی خود و خدایی كه از همه نزدیكتر است میانجی گیرید؟!.. چه شده كه شما بت‌پرستی خودتان را بنام دین پیش برید و بهیچ دلیلی گردن نگزارید؟!.. آخر شما نمی‌اندیشید كه خدا نه پادشاهست تا نیاز بوزیر و پیشكار پیدا كند؟!.. نمی‌اندیشید كه میانجیگری جز در برابر ستم یا خشم نتواند بود و در دستگاه داد هرگز میانجیگری نیست؟!. بدترین خطای شما همینست كه خدا را بپای فرمانروایان روی زمین می‌برید و بدینسان برایش دستگاه و دربار می‌چینید.
من نمی‌خواهم همه‌چیز را بنگارم : امروز كاری‌ترین افزار در دست دشمنان شرق همینست كه شماها را با چیزهایی سرگرم دارند و نگزارند در اندیشه‌ی كار و زندگانی خود باشید و بیاد گرفتاریها و بدبختیهای خود افتید. یك دسته را كه می‌خواهند فریب دهند و افسون كنند آشكاره نگویند كه ما می‌خواهیم شما را فریب دهیم و افسونتان كنیم. ناگزیر از راههای دیگری پیش آیند و ترانه‌های خوشایند سرایند و نامهایی را كه نزد آنان ارجمند است پیاپی بر زبان رانند و از گذشتگان و پیشینیان ستایشهای گزافه‌آمیز سرایند و چون بدینسان رامشان ساختند بدوششان سوار شوند. یك دسته را با «سیاست حسینیه» ، یك دسته را با خیام و یك دسته را با زردشت و یك دسته را با مولوی. اینها همه از یكجاست و همه برای افسون كردن و سرگرم داشتن شرقیان است. آخر شما نمی‌گویید مسیو ماربین آلمانی كجا و آنهمه شیعیگری بسیار تند كجا؟!.. گوستاو لوبون كجا و آنهمه ستایشهای گزافه‌آمیز از عرب كجا؟!.. نمی‌گویید پس از سه‌هزار سال اینهمه پرداختن به زردشت بهر چیست؟!.. نمی‌گویید اینهمه هواداری از خراباتیگری و صوفیگری برای چیست؟!..
این زمینه بسیار ارجدار است و من میدانم كسانی نخواهند توانست بآسانی دست از این دلبستگیهای خود بردارند و اینست آن را از راه دیگری پیش می‌آیم تا روشنترش گردانم :
🔸 10ـ گمراهیها تنها سست گردیده ، ولی زیانشان همچنان بازمی‌ماند (تکه‌ی سه از چهار)
كسانی خواهند گفت : چرا نمی‌شود كه مردمان هم باینها پردازند و هم در اندیشه‌ی راستی و درستی و پیشرفت كار زندگی باشند و بآزادی كشور و جنگ با دشمنان و جانفشانی ارج گزارند؟!.. می‌گویم : سخن در اینجاست كه
🔸این كسان دین و رستگاری را جز در پرداختن بامامان و آن كارها نمی‌شناسند و دوستاری آنان را برای رستگاری بس می‌شمارند
و پیداست كه با این حال بچیزهای دیگری ارج نخواهند گزاشت و این چیزیست كه ما بدیده می‌بینیم و من گواهیها برای آن یاد كردم. وآنگاه آدمی نیروها و دریافتهایش پایان‌پذیر است و كسانی هرچه بآنها پردازند از كارهای دیگر بازخواهند ماند. یك دستگاه[ژنراتور] برقی كه برای روشنایی ده‌هزار خانه است اگر شما آن را برای روشنایی بیست‌هزار خانه بكار برید ناگزیر است كه از فروغ چراغها خواهد كاست.
امروز با این سختیِ كار جهان و با این كشاكش و هیاهو كه درمیان توده‌هاست چه رواست كه یك دسته‌ی انبوهی از یك توده خود را با چیزهایی سرگرم سازند كه نه سودی بجهان دارد و نه با دین و خداشناسی سازد؟!. آخر چه شده كه شما خدای زنده و جاویدان را كنار گزارده بكسانی كه هزار سال و دوهزار سال است از جهان درگذشته‌اند پردازید؟!.. چه شده كه میانه‌ی خود و خدایی كه از همه نزدیكتر است میانجی گیرید؟!.. چه شده كه شما بت‌پرستی خودتان را بنام دین پیش برید و بهیچ دلیلی گردن نگزارید؟!.. آخر شما نمی‌اندیشید كه خدا نه پادشاهست تا نیاز بوزیر و پیشكار پیدا كند؟!.. نمی‌اندیشید كه میانجیگری جز در برابر ستم یا خشم نتواند بود و در دستگاه داد هرگز میانجیگری نیست؟!. بدترین خطای شما همینست كه خدا را بپای فرمانروایان روی زمین می‌برید و بدینسان برایش دستگاه و دربار می‌چینید.
من نمی‌خواهم همه‌چیز را بنگارم : امروز كاری‌ترین افزار در دست دشمنان شرق همینست كه شماها را با چیزهایی سرگرم دارند و نگزارند در اندیشه‌ی كار و زندگانی خود باشید و بیاد گرفتاریها و بدبختیهای خود افتید. یك دسته را كه می‌خواهند فریب دهند و افسون كنند آشكاره نگویند كه ما می‌خواهیم شما را فریب دهیم و افسونتان كنیم. ناگزیر از راههای دیگری پیش آیند و ترانه‌های خوشایند سرایند و نامهایی را كه نزد آنان ارجمند است پیاپی بر زبان رانند و از گذشتگان و پیشینیان ستایشهای گزافه‌آمیز سرایند و چون بدینسان رامشان ساختند بدوششان سوار شوند. یك دسته را با «سیاست حسینیه» ، یك دسته را با خیام و یك دسته را با زردشت و یك دسته را با مولوی. اینها همه از یكجاست و همه برای افسون كردن و سرگرم داشتن شرقیان است. آخر شما نمی‌گویید مسیو ماربین آلمانی كجا و آنهمه شیعیگری بسیار تند كجا؟!.. گوستاو لوبون كجا و آنهمه ستایشهای گزافه‌آمیز از عرب كجا؟!.. نمی‌گویید پس از سه‌هزار سال اینهمه پرداختن به زردشت بهر چیست؟!.. نمی‌گویید اینهمه هواداری از خراباتیگری و صوفیگری برای چیست؟!..
این زمینه بسیار ارجدار است و من میدانم كسانی نخواهند توانست بآسانی دست از این دلبستگیهای خود بردارند و اینست آن را از راه دیگری پیش می‌آیم تا روشنترش گردانم :
🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش دوم
10) پومپيوس ـ تکه‌ی 28
🔸 اما پومپيوس دست راست سپاه را خود داشت كه در برابر انتونيوس بايستد و پدرزن خود اسكيپيو را در دل (قلب) گزاشت كه در برابر كالونيوس1 باشد. دست چپ را به دوميتيوس سپرد و يك دسته‌ی سوارگان را براي پشتيباني او برگماشت. همه‌ی سوارگان در اينجا گرد آمده و چنين اميد داشتند كه قيصر را شكسته و لگيون دهم او را خرد كنند. چه اين لگيون شهرت بسياري داشت و چنين مي‌گفتند استوارترين دسته‌ی لشكر مي‌باشند و خود قيصر هميشه همراه اينان جنگ مي‌كرد. قيصر چون ديد كه دست چپ دشمن بدانسان آراسته گرديده و سوارگان در پشت سر آنان ايستاده‌اند از اين آمادگي و استواري بيم كرد و كس فرستاده شش كوهورت از سپاهي كه در پشت سر نگاهداشته بود پيش خواست و آنان را در پشت سر لگيون دهم جاي داده چنين سفارش كرد كه هرگز تكاني نكنند تا دشمن بودن آنان را درنيابد ليكن همينكه سوارگان دشمن از جاي خود بجنبند و بحمله پردازند آنان نيز بيدرنگ از جاي جنبيده و بچابكي و شتاب خود را بجلو صفها برسانند و از همه جلوتر بايستند و هرگز اين نكنند كه نيزه‌هاي خود را دور بياندازند چنانكه رسم جنگجويان دلاور است كه با اين كار مي‌خواهند بدشمن نزديكتر گرديده با شمشير نبرد نمايند بلكه نيزه‌هاي خود را بلند ساخته بچهره و چشم دشمن فرو ببرند ، گفت : اين رقاصان جوان و قشنگ هيچگاه در برابر نيزه‌هاي درخشان شما پافشاري نخواهند نمود بلكه بر رخساره‌هاي زيباي خود ترسيده روي بگريز خواهند آورد. اين يك جمله‌ی شوخي بود كه از وي در اين هنگام سر زد. هنگامي كه قيصر اين دستورها را بسپاهيان خود مي‌داد از آنسوي پومپيوس بر روي اسب صف‌آرايي دو سوي را از ديده گذرانيده چون مي‌ديد كه سپاه دشمن با همه‌گونه سامان و آراستگي ايستاده و منتظر اشارت جنگ است ولي از اينسوي سپاه خود او از نداشتن مشق و ورزش سخت نابسامان است و همچون دريا موج‌زن مي‌باشد از اين ديدار غمگين گرديده بيم آن نمي‌كرد مبادا در حمله‌ی نخست اين سپاهيان سامان خود را از دست داده درهم شكنند از اين جهت دستور داد كه تيپ نخستين در جاي خود ايستاده و صفها را بيكديگر نزديك گردانيده بدفع حمله‌ی دشمن بپردازد. قيصر اين فرمان او را سخت نكوهش كرده مي‌گويد گذشته از اينكه سپاه خود را از نيرويي كه از حمله بردن پديد مي‌آيد بي‌بهره گردانيد آنان را از جوشش خون و تكان دل كه براي هر سپاهي بيش از هر چيز دربايست مي‌باشد دور داشت. زيرا با آن خروشي كه سپاهيان حمله مي‌آغازند و با آن تندي كه گام برمي‌دارند خود اينها بر دليري آنان مي‌افزايد. پومپيوس كسان خود را از اين همه حمله! بي‌بهره گردانيد و آنان را در يكجا نگاهداشته از جوش و گرمي انداخت.
سپاه قيصر بيست و دو هزار تن بودند و سپاه پومپيوس اندكي بيشتر از دو برابر آن ميزان مي‌شد. و چون علامت از هر دو سوي داده شده و بوقها بصدا درآمد سراسر آن دشت پر از آدمي و اسب و ابزار جنگ گرديد و نخست كايوس كراسيانوس2 يك سرصده از سپاه قيصر بود كه بجنگ مبادرت نمود تا وعده‌اي را كه به قيصر داده بود انجام دهد. زيرا او يكصد و بيست تن سپاهي زير فرمان داشت و بامدادان قيصر او را ديد از لشكرگاه بيرون مي‌آيد باو سلام داده پرسيد : آيا درباره‌ی جنگ آينده چه مي‌پنداري؟... كايوس در پاسخ دست راست خود را بيرون آورده با آواز بلند چنين گفت : «اين فيروزمندي است اي قيصر! تو فيروزمند و سربلند خواهي گرديد و بر من هم بر زنده يا بر مرده‌ام ثنا خواهي گفت.» در نتيجه‌ی اين وعده بود كه اينزمان بيدرنگ بحمله پرداخت و كسان بسيار انبوهي از دنبال او حمله آوردند و خود را بانبوه دشمن زدند و در اندك زماني كار بجنگ با شمشير رسيد. كايوس كشتار بسياري نمود ولي همچنان مي‌خواست بر دشمن زند و تيپ پيشين را از هم بپراكند يكي از سپاهيان پومپيوس شمشير بدهان او فرو برد كه نوك آن از پشت گردن وي بيرون آمد و او كشته گرديد. پس از آن ، جنگ بحال ترديدآميزي پيش مي‌رفت و هر دو سوي يكسان مي‌نمود.
1ـ Lucius Calvinius
2ـ Caius Crassianus
10) پومپيوس ـ تکه‌ی 28
🔸 اما پومپيوس دست راست سپاه را خود داشت كه در برابر انتونيوس بايستد و پدرزن خود اسكيپيو را در دل (قلب) گزاشت كه در برابر كالونيوس1 باشد. دست چپ را به دوميتيوس سپرد و يك دسته‌ی سوارگان را براي پشتيباني او برگماشت. همه‌ی سوارگان در اينجا گرد آمده و چنين اميد داشتند كه قيصر را شكسته و لگيون دهم او را خرد كنند. چه اين لگيون شهرت بسياري داشت و چنين مي‌گفتند استوارترين دسته‌ی لشكر مي‌باشند و خود قيصر هميشه همراه اينان جنگ مي‌كرد. قيصر چون ديد كه دست چپ دشمن بدانسان آراسته گرديده و سوارگان در پشت سر آنان ايستاده‌اند از اين آمادگي و استواري بيم كرد و كس فرستاده شش كوهورت از سپاهي كه در پشت سر نگاهداشته بود پيش خواست و آنان را در پشت سر لگيون دهم جاي داده چنين سفارش كرد كه هرگز تكاني نكنند تا دشمن بودن آنان را درنيابد ليكن همينكه سوارگان دشمن از جاي خود بجنبند و بحمله پردازند آنان نيز بيدرنگ از جاي جنبيده و بچابكي و شتاب خود را بجلو صفها برسانند و از همه جلوتر بايستند و هرگز اين نكنند كه نيزه‌هاي خود را دور بياندازند چنانكه رسم جنگجويان دلاور است كه با اين كار مي‌خواهند بدشمن نزديكتر گرديده با شمشير نبرد نمايند بلكه نيزه‌هاي خود را بلند ساخته بچهره و چشم دشمن فرو ببرند ، گفت : اين رقاصان جوان و قشنگ هيچگاه در برابر نيزه‌هاي درخشان شما پافشاري نخواهند نمود بلكه بر رخساره‌هاي زيباي خود ترسيده روي بگريز خواهند آورد. اين يك جمله‌ی شوخي بود كه از وي در اين هنگام سر زد. هنگامي كه قيصر اين دستورها را بسپاهيان خود مي‌داد از آنسوي پومپيوس بر روي اسب صف‌آرايي دو سوي را از ديده گذرانيده چون مي‌ديد كه سپاه دشمن با همه‌گونه سامان و آراستگي ايستاده و منتظر اشارت جنگ است ولي از اينسوي سپاه خود او از نداشتن مشق و ورزش سخت نابسامان است و همچون دريا موج‌زن مي‌باشد از اين ديدار غمگين گرديده بيم آن نمي‌كرد مبادا در حمله‌ی نخست اين سپاهيان سامان خود را از دست داده درهم شكنند از اين جهت دستور داد كه تيپ نخستين در جاي خود ايستاده و صفها را بيكديگر نزديك گردانيده بدفع حمله‌ی دشمن بپردازد. قيصر اين فرمان او را سخت نكوهش كرده مي‌گويد گذشته از اينكه سپاه خود را از نيرويي كه از حمله بردن پديد مي‌آيد بي‌بهره گردانيد آنان را از جوشش خون و تكان دل كه براي هر سپاهي بيش از هر چيز دربايست مي‌باشد دور داشت. زيرا با آن خروشي كه سپاهيان حمله مي‌آغازند و با آن تندي كه گام برمي‌دارند خود اينها بر دليري آنان مي‌افزايد. پومپيوس كسان خود را از اين همه حمله! بي‌بهره گردانيد و آنان را در يكجا نگاهداشته از جوش و گرمي انداخت.
سپاه قيصر بيست و دو هزار تن بودند و سپاه پومپيوس اندكي بيشتر از دو برابر آن ميزان مي‌شد. و چون علامت از هر دو سوي داده شده و بوقها بصدا درآمد سراسر آن دشت پر از آدمي و اسب و ابزار جنگ گرديد و نخست كايوس كراسيانوس2 يك سرصده از سپاه قيصر بود كه بجنگ مبادرت نمود تا وعده‌اي را كه به قيصر داده بود انجام دهد. زيرا او يكصد و بيست تن سپاهي زير فرمان داشت و بامدادان قيصر او را ديد از لشكرگاه بيرون مي‌آيد باو سلام داده پرسيد : آيا درباره‌ی جنگ آينده چه مي‌پنداري؟... كايوس در پاسخ دست راست خود را بيرون آورده با آواز بلند چنين گفت : «اين فيروزمندي است اي قيصر! تو فيروزمند و سربلند خواهي گرديد و بر من هم بر زنده يا بر مرده‌ام ثنا خواهي گفت.» در نتيجه‌ی اين وعده بود كه اينزمان بيدرنگ بحمله پرداخت و كسان بسيار انبوهي از دنبال او حمله آوردند و خود را بانبوه دشمن زدند و در اندك زماني كار بجنگ با شمشير رسيد. كايوس كشتار بسياري نمود ولي همچنان مي‌خواست بر دشمن زند و تيپ پيشين را از هم بپراكند يكي از سپاهيان پومپيوس شمشير بدهان او فرو برد كه نوك آن از پشت گردن وي بيرون آمد و او كشته گرديد. پس از آن ، جنگ بحال ترديدآميزي پيش مي‌رفت و هر دو سوي يكسان مي‌نمود.
1ـ Lucius Calvinius
2ـ Caius Crassianus