مجلس شورای ملی

✴️ خرافات است یا گمراهی ویرانگر؟!
(تکه‌ی یک از چهار)

خرافات است یا گمراهی و بدآموزی؟
گفتاری از نویساد

هنگامی که یک واژه در جا یا معنی خود بکار نرود پرده بروی بینش آدمی می‌کشد و مایه‌ی گمراهی می‌گردد.

واژه‌ی «خرافات» یکی از آنهاست. خرافه آن باوریست که بیپا می‌باشد. باوریست که نه خرد ،‌ نه دانش و تجربه ، نه تاریخ آن را براست نمیدارد. مثلاً گفته می‌شود فلان آقا چشمش شور است یا «چشم زخم» میزند. این به آن معنیست که چون او برای مثال به خانه‌ا‌ی درآمد ، باید بیگمان بود که آسیبی برای افراد آن خانه در راهست. اگر بپرسید : از کجا چنین باوری پیدا کردید؟! پاسخهایی مانند این خواهید شنید : 1ـ یک بار از ما پول قبضهای برق و گاز و تلفنمان را پرسید. ما هم گفتیم. هرچه میگفتیم او میگفت : «شانس دارید! ، برای ما بیشتر می‌آید». پس از آن بود که پول قبضهامان خیلی زیاد شد. 2ـ همسایه‌مان خودرو نوی خریده بود. میگفت : همان آقای شورچشم «تا دید شروع کرد به تعریف کردن از آن. تعریف کردن او همان و تصادف شوهرم با یک کامیون دو روز دیگر همان ، که خودرو بیکبار داغان شد!».

چنانکه دیده می‌شود باور «شورچشمی» یک چیز بیپاست. زیرا دانش میان ستایش از خودرو و تصادفِ آن همبستگی‌ای نمی‌تواند نشان دهد. خرد نیز آن را نمی‌پذیرد. خرد در چنین جاهایی جستجوی علت میکند. چه همبستگی‌ میان تعریف از بهای برق مصرفی و افزایش ناگهانی بهای آن هست؟! یا چه همبستگی میان ستایش از خودروی نو و تصادفش هست؟!..

هیچ! ولی آنکه به این باور پوچ پابسته است از آنست که نه از خرد بلکه از پندارش پیروی میکند.

یک خردمندی که به این پندارها باور ندارد و میخواهد جستجوی علت کند ،‌ میکوشد نخست بیگمان گردد آگاهیهایی که به او رسیده درست بوده و پس از آن علت افزایش مصرف برق و یا تصادف خودروی همسایه را جستجو کند. مثلاً چه بسا گوینده پس از چنان گفتگویی یک اجاق مایکروویو خریده و هیچ نیندیشیده که مصرف برقش را همان اجاق افزایش داده است یا اینکه آقای همسایه گواهینامه‌اش مانند خودرو‌اش نو بوده و آزمودگی بایسته را نداشته و در تصادف هم مقصر بوده.

این یک نمونه از خرافه یا پندار است. خرافه یا پندار در برابر «اندیشه» می‌باشد. اندیشه نیروییست که بدستیاری آن مغز از چیزهای مسلّم (دانسته‌ها) بیک نادانسته‌ای پی می‌برد. بوارونه‌ی اندیشه ، پندار پروای درست و نادرستی آگاهیها را ندارد و میکوشد از آگاهیهای غیرمسلّمی نتیجه‌ی «مسلّمی» درآورد. به سخنی دیگر : اندیشه برای رسیدن به حقیقت پایش را روی جاهای استوار میگزارد ولی پندار از چیزهایی که یقین و استوار نیست میکوشد نتیجه‌ای (راست یا ناراست) بگیرد. امروز مردم به جای پندار واژه‌ی خرافات را بکار می‌برند. پندار هر دو معنی «خیال» و «خرافه» را دارد.

در این روزگار پیشرفت تند دانشها ، افسوسمندانه بیشتر مردم جهان به پندارهایی باور دارند. شگفت آنکه برخی از آنها میانشان مشترک است. شوم شمردن سیزده یکی از آنهاست. در ایران برخیها ناخن گرفتن در شب را مایه‌ی «بدیُمنی» می‌پندارند. گفته می‌شود همین پندار درمیان هندویان نیز هست. «به تخته زدن» یکی دیگر از پندارهاییست که ایرانیان و برخی توده‌ها‌ی دیگر باور دارند با آن از چشم‌زخم و بدیمنی دور خواهند بود. آب پشت سر مسافر بزمین ریختن که در ایران باور دارند نگاهدارنده‌ی مسافر از گزندهاست ، گفته می‌شود درمیان صربها نیز رسم است.

اگر پندارها را دسته‌بندی کنیم می‌بینیم یک دسته از آنها به پندار باورمندانشان برای جلوگیری از آسیب است. چیزهایی هست که «بدیُمن» و مایه‌ی «بد شانسی» شناخته شده‌اند. این دسته پندارها بیم‌دهنده‌اند. پندارپرستان از آنها می‌پرهیزند و اگر نشد و نتوانستند ، با کارهایی مانند اسفند دود کردن می‌پندارند که از آسیبهای آن دور خواهند ماند. برای مثال درمیان غربیان گربه‌ی سیاه نشان بدیمنی می‌باشد. این دسته از پندارها ریشه در خودخواهی آدمیان دارد. زیرا بدستاویز آنها هر کاری را که به نتیجه‌ی نیکی نینجامید بجای آنکه بجویند و ریشه‌اش را پیدا کنند و بسا که بکوتاهیهای خود پی برند ، به بدیمنیها می‌بندند.

دسته‌ی دوم آنهاییست که به وارونه‌ی دسته‌ی پیش ، مایه‌ی خوش بختی و شگون می‌باشد. مثال آن درمیان غربیان نعل اسبی است که مانند حرف U نهاده شده. این دسته از پندارها امیددهنده‌اند. پندارپرستان تو گویی با اینها دلگرمی می‌یابند.

دسته‌ی سوم ، آنهاییست که می‌پندارند خواست و آرزویی را برمی‌آورد. مانند سکه به حوض انداختن که در برخی جاها رواج دارد. یا دستمال به درخت «مقدسی» بستن. این را نیز میتوان در دسته‌ی امیددهنده‌ها جا داد.

کوتاهش اینکه : این پندارها یا امیددهنده‌اند یا بیم‌دهنده. دوری جستن از بیم‌دهندگان (مثلاً عدد سیزده) نیز برای افزودن به امید است.

گربه‌ی سیاه ـ به پندار برخی از مردم نشانه‌ی شومی است.

نعل اسب ـ به پندار برخی از مردم نشانه‌ی نیکبختی است.

باور به شومی عدد سیزده تا به آنجاست که برخی شرکتهای هوایی در هواپیماهاشان ردیف شماره‌ی 13 نمی‌گزارند!

پندار پرتاب سکه در حوض به آرزوی رخدادهای خوش

پندار دور کردن «چشم زخم» با دود کردن اسفند

ریختن آب پشت سر مسافر به پندار دور نگاه داشتن او از گزندها

🔶 محرم (یا بخشی از کتاب داوری (شیعیگری))

🔸 بخش 1 از 4

حسين‌بن‌علي به طلب خلافت برخاست و نتوانست و کاري از پيش نبرد. ليکن مردانگي بسيار ستوده‌اي از خود نشان داد ، و آن اينکه زبوني ننموده کشته شدن خود و فرزندان و يارانش را ، از گردن گزاردن به يزيد و ابن‌زياد بهتر دانسته مردانه پافشاري کرد و خود و پيروانش کشته گرديدند.
اين کار او بسيار ستوده بوده. ولي هرچه بوده بوده. هزار و سيصد سال گريستن چه معني دارد؟!... به آن نمايشهاي بسيار بيخردانه‌ي ‌محرم و صفر چه توان گفت؟!...
مي‌بايد از داستان گريه و روضه‌خواني نيز جداگانه سخن رانيم. اين نيز زيانهاي بسياري را درپي دارد.
چنانکه گفتيم نخست از اين راه سودجويي سياسي ميکرده‌اند ، به کسي که ستم رسيده مردم دلهاشان سوزد و خواهان و ناخواهان هواداري ازو نمايند. از اينرو سران شيعه از ستمديدگي حسين‌بن‌علي به پيشرفت کار خود مي‌افزوده‌اند.
چيزي که هست در آن زمانها کار تنها «شعرهايي خواندن و گريستن» ميبوده که سالي يکبار و دوبار به آن مي‌پرداخته‌اند. در زمان خود امامان بيش از اين سراغ نميداريم. سپس در تاريخ‌ها مي‌بينيم که در زمان خاندان بويه در بغداد روزهاي عاشورا تکاني هم در شيعيان پديد مي‌آمده و نمايشي ميرفته.
پس از آن يادي درکتابها در اين باره نمي‌بينيم تا از زمان صفويان دوباره آغاز يافته است. ملاحسين‌کاشفي کتابي درباره‌ي داستان کربلا به نام «روضـة ‌الشهداء » نوشته بوده ، و کساني در نشستها از آن خوانده مردم را مي‌گريانيده‌اند و همانا نام «روضه‌خوان» از همانجا پيدا شده است.
گويا نخست نشستهاي ساده‌اي از سوي مردم برپا ميشده. ولي سپس شاه و پيرامونيان او بکار برخاسته‌اند و توان گفت که در روزهاي عاشورا برخي نمايشها از جمله شبيه‌سازي مي‌رفته است.
از آن زمان آگاهي کمتر است. ولي چون به زمان قاجاريان ميرسيم که نوشته‌هاي جهانگردان اروپايي در دستست مي‌بينيم دستگاه بزرگي در ميان ميبوده و در ايران و هندوستان و قفقاز و ديگر جاها در دوازده روزِ محرم روضه‌خوانيهايِ بسيار ميشده و سينه زني و قمه‌زني و شاه‌حسيني از همان زمانها شناخته ميبوده.
هرچه هست در زمان ما روضه‌خواني و نمايشهايِ محرمي يک گرفتاري بزرگي براي ايرانيان گرديده و اين ميدان بي‌اندازه پهناور شده بود. در شهرهاي بزرگ شماره‌ي روضه‌خوانها از دويست و سيصد گذشتي ، و بسياري از آنان از آن راه داراک اندوخته توانگر بودندي. برخي نيز به دربار بستگي داشته لقبهايي ـ از سلطان‌الذاکرين ، ملک‌الذاکرين و مانند اينها ـ يافتندي. در سراسر سال روضه‌خوانيها رفتي. اگر کسي درگذشتي ، و يا از سفر آمدي ، و يا عروسي کردي ، و يا خانه‌ي تازه خريدي ، و يا فرزندي پيدا کردي ، در خانه‌ي خود روضه‌خوانانيدي. هر توانگري سالانه ده‌روز يا بيشتر نشست برپا کردي و درِ خانه‌اش را بروي مردم گشادي. کمتر نشست بودي که روضه‌اي خوانده نشود.
شيعي بافهم و باور ، کسي بودي که اگر پدرش مرده به حسين گريد ، اگر برادرش درگذشته ياد عباس برادر حسين کند ، اگر پسر جواني از دستش رفته علي‌اکبر را بياد آورد ، اگر عروسي کند روضه از عروسيِ قاسم خواناند. يک زن شيعي بايستي هميشه ياد از زينب و ام‌کلثوم کند و هر اندوهي که رخ ‌دهد آن را به کنار گزارده به اندوه خواهران و زنان حسين گريد. اين دستوري ميبود که پيشوايانشان داده بودند : «و علي‌الحسين فليبک الباکون ليندب النادبون».1
از آنسوي چون محرم رسيدي بسياري از مردم رخت سياه پوشيدندي ، و از همان روز نخستين در تيمچه‌ها و کاروانسراها و در خانه‌هاي مجتهدان و بزرگان دستگاه سوگواري درچيده شدي. در همه جا روضه‌خواني‌ها آغاز يافتي. بازار روضه‌خوانان بسيار گرم شده هريکي سوار اسب يا خر از اينجا درآمده به آنجا شتافتي. در هرجايي روضه‌خوانان همينکه يکي از منبر پايين آمدي آن ديگري بالا رفتي.

1ـ بر حسين گريند گريه‌كنندگان و شيون كنند شيون‌كنندگان ـ و

سوگواریهای محرم در زمان قاجار

حجله‌ی قاسم در مراسم محرم

نگاره‌ای که کشته شدن علی‌اکبر را نشان میدهد.

✴️ مشروطه یا دمکراسی؟؟!
(تکه‌ی بیست‌وپنجم)

🔶 یك نمونه از اندیشه‌های پراكنده
(تکه‌ی 2 از 3)

كنون سی‌وشش سالست كه در این كشور حكومت مشروطه یا سررشته‌داری توده بنیاد یافته. ولی سخن در اینجاست كه هنوز آن اندیشه‌ی كهن درباره‌ی پادشاهان از این كشور بیرون نرفته و هنوز آن نیز پایدار است. زیرا از یكسو تاكنون معنی درست مشروطه را بتوده‌ی انبوه نفهمانیده‌اند و بیشتر مردم با این اندیشه‌ی نوین آشنا نمی‌باشند. از آنسوی هزارها كتابی كه در زمانهای استبداد تألیف گردیده و پر از اندیشه‌های كهن آنزمانی میباشد درمیان مردم رواج دارد و توده همیشه سر و كارشان با آن كتابهاست. اینست شما اگر جستجویی كنید خواهید دید یك دسته‌ی انبوهی از مردم هنوز از معنی مشروطه آگاه نیستند و در دلهاشان جز چیزهایی كه درباره‌ی پادشاه و پادشاهی از پدرانشان شنیده بوده‌اند نیست. یك دسته‌ی انبوه دیگری ، هم معنی مشروطه را شنیده و در دل جا داده‌اند و هم آن سخنان كهن را در یاد میدارند و هنوز آنها را رها نكرده‌اند.

اینك یك نمونه از اندیشه‌های متضادی كه در ایران رواج دارد. شما دیدید كه در زمان شاه گذشته كسانی همان اندیشه‌ی كهن را بمیان آوردند و پیاپی آنها را تازه گردانیدند و دوباره گوشها را پر از آنها ساختند. آقای رشید یاسمی در جلسه‌ی «پرورش افكار»[1] بدستاویز سخنان بی‌مغز و پوچی كه از شعرای چاپلوس و بیهوده‌گوی زمان مغول بازمانده و با زور بافندگی‌های خود ، شاه را «فره‌ی یزدانی» گردانید و «سرّ بقای ایران» را منتهی بشاه‌پرستی ساخته هرچه گفتگوهای پوچ و مهملی از شعرای گذشته در مغز آكنده بود ، برای دلیل بیرون ریخت. رفیق او آقای نصرالله فلسفی رفت در تبریز و در آنجا كنفرانس «شاه پرستی» داد و او نیز آنچه از این گفته‌های كهن در سینه داشت بزبان آورد. تنها این دو تن نبودند. دیگران نیز همین كار را كردند.

پس از سی‌وشش سال هنوز اندیشه‌ها درباره‌ی مشروطه و استبداد یكسره نگردیده. هنوز دانسته نیست ایرانیان كدام یك از این دو نوع حكومت را خواهانند و بروی آن ایستادگی دارند. یكسو در روزنامه‌ها هر روز نام مشروطه برده می‌شود و گفتگو از آزادی و سررشته‌داری توده میرود و یكسو كتابهایی كه پر از ستایش استبداد است یكی پس از دیگری پراكنده می‌شود.

یك روزی در ایران معمول بوده كه شاعران شعرسرایی را پیشه‌ی خود گرفته پی كاری یا داد و ستدی نمیرفته‌اند ، و كسانی از آنان خود را بدربار یك پادشاهی یا یك حكمرانی بسته با ستایشگری ازو صله و انعام گرفته و از این راه زندگی میكرده‌اند. اینان برای آنكه احساسات خودخواهانه‌ی ممدوح را راضی گردانند از هیچ گزافه‌ای بازنمی‌ایستاده‌اند و برای آنكه در ستایشگری بالادست پیشینیان را گیرند ، حقایق را با پندارها و با بافندگیهای شاعرانه‌ی خود بهم آمیخته یك مضمون‌ها ـ یا بهتر گویم یك معجونهای غریبی پدید می‌آورده‌اند. بگفته‌ی خودشان نُه كرسی فلك را زیر پای قزل‌ارسلان میگزارده‌اند تا یك صله و انعام بزرگی ازو دریافت كنند.

پیداست كه سخنان اینها بسیار سست و بیپایه بوده و این بسیار غبن است كه امروز مردمی در كارهای زندگانی بگفته‌ی اینها استناد كنند و از آنها پیروی نمایند.

یكی از آن شاعران نظامی گنجه‌ای بوده. این مرد در ستایش یک بهرامشاه حاكم ارزنجان میگوید :
با فلك آن دم كه نشینی بخوان پیش من افكن قدری استخوان
كاخر لاف سگیت می‌زنم دبدبه‌ی بندگیت میزنم
ببینید : یك بهرامشاه را چندان بالا میبرد كه با فلك بیك خوانش می‌نشاند. از اینسوی خود را چندان پست میكند كه شایسته‌ی سگی او نشمارده میگوید : «لاف سگیت میزنم» و از وی طلب استخوان میكند. این نمونه‌ای از بی‌پروایی و گزافگویی اوست. چنین شاعری یك روز هم از روی مبالغه چنین گفته :
پیش خرد شاهی و پیغمبری چون دو نگینند بیك انگشتری

این گفته بسیار بیپاست. پیغمبری كجا و شاهی كجا؟!.. این سخن در آنزمان هم ناشایا بوده.

[1] : سازمانی دولتی در زمان رضاشاه بود که خواست آرمانیش آماده کردن اندیشه‌های مردم با جنبشهای نوخواهانه‌ و همراه گردانیدن توده با دولت بود. به گمان سران سازمان این خواست با یک رشته سخنرانی و جشن انجام گرفتنی بود.

🔶 در پاسخ حقیقتگو

🔸 10ـ گمراهیها تنها سست گردیده ، ولی زیانشان همچنان بازمی‌ماند (تکه‌ی چهار از چهار)

یك بار شما می‌اندیشید كه خدا چند كسی را آفریده و آنان را دوست داشته و بس گرامی گرفته و این از بهر ایشان ـ از بهر شكوه و آذین ایشان ـ بوده كه جهان را پدید آورده و جهانیان را آفریده و اینست مردمان باید آنان را بشناسند (بدانسان كه خدا را می‌شناسند) و سررشته‌دار كارهای جهانشان دانند و همیشه آنان را دوست دارند و رستگاری و خشنودی خدا را در دوستاری آنان شمارند و همیشه بیاد آنان پردازند و پس از هزار و دوهزار سال هم باشد نامهای آنان را از زبان نیندازند و خود و زندگانی خود را فراموش كرده جز بآنان نپردازند و اگرهم ستم دیدند و بدست بیگانگان افتادند دربند آن نباشند و تنها كاری كنند كه دستگاه و شكوه آن گرامیان بهم نخورد و تنها بستمدیدگی آنان گریه كنند ، جهان نیز چندان بزرگ نیست زیرا آنان كه گوهر آفرینش بودند زمان خود را بسر داده‌اند و خدا آنچه درباره‌ی جهان بایستی كردن كرده و دیگر او را هیچ كاری با جهان نیست و بگفته‌ی شاعر : در پس پرده آنچه بوده آمده و دیگر چیزی بازنمانده.
یك بار هم می‌اندیشیم كه خدا هیچ كسی را از بهر هیچ كس نیافریده و همه در نزد او یكسانند ، جهان را از بهر همه آفریده و همه را در آسایش و خرسندی می‌خواهد و پیغمبران كه برخاسته‌اند از بهر رستگاری مردم برخاسته‌اند ، از بهر آن برخاسته‌اند كه مردمان را از گمراهی و پراكندگی رهانند و از افتادن به لجنزار پندارهای بیهوده بازدارند و اینان برگزیدگیشان همینست كه برستگاری مردمان كوشیده‌اند. اینان آیند و روند ، و آنچه بازماند و جاویدانست جز خدای آفریدگار نمی‌باشد كه همیشه بجهان پردازد و همیشه آن را راه برد. جهانی كه صدهزارها سال و ملیونها سال برپا خواهد بود جهانی كه آینده‌ی آن بسیار پرشكوهتر از گذشته‌اش می‌باشد.
یك بار چنان اندیشید و یك بار چنین. روشنتر گویم : یك بار مردمان را از بهر دین شمارید و یك بار دین را از بهر مردمان. آن چیزیست كه كیشها می‌گوید و این چیزیست كه خرد و دانش می‌گوید. شما بگویید كه كدام یك را می‌پذیرید؟!.. آیا می‌توانید با خرد جنگید و با دانش جنگید؟!.. گرفتم که شما كردید ، آیا جهانیان شما را نادان و بیخرد نخواهند شمرد؟!..
آخر خرد چگونه پذیرد كه خدا جهان را از بهر چند تن آفریده؟!.. چگونه پذیرد كه خدا با آفریدگان خود مهر ورزیده؟!.. مگر خدا آدمیست كه مهر ورزد و بلهوسی نماید؟!.. گیرم كه خرد نمی‌دارید شرمتان كجاست؟! می‌دانم كسانی گفته‌ی «لولاك لولاك ...» را به رخ ما خواهند كشید ـ آری بود روزی كه فریبكاران بدنهادی خدا و فرستادگان او را بازیچه‌ی پنداربافیها و فریبكاریهای خود می‌گرفتند. یكی می‌ساخت : «لولاك لولاك لما خلقت الافلاك» (1) دیگری می‌افزود : «و لولا علی لما خلقتك» ، سومی می‌سرود ، «و لولا فاطمة لما خلقت علیا» ولی نزد ما اینها جز برای آتش نیست.
ببینید : مردی كه قرآن درباره‌ی او می‌گوید : «محمد جز فرستاده‌ای نیست كه فرستادگان دیگر پیش ازو آمده و رفته‌اند» (2) اینان درباره‌اش چه گزافه‌ها بافته‌اند! روی بیشرمی سیاه باد!
ما از یكسو ناگزیریم اینها را بنگاریم ـ بنگاریم تا پندارهای بیهوده‌ای كه در دلها جا گرفته تكان خورد ، تا میدان براستیهایی باز شود ، تا دوسخنیها كه بر سر این چیزها میان مردمست برداشته شود. از آنسو هم نمی‌خواهیم خود اینها مایه‌ی سرگرمی برای مردم باشد. نمی‌خواهیم كسانی بر سر اینها باهم بكشاكش برخیزند. ما نتیجه‌ی این سخنان را در پایان این رشته گفتار خود خواهیم بازنمود. این نگارشها از بهر یك نتیجه‌ی بسیار بزرگیست كه خواهیم نگاشت و به هر حال خرسندی نمی‌دهیم كسانی اینها را دستاویز كشاكش و گفتگو گیرند. اگرهم كسانی را سخنی هست تا پایان گفتارها نگاه دارند.

(1) : این گفته یك غلط هم دربر می‌دارد و پیداست كه سازنده‌ی آن عربی را درست نمی‌دانسته. زیرا اگر درست دانستی بایستی بگوید : «لولا انت ...» «لولاك» گاهی شنیده شده ولی نتوان آن را درست شمرد.
(2) : وَ مَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ سوره‌ی آل‌عمران (3) ، آیه‌ی 144

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش دوم
10) پومپيوس‌ ـ تکه‌ی 29

🔸 پومپيوس هنوز دست راست را بجنگ برنيانگيخته بود و نگران نتيجه بود كه سوارگان در دست چپ چه كاري انجام خواهند داد. اينان اسكادران را پيش برده مي‌خواستند با سپاهيان پيرامون قيصر درآويزند و نخست دسته‌ی اندكي از سوارگان را كه در جلو بودند بپس‌نشيني واداشته آنان را بر روي دسته‌هاي پياده بياندازند. ولي از آنسوي قيصر علامت براي سوارگان خود داد كه اندكي پس‌نشيني كنند و راه براي گذشتن كوهورت كه در پشت سر گزارده بود باز كنند. بدينسان كوهورتها كه شماره‌شان سه‌هزار سپاهي بود بيرون آمده با دشمن بپيكار برخاستند و بدانسان كه بآنان دستور داده شده بود پهلوي سوارگان ايستاده نيزه خود را بلند كرده درست چهره‌هاي آنان را آماج مي‌نمودند. سوارگان كه خود ورزيده‌ی جنگ نبودند و بهرحال اينگونه زخم زدن و گزند رسانيدن را انتظار نداشتند هرگز نمي‌توانستند ايستادگي كنند و چهره‌هاي خود را بر آن زخمها آماده نگاهدارند و اينبود كه روي برگردانيدند و از شرمساري دست بر روي چشمهاي خود گزارده بگريز پرداختند. كسان قيصر از دنبال آنان نرفته بسر وقت پيادگان شتافتند و بر آن دست لشكر كه گريختن سوارگان بي‌پاسبان و بي‌پشتيبانش گردانيده و بآساني مي‌توانستند چرخي زده از پشت سر آنان درآيند پرداختند. بدينسان اين دست از سپاه پومپيوس دچار خطر سختي گرديده آن دسته‌ی سوارگان از پهلو و لگيون دهم از جلو حمله بر آنان مي‌نمودند و آنان نمي‌توانستند از خود دفاع نمايند و نمي‌توانستند بيش از آن ايستادگي كنند بويژه كه خود را گرد فرو گرفته مي‌ديدند كه راهي براي دست باز كردن و جنگ كردن نمي‌يافتند. اينبود سرانجام ناگزير شده روي بپراكندن و گريختن گزاردند. پومپيوس چون گردي برخاسته ديد دانست كه سرنوشت سوارگانش چه شده و خود كار دشواري است كه دريابيم در اين هنگام چه حالي باو رو داده و چه انديشه‌هايي در مغزش پديد آمد. درست مانند كسي كه از خود بيخود گرديده و هوش خويش را باخته باشد بي‌آنكه پرواي چيزي يا كسي را بكند بآرامي بسوي چادر خود باز گشت و هيچ سخني بكسي نگفت بدين حال بچادر درآمده فرو نشست و همچنان خاموش و بي‌زبان بود تا هنگامي كه چند تن از لشكريان دشمن آهنگ آن چادر نمودند و كساني ازآن خود او بجلوگيري پرداختند و هياهو برخاست. در اين هنگام بود كه زبان باز كرده تنها اين جمله را گفت : «چه! باين چادر هم؟!..» اين گفته بپا خاست و رختي كه شايسته‌ی اين حال او بود در تن كرده نهاني بيرون رفت. اينزمان بازمانده‌ی سپاهيان نيز شكست يافته و روي بگريز آورده بودند و در لشكرگاه او كشتار سختي در كار رويدادن بود كه نوكران و پاسبانان چادرها را بي‌دريغ مي‌كشتند. ليكن از خود سپاهيان بيش از ششهزار تن كشته نشده بود (بدانسان كه اسنيوس1 پولليو كه خود او يكي از جنگجويان در نزد قيصر بوده گفته است). و چون كسان قيصر چادرهاي پومپيوس را بدست آوردند اينزمان بود كه بنادانيها و هوسبازيهاي دشمن پي بردند. زيرا همه‌ی خرگاهها و چادرها را پر از تاجهاي گل و پرده‌هاي زردوزي شده مي‌يافتند و آويزهاي فراوان و ميزها با ساغرهاي زرين بر روي آنها پيدا مي‌كردند و خمها را پر از باده مي‌ديدند و اينها همگي ساز و برگ آن جشني بود كه يقين داشتند در سايه‌ی چيرگي بر دشمن برپا خواهند ساخت. اين حال آنان شايسته‌ی كساني بوده كه قربانيهاي خود را گذرانيده مي‌خواهند بجشن پردازند نه شايسته كساني كه جنگ در پيش دارند و بيم و اميد هر دو را بايد داشته باشند.


1ـ Asinius

🔶 معنی مشروطه

(بخشهای 3 و 4 در یکجا)

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتارهایی از پرچم روزانه)

✴️ خرافات است یا گمراهی ویرانگر؟!
(تکه‌ی 2 از 4)

خرافات است یا گمراهی و بدآموزی؟
گفتاری از نویساد

زیان این پندارها آنست که آیین طبیعت و قانونهایی را که در زندگی فرمانرواست تحریف میکند. در آیین طبیعت چیزی بنام بخت نیست. پیشامدها همه نتیجه‌ی قانونهای طبیعی است. این تواند بود که پیشامدی بسود یا زیان کسی درآید و آن را بخت (نیک یا بد) خوانیم. ولی این چیزی جز یک تصادف نیست و همیشگی نتواند بود. بخت راستین همانا نتیجه‌ی کوششهای ماست. آری ، رخدادها همه در اختیار ما نیست ، مثلاً باغداری که یک سال کوشیده و به درختهایش رسیدگی کرده و همه‌ی امیدش به برداشت تابستانی است ، بارش تگرگ نابهنگامی در بهار درختان پرشکوفه‌اش را لگدکوب میکند و بدینسان بیشتر رنجهایش به باد میرود.

این از بدی بخت یا «روزگار غدّار» نیست ، در آیین طبیعت تگرگ یا سرمای «نابهنگام» پیشامد ناشناخته‌ای نیست. در هر حال آن باغدار اگر به بخت بد باور دارد تنها میتواند اندوه خورد و امیدهایش را از دست دهد که باید گفت آسیب بزرگتریست. در حالی که او میتواند بجای اندوه خوردن و بخت بد را گناهکار دانستن ، ببیند دیگر باغداران برای این گرفتاری چه میکنند. میتواند خود بجستجو و اندیشه پردازد ، باشد که راهی برای جلوگیری از آسیب تگرگ یا کاستن از آن بیابد. در هر حال این پیشامد هر سال رخ نمی‌دهد و میتواند آن سال بدشواریها تاب آورده باز به درختان رسیدگی کند تا سال دیگر بتواند جبران کند. میتواند جویای بیمه باشد یا خود اندوخته‌ای برای اینگونه پیشامدها فراهم کند تا از بار دشواریها کاسته شود.

باور به بخت (که یکی خود را همیشه بختیار و دیگری خود را بدبخت و بدشانس بداند) یک نمونه از پندارهاست که باید پندارپرستان را از آسیب و زیان آنها آگاه گردانید و با چنان باورهایی نبردید. اکنون پرسش اینست که آیا بدآموزیهای کیشها و باورهای ویرانگرِ آنها را هم خرافات (یا پندار) نامیدن درست است؟!. مثلاً همه شنیده‌اید گفته می‌شود : «خرافات دینها ما را بدبخت گردانیده». «شیعیگری سراسر خرافات است». «خرافات مانع رواج دانشهاست» و مانندهای آن.

ما میگوییم این نامگزاری مایه‌ی گمراهیست. زیرا بدآموزیهای زهرآلود این کیشها زندگانی را برای شرقیان دشوار ، بلکه «مردگانی» گردانیده. اینها با سکه در آب انداختن ، یا دوری کردن از عدد سیزده ، در زیانمندی و آسیب‌رسانیدن در یک پایه نیستند که همه را با یک نام بخوانیم. از آنسو بسیار پیش می‌آید که کسانی از گمراهیهای بزرگ و ویرانگری مانند شیعیگری ، بهاییگری ، صوفیگری ، جبریگری و خراباتیگری به آسانی میگذرند و چنین بهانه می‌آورند : «خرافات در دیگر توده‌ها نیز هست!». روشنتر بگوییم : این نامگزاریِ بیجا بهانه بدست کسانی داده که باور به پندارهای بدیمنی گربه‌ی سیاه و نعل اسب به خودرو و سردرِ خانه آویزان کردن (مانند کاری که ایرانیان با «و ان یکاد» میکنند که البته برای جلوگیری از چشم زخم است.) و مانند اینها را که در برخی توده‌ها هست بهانه کنند و چنین وانمایند که اینها مایه‌ی بدبختی نتواند بود زیرا درمیان توده‌های پیشرفته‌ی جهان نیز خرافات هست.

این کسان باید بدانند ژرفای زیانهایی را که از کیشها و گمراهیها برمیخیزد درنیافته‌اند وگرنه آنها را با باور به شومی گربه‌ی سیاه و عدد سیزده به یک رشته نمی‌کشیدند.

برخی از پندارهایی را که درمیان ما و توده‌های دیگر رواج دارد یاد کردیم و اکنون برای روشنی زمینه باید زیان کیشها و دیگر گمراهیها و آموزاکهای[تعلیمات] آنها را بازتر گردانیم تا دانسته شود چنان نیست که این بهانه‌جویان وامی‌نمایند.

برای مثال ، یکی از باورهای کیش شیعی ، میهن‌پرستی را بت‌پرستی دانستنست. این را در چهل پنجاه سال اخیر پیشوایان یا پیروان شیعیگری به این بیپردگی نگفته‌اند ولی از رفتار حکومت ملایان این معنی نیک پیداست. اینها تا میتوانند سخنانشان را در پرده میگویند که اگر روزی ناچار گردیدند بتوانند با گزارش (تأویل) معنی دیگری از آن درآورند. ولی ملایان این سخن را تا زمانی که به حکومت دست نیافته‌ بودند آشکار می‌گفتند و از زمانی که به حکومت رسیدند با گفتن اینکه ما باید با مسلمانان جهان یکی گردیم (انگیزه‌ی برپایی «دارالتقریب مذاهب اسلامی») و دست یگانگی به هم دهیم و اینگونه سخنان ، دشمنی با میهن‌پرستی را به حال نیمه آشکار درآورده‌اند. این نه چیزیست که بتوان پرده برویش کشید.

اکنون ما می‌پرسیم : آنها که میگویند اروپاییان نیز خرافات دارند ، آیا میتوانند یک نمونه نشان دهند که با میهن‌پرستی دشمنی کند تا با باور ملایان در یک پایه باشد؟!.