هوای قفس
حمیرا

هست طومارِ دلِ من به درازای ابد
برنوشته ز سرش تا سویِ پایان: تو مرو


مولوی


@vir486

ایرج‌میرزا، خجول و مؤدب

در مورد ایرج نوشته‌اند که در زندگی خصوصی خود مؤدب بود و از کلمات رکیک و شوخی‌های مستهجن ناراحت می‌شد چنان که در مورد حکیم سوری گفته‌اند که بسیار کم غذا بود و روزه زیاد می‌گرفت. استاد مرحوم مهدی اخوان‌ثالث در مورد ایرج میرزا می‌نویسد: «هنگامی که ایرج میرزا در خراسان بوده و باری زنده‌یاد ملک‌الشعرا بهار به خراسان می‌رود از تهران ... روزی دسته جمعی آن جماعت اهل شعر و فضل خراسان با ایرج برای تفرّج و گردش به یکی از ییلاقات با صفای اطراف مشهد می‌روند .... ملک الشعرا به شوخی شعر مستهجنی می‌گوید ..... تا اواخر مجلس ایرج میرزا پکر بود و حال خوش همیشه را نداشت .... و بیشتر به طور واضحی با ملک‌الشعرا سر سنگین بود ... ایرج مدتی خاموش بود و بعد گفت: آخر از آدم ادیب و شاعری چون شما قبیح نیست که این طور حرف‌های رکیک می‌زنید؟ ... باری، عقیلی امیر سیدرضا‌خان عقیلی کوثری استرآبادی می‌گفت هیچکدام از ما جوانترها جرأت نداشتیم در حضور ایرج یک کلمه رکیک یا اشاره ناباب داشته‌باشیم چون به سرعت برافروخته و عصبانی می‌شد و تا یک دو هفته اصلاً قهر می‌کرد.


شاهدبازی در ادبیات فارسی
نگارش دکتر سیروس شمیسا
ص ۲۵۵


@vir486

این موزیک مرا با خود می‌برد، می‌برد آنجا که شراب هم نمی‌برد.
اثر تئودورراکیس.

خلوت عصری و چای زیر درخت انجیر هم مرا با خود می‌برد به دور دورها....

ای خداوند یکی یار جفاکارش ده
دلبری عشوه ده سرکش خون خوارش ده

تا بداند که شب ما به چه سان می‌گذرد
غم عشقش ده و عشقش ده و بسیارش ده

چند روزی جهت تجربه بیمارش کن
با طبیبی‌دغلی پیشه سر و کارش ده

ببرش سوی بیابان و کن او را تشنه
یک سقایی حجری سینه سبکسارش ده

گمرهش کن که ره راست نداند سوی شهر
پس قلاوز کژ بیهده رفتارش ده



مولوی


@vir486

آن دسته که سرگشته سودای جنونند
پا تا به سر از دایره‌ی عقل برونند

دانی که بود رهرو آزادی گیتی
آنانکه در این بادیه آغشته بخونند

در محفلِ ما صحبتی از شاه و گدا نیست
دانی همگی عالی و عالی همه دونند

با پنجه برآرند زبان از دهن شیر
آنانکه ز سر پنجه‌ی عشقِ تو زبونند

جویای وکالت ز موکل نبود کم
این دوره جگرسوختگان بس که فزونند

از جلوه‌ی طاوسی این خلق بترسید
کز راه دورنگی همه چون بوقلمونند

چون زاغ کشاندند سوی خانه‌خرابی
این خانه‌خرابان که به ما راهنمونند
 

دیوان فرخی یزدی
به قلم حسین مکی
ص۱۳۶

@vir486

در مقالات شمس تبریزی ویراسته‌ی صمد موحد نیز از زبان شمس در باب رندان سخناني آمده است که حکایت از فساد اخلاقی ایشان دارد: «تا هر درمی را کدام رند برگرفته باشد [و] به کدام فسق خرج کرده باشد.» (ص ۳۴۶) علوی اگرچه رند باشد، او را از جهت پیغامبر علیه السلام دوست دارند (ص ۳۶۶)؛ «رند بوده و روسپی‌باره بوده و غلام‌باره بوده و فلسفی و عارف و قلندر بوده... (ص) (۳۷۰) اما در یک جا نیز در نشر دیگری از همان کتاب از رندی به معنای معنوی یاد شده است. آن مرید درآمد. شیخ را گفت: رندوار آمدیم. شیخ :گفت انشاء‌الله شما را و ما را به مقام رندی برسانند.

گویا با سنایی است که مفهوم رندی و «مذهب رندان» در زبان استعاری و نمادین شعر صوفیانه جای خود را باز می‌کند:

خیز و بُتا راه خرابات گیر
مذهب قلاشی و طامات گیر
مذهب رندان و گدایان دهر
صحبتِ اصحابِ خرابات گیر

یا:

اقتدا بر عاشقان کن گر دلیل‌ات هست درد
ور نداری درد گِرد مذهب رندان مَگرد



عرفان و رندی در شعر حافظ
داریوش آشوری
ص ۲۹۰و۲۹۱

@vir486

در غربتِ مرگ بیم تنهایی نیست
یاران عزیز آن طرف بیشترند
 
مسیح کاشانی



@vir486

چو ضحاک شد بر جهان شهریار
بر او سالیان انجمن شد هزار

سراسر زمانه بدو گشت باز
برآمد بر این روزگار دراز

نهان گشت کردار فرزانگان
پراگنده شد کام دیوانگان

هنر خوار شد جادویی ارجمند
نهان راستی آشکارا گزند


شاهنامه فردوسی


@vir486

رندی در زهد و کفر در ایمان
ظلمت در نور و خیر در شر زد

پس از سنایی اصطلاحات «رند» و «رندی» را در شعرهای عطار و سعدی و دیگران از جمله در گلشن راز شبستری می‌توان دید. اما حافظ است که بیش از همه «رند» و ""رندی"" را در میان آورده و در ارتباط با انسان‌شناسی عرفانی خویش آن را تبدیل به مفهومي اساسی کرده‌است. با واردشدن در مفهوم رندی به قلمرو نظریه‌ی اخلاقی و رفتاري حافظ می‌رسیم و سفارش‌های او در این باب که بر اساس وضع بنيادي ازلی و جایگاه و نقش انسان در هستی، چه گونه می‌باید زیست. حافظ زندگی رندانه را سفارش می‌کند. بنا‌براین، پیگیری مفهوم رندی در دستگاه اندیشگی او همچون مفهوم بنيادي آن در قلمرو اخلاق و رفتار برای فهم جهان اندیشه‌ی او اهمیت اساسی دارد. پس باید دید که مفهوم رندی در آن دستگاه کجا قرار می‌گیرد و با دیگر پاره‌های آن چه روابط منطقی دارد. مفهوم‌های رند و رندی را هم همچون تمامی مفهوم‌ها و شخص‌واره‌های نمادین در شعر حافظ می‌باید در پرتو ساختار جهان و جهان‌بینی او دریافت در آن هر چيزي پيوسته اشاره به رویداد ازلی و سرنمونِ خود در آن دارد. در مورد رندی نیز سرنمونِ آن را در رویدادِ ازلی می‌بینیم:


مرا روز ازل کاری به جز رندی نفرمودند
هر آن قسمت که آنجا رفت از آن افزون نخواهد‌شد

یا:

آن نیست که حافظ را رندی بشد از خاطر
کاین سابقه‌ی پیشین تا روز پسین باشد

یا:

عیب‌ام مکن به رندی و بدنامی ای حکیم
کاین بود سرنوشت از دیوان قسمت‌ام


عرفان و رندی در شعر حافظ
داريوش آشوری
ص۲۹۲


@vir486

بی‌نیازی بین که با این مفلسی از فرّ فقر
طعنه بر جاه جم و دارائی دارا زدیم

تا قیامت وعده‌ی کوثر خمارم می‌گذاشت
باده را در محفل آن حور با هورا زدیم

فرخی یزدی



@vir486

چهرهٔ زرد مرا بین و مرا هیچ مگو
دردِ بی‌حد بنگر، بهر خدا هیچ مگو

دلِ پرخون بنگر، چشمِ چو جیحون بنگر
هر چه بینی بگذر، چون و چرا هیچ مگو

دیٖ خیال تو بیامد به در خانهٔ دل
در بزد گفت: «بیا، در بگشا، هیچ مگو»

دست خود را بگزیدم که فِغان از غم تو
گفت: «من آن توام، دست مخا، هیچ مگو

تو چو سُرنای منی، بی‌لب من ناله مکن
تا چو چنگت ننوازم، ز نوا هیچ مگو»

گفتم: «این جان مرا، گرد جهان چند کشی؟»
گفت: «هر جا که کشم زود بیا، هیچ مگو»

گفتم: «ار هیچ نگویم تو روا می‌داری؟
آتشی گردی و گویی که درآ، هیچ مگو؟»

همچو گل خنده زد و گفت: «درآ تا بینی
همه آتش سمن و برگ و گیا، هیچ مگو»

همه آتش گل گویا شد و با ما می‌گفت:
«جز ز لطف و کرم دلبر ما هیچ مگو»
 

مولوی


@vir486

روز نخست چون دم رندی زدیم و عشق
شرط آن بود که جز ره این شیوه نسپریم

رندی چنان که در اصل به معنای قلاشی و عیاری و اوباشی بوده‌است یعنی پایبند نبودن به ارزش‌ها و عرف رفتاراجتماعی سرکشی نسبت به راه و رسم همگانی، شکستن حدود شرع و عرف، خراباتیگری و میخوارگی و بی‌بند و باری. بنا‌بر‌این، رند از نظر رفتار اجتماعی در برابر اهل زهد و پرهیز و همه‌ی کساني قرار می‌گیرد که عرف و عادت و هنجارهای اجتماعی را به دیده می‌گیرند و راه سلامت و بی‌خطری را می‌پیمایند و پا از گلیم خویش فراتر نمی‌گذارند. وجه ارزش‌شکن و بی‌حسابی و بی‌رفتاری رندانه است که سبب می‌شود رندی در زبان نمادین عرفانی و بیش‌تر از همه در زبان حافظ چنان معنا و جایگاه والایی بیابد. رندی در این معنا با سرگذشت ازلی آدم در تأویل شاعرانه ی صوفیانه پیوند می‌خورد.



عرفان و رندی در شعر حافظ
داریوش آشوری


@vir486

جهان چون من و چون تو بسیار دید
نخواهد همی با کسی آرمید


فردوسی



@vir486

بخروش چو شرزه شیرِ ارغند



این ملّت دارای یک نطفه‌ی ناآرامی است که هر زمانی به صورتی بروز کرده است:
زمانی در مزدک، در حلّاج، در حسن صبّاح و هزاران تنِ گمنام یا با‌نـامِ دیگر.

                
اسلامی‌ندوشن


@vir486

راست است که در گلستان سعدی نمایشی از اجتماع عصر او را می‌توان دید اما نکته قابل ملاحظه آن است که وی خود در بسیاری از حکایات وارد می‌شود و سخن می‌گوید و جزء اشخاص داستان درمی‌آید بی‌گمان دخالت او در همه این حکایات مطابق واقع نیست و تا حدودی رنگ داستانی دارد. بعبارت دیگر برخلاف تصور هانری ماسه، نمی‌توان این اشارات را دلیل قرار داد و بیقین گفت که در همه این وقایع سعدی - همچنان که روایت کرده شرکت مستقیم داشته و یا همه جاهایی را که ذکر کرده دیده و به آن بلاد سفر کرده است. اما این که او برخی از روایات را بعنوان تجربیات شخص خود نقل می‌کند صمیمیتی خاص به نوشته‌اش بخشیده‌است و بر تأثیر حکایات گلستان می‌افزاید در این موارد خواننده چنین احساس می‌کند که دوستی با او در گفتگوست که از سرگذشت خویش بصداقت و بی‌ریا و راز‌پوشی سخن -می‌گوید، حتی اگر لازم باشد به نقص‌ها و عیوب خود نیز اعتراف می‌کند تا ثمره‌ی تجارب خویشتن را در طول حیات با وی در میان نهد این لحن سخن گفتن سعدی میان خواننده و او نوعی تفاهم و همداستانی و بسا یکدلی و انس پدید می‌آورد.


گلستان سعدی
تصحیح دکتر غلامحسین‌یوسفی
ص ۳۵


@vir486

شرب می با لب شیرین تو ما راست حلال
بیخبر زاهد از این ذوق که در مشرب ماست


فرصت‌شیرازی

 
@vir486

توصیفات نمایش‌گونه

جنبه نمایش‌گونه (دراماتیک) صحنه‌های شاهنامه بی‌نهایت نیرومند است و آنچنان زیاد که ذکر نمونه‌هایش سخن را به درازا می‌کشاند. کمتر داستانی است که از این خصیصه‌ی جذاب برخوردار نباشد مثلاً ماجرای زال و رودابه نقش سیندخت و چاره‌گری‌های او، گفت‌وگوهایش با سام، سر فروافکندن او در مقابل مهراب، گریستنش، دست دور کمر شوهر حلقه زدن با حالت غنج و دلال زنانه به قصد آرام سازی او وقتی مهراب تهدید کرده که رودابه را می‌کشد. پهن و به اصطلاح «ولو» شدن او روی زمین در اثر درماندگی و غیره... داستان رستم و اشکبوس با آن حالت زنده، توصیف اشکبوس تا دندان مسلح و سوار در برابر ظرافت‌های اعمال و سخنان رستم، صحنه‌های بسیار از رستم و سهراب از جمله وصف حالت و حرکات سهراب وقتی در عالم شادی کودکانه و بی‌محابا به نخچیر می‌پردازد. داستان فرود و صحنه آن و دیدار فرود و بهرام، رستم و اسفندیار که به تنهایی آنهمه توصیفات نمایش‌گونه از قبیل خشم رستم ترنج در دست، سخن رستم با کریاس در و مقابله به مثل اسفندیار در گفتگو با سراپرده، نگریستن اسفندیار به پشت سر رستم به هنگام خروج از سراپرده، سخن دردآلو درستم با زره خویش که مدتها غریب و فارغ از جنگ در گوشه‌ای افتاده و.... همه و همه حاکی از شگردهای فردوسی در چنین توصیفاتی است.



درآمدی بر اندیشه و هنر فردوسی
سعید حمیدیان
ص۴۰۵


@vir486

گفتی که به عالَمم تمنّایی نیست
از من بشنو کِم¹ ز تو پروایی نیست
زان داخلِ کربلا شدستی کامروز
در مقبره‌ی یزید حلوایی نیست.

محوی‌همدانی

۱. کِم: که‌ام
عرفات‌العاشقین و تذکره نصرآبادی
این مصرع در آتشکده آذر این‌گونه نقل شده است:
...گویم که مرا خود از تو پروایی نیست.
و در ریاض‌الشعرا:
از من بشنو که از تو پروایی نیست.
روایت عرفات/ نصرآبادی، به‌نظر مقبول‌تر و اصحّ می‌آید.

با کعبه چه کار اگر معاشی ندهند
مهمانی زنده، مُرده لاشی ندهند
زان گشته به کربلا مجاور زاهد
کاندر سرِ گور شمر، آشی ندهند!

حزین‌لاهیجی



@vir486

بت روی تو پرستیم و ملامت شنویم
بت‌پرستی اگر این است که این مذهب ماست
 

فرصت‌شیرازی


@vir486