سمرقند در زمان رودکی

از چگونگی سمرقند در زمان رودکی آنچه به ما رسیده کمتر از آن است که در باب بخارا رسیده است، چه بخارا در آن زمان بزرگترین شهر ماوراء‌النهر و پایتخت آل‌سامان بود و سمرقند شهری از درجه دوم، هر چند که پیش از آن سمرقند را بر بخارا پیشی و فزونی بوده است، با این همه می‌توان دانست که سمرقند در زمان رودکی چگونه بوده است. موقع سمرقند: شهر سمرقند در میان جلگه وسیعی واقع است که در زمان رودکی به اسم ایالت‌ سغد معروف بود و در این زمان به اسم ولایت سمرقند خوانده می‌شود. سغد از قدیمی‌ترین شهرهای ایران و شاید کهنه ترین شهر ماوراءالنهر بود و از این حیث با کهن‌ترین شهرهای ایران برابری می‌کرد و به همین جهت تمام مملکت ماوراء‌النهر را در زمان‌های پیش از اسلام به مناسبت اسم این شهر سغدیان می‌خواندند و رود جیحون آن را از ایالت باختریان که در جنوب سغدیان بود جدا می‌کرد و آخرین ایالت ایران در اقصای شرق بود. این ایالت جایگاه مردمی از دو نژاد بود: نخست نژاد سغدی به قول مورخین و علمای جغرافیای یونان که ظاهراً از همان نژاد ما بوده اند و دیگر طوایفی چند از نژاد سک یا (اسکیت که تا سیستان سگستان) و بعضی نواحی مغرب خراسان نیز پراگنده شدند. نژاد سغدی مردم روستا و دهقانان آن ایالت را تشکیل می‌داد و ایالت سغدیان حد فاصل میان نژاد ایرانی و نژاد سک بود. اراضی جنوبی این ایالت را رود سغد یا رود زرافشان سیراب می‌کرد و از قدیم بسیار حاصل خیز بود. پایتخت این ایالت از زمان اسکندر مقدونی در تاریخ به اسم (مرکند یا مرکوند) معروف بود که ظاهراً همان سمرقند باشد و از همان زمان شهرت این شهر به واسطه هفته بازارهای آن بود. حد این ایالت از سوی شمال به سیر دریا می‌رسید و فلاویوس آریانوس مورخ یونانی قرن دوم میلادی گوید که در ساحل سیر دریا در ایالت سغدیان هفت قلعه بود از آن جمله قلعه‌ای به نام که کورش بزرگ پادشاه هخامنشی ساخته بود و نزدیک آن اسکندر مقدونی شهری نو به اسم الکساندرشته بساخت در زمان اشکانیان و ساسانیان ایالت سغدیان به همان حالت بماند تا اینکه پس از استیلای تازیان به سه ایالت سمرقند (یاسند و بخارا و فرغانه) منقسم گشت و امروز به چهار ناحیه منقسم است فرغانه زرافشان سمرقند و بخارا مردم سغد را زبان و خطی جداگانه بود بهاسم خط و زبان سعدی که هنوز آثاری از آن به جا مانده است.


محیط زندگی و احوال و اشعار رودکی
سعید نفیسی


@vir486

همه از دست غیر؛ ناله کنند
سعدی از دست خویشتن فریاد


سعدی



@vir486

ایرانیان سرانجام نیکی را بر بدی پیروز می‌کنند...
شاهنامه نمی‌گذارد ایرانی در خوابِ غفلت باقی بماند.


دکتر اسلامی‌ندوشن


@vir486

‍ این «ایرانی» که ما می‌شناسیم

خارجی‌ها در ایران کمتر خود را غریبه حس می‌کردند، و ایرانی‌ها نیز پس از آنکه راهِ آشتی باز می‌شد، آنها را از خود می‌شمردند. زیاد نیستند ملّت‌هایی که مانند ایرانی آنقدر آسان با غریبه‌ها بجوشند. با این حال و با همه‌ی انعطافی که در روحِ ایرانی هست، در مواردی که لازم می‌آمده است که بایستد و از موجودیّتِ خود دفاع کند، می‌ایستاده و مقاومت‌های شگفت‌انگیز از خود نشان می‌داده است. این، در چه مواقعی بوده است؟ در مواقعی که "ایرانیتِ" او در خطر می‌افتاده است.
این «ایرانیّت» کلمه‌ی بسیار مبهمی است، حتّی قدری مرموز، و وابستگی به حفظِ هستی پیدا کرده است. شاید بشود گفت که برای ایرانی زندگی بدونِ «ایرانیّت» واجدِ لطف و ارزش نبوده است. ممکن است گفته شود هر قومی که مقداری خصوصیّاتِ ملّی دارد، همین طور است. درست، ولی درجاتش فرق می‌کند. مصری دیگر آن مصریِ پیشین نیست، و یونانی آن یونانیِ قدیم نیست، ولی ژاپنی و چینی و هندی و ایرانی، فی‌المثل چیزهایی دارند که زندگیِ آنها را به خصوصيّاتِ قومیِ آنها خیلی نزدیک نگاه داشته است. ایرانی در طیّ تاریخِ خود خصوصیّتی در خود می‌دیده است که برای دفاع از آن مُصِر بوده است. بعد از آمدنِ اسلام و تغییرِ دین، این وضع تغییر نکرد، منتهیٰ از ایرانیّتِ سیاسی به نوعی ایرانیّتِ فرهنگی تبدیل گشت. و این «ایرانیّت»، مخلوطِ عجیبی است از دین و معتقداتِ ملّی و آداب و عادات و نحوه‌ی اندیشه و ویژگی‌های مُنبعِث از طبیعت و اقلیم و جغرافیا و عوارضِ ناشی از حوادث و مصائب.
این خصیصه را کسی نمی‌گوید که سراپا مُحسّنات است، خودِ ایرانی هم این را نمی‌گوید، حتّی گاهی پیش می‌آید که آن را مسخره کند. آمیخته‌ای است از مقداری حُسن و عیب باهم، و آمیخته‌ای از رسوبِ جریانِ قرون، در سرزمینی پر از حوادث، که تجربه‌ها و درس‌ها را تا حدّی به صورتِ خصلت و طبیعت درآورده است، و چون یادگارهایی است از دوران‌های خوش و ناخوشِ زندگی، ناچار از اجزای متفاوت و متعارض ترکیب گرفته است، و این خود بعضی از واکنش‌های ایرانی را در برابرِ امور پیش‌بینی ناپذیر کرده است. فی‌المثل در برابر ترک‌های عثمانی که بزرگترین امپراطوری اسلامی هستند، می‌ایستد؛ ولی چون صفویّه به دوره‌ی انحطاط می‌رسد، به چند هزار قندهاری راه می‌دهد که تا قلبِ اصفهان پیش آیند، امّا چند سال بعد همان سپاهیانِ شکست‌خورده‌ی تحقیر شده، به سرکردگیِ نادرقُلی تا دهلی می‌تازند، و همه‌ی هجوم آورندگان را به عقب می‌رانند.

                     برگریزان
اسلامی نُدوشن


@vir486

یعنی می‌شود یک شب خوابید و
صبح از رادیو شنید
باد آزاد است از هر کجا که دلش خواست
اگر خواست از جامه‌ی خواب ِ زن و عطر آینه بگذرد!؟

چکارمان دارند نمی‌گذارند با بوسه گفتگو کنیم
چکارمان دارند نمی‌گذارند بپرسیم چکارمان دارند
رادیو دارد دروغ می‌گوید...

سیدعلی‌صالحی


@vir486

آن طفل یتیمم که ز بس بی‌کسم، از باد
دریوزه کنم جنبشِ گهواره‌ی خود را


طالب‌ آملی


@vir486

ریش معشوق یا سبزه عذار

یکی از مضامین شعر فارسی در ارتباط با معشوق مذکر که علاوه بر قصیده در غزل هم دیده‌می‌شود این است که معشوق که کودک است نخست خط و به اصطلاح ریش ندارد ولی سرانجام ریش در می‌آورد و از این زمان به بعد دیگر به درد نمی‌خورد و این خلاف رأی افلاطون است که به عشق معنوی معتقد بود و لذا به نظر او معشوق نباید کودک باشد و شاعران در این باره مضامین گوناگون پرداخته‌اند. فرخی در تغزل قصیده‌یی افسوس می‌خورد که معشوقش با آن که پانزده شانزده سال بیش ندارد ریش درآورده است و جایگاه بوسه شاعر را خراب کرده‌است. شاعر از این غصه شب‌ها نمی‌خوابد:

آن سمن عارض من کرد بناگوش سیاه
دو شب تیره بر آورد ز دو گوشه‌ی ماه

سالش از پانزده و شانزده نگذشته هنوز
چون توان دیدن آن عارض چون سیم سیاه

روزگار آنچه توانست بر آن روی بکرد
به ستم جایگه بوسه من کرد تباه

بچکد خون ز دل من چو برویش نگرم
نتوانم کرد از درد بدان روی نگاه

شب نخسبم زغم و حسرت آن عارض و روز
تا به شب زین غم و زین درد همی‌گویم آه


یکی از مضامین مربوط به وقتی است که معشوق نوجوان در حال ریش در آوردن است و به اصطلاح نوخط و سبز خط است، یعنی هنوز ریشش سیاه نشده‌است، تا این زمان هنوز شاهد محسوب می‌شود چنان که فرخی در غزلی می‌گوید:

با عارض ساده از در دیدن بودی
با خط دمیده در بوس و کناری


شاهدبازی در ادبیات فارسی
نگارش دکتر سیروس شمیسا
ص۵۱و۵۲


@vir486

آراسته آمد و چه آراستنی
دل خواست بعشوه و چه دل خواستنی

بنشست و شراب خورد و برخاست برقص
وه وه چه نشستنی چه برخاستنی


 @vir486

چنان دان که بیدادگر شهریار
بُوَد شیرِ درنده در مرغزار


شاهنامه فردوسی
تصحیح استاد خالقی‌مطلق


@vir486

چرا همه‌اش می‌گوییم فردوسی؟

شاهنامه بنیاد است، و این گفته نه از روی ستایش‌های کورکورانه است. اگر دیگر آثار زبان فارسی در حکم شهرها و روستا‌های کوچک باشند، شاهنامه خود سرزمینی‌ست پهناور با شهرها و روستاهای کوچک.
شاهنامه از این نظر بُنیاد است که دیگر آثار زبان فارسی وام‌گرفته‌ی خودآگاه و ناخودآگاه آن هستند‌.
و از این نظر سرزمینی‌ست پهناور که تک‌شخصیتی و تک‌کُنشی نمی‌باشد. یعنی گِرد یک موضوع خاص نمی‌گردد. در شاهنامه به جز حماسه، عشق، خرد، خیانت، پهلوانی، دادگستری، ستم، میهن‌دوستی، بزرگ‌منشی، خودپرستی و تکبر موج می‌زند. پس تک‌بُعدی نیست.
دسته‌های گوناگون پهلوان وجود دارد، رستم پهلوانی متعادل، طوس پهلوان هست اما قدرت تشخیص خوب از بد را ندارد، اسفندیار پهلوانی مُتکبر، سهراب نیز همین‌گونه.
در میان شخصیت‌های زن شاهنامه، سودابه زنی‌ست بدخو، سیندخت مادر رودابه زنی‌ست با خرد و فرهنگ، گردآفرید پهلوانی‌ست مبارز، فرنگیس زنی متعهد به شوهر و فداکار.
از میان پادشاهان کی‌خسرو پادشاهی‌ست که به خواست خویش از پادشاهی کنار می‌رود اما گشتاسپ به تخت چنگ انداخته و حتی به قیمت کشتن اسفندیار قدرت را از دست نمی‌دهد.
در میان دشمنان ایران، پیران هم‌ردیف گودرز است، پیری باخرد که مصالح مملکت خویش را همیشه در نظر دارد.





ادامه‌دارد..‌‌‌

@vir486

در نقد ادبی، آغاز و انجامِ ما چیزی بجز متن نیست. بدین معنی که منتقدِ ادبی از متن زاده می‌شود و نهایت هم به متن باز می‌گردد: انّا لله و انّا الیه راجعون! ما از متنیم و به سوی او باز می‌گردیم. تمامِ نظریاتِ ادبی جهان در راستای برگشتن به متن و تحلیل آن بکار می‌آیند و اصولاً خودِ متن توانشِ زایاییِ نظریه را در بطنش دارد وگرنه انطباق این‌دو حتماً چیز بی‌ربطی‌ بود. غالبِ نظریاتِ ادبی‌ای که در تحلیلِ متن کارا نیستند همه از همین منقصت رنج می‌برند که اصولاً جایگاهی در متن ندارند، این منتقدِ ادبی نیست که نظریه را برای نقدِ متن بکار می‌گیرد در حقیقت این خودِ متنیتِ متن است که به ما می‌گوید به سراغ کدام نظریه‌پردازِ خاص برویم، بقول مولانا:

«جمله‌ی ذرات عالم در نهان
با تو می‌گویند روزان و شبان
ما همه چشمیم و گوشیم و هشیم
با شما نامحرمان ما خاموشیم!».

براستی بسیاری از متظاهرانِ به نقدنویسی خود «نامحرمند»! ازین منظرْ عرفان چیزی بجز «نقدِ حال ما» نیست:

«بشنوید ای دوستان این داستان
خود حقیقت نقد حال ماست آن».

در جهان کلاسیکِ ایران، منتقدِ هستی همین عرفایی بودند که جهان را «می‌خواندند»! آنها نیز منطبق بر «زبانِ هستی»، جهان و انسان را «خوانش» و رازگشایی می‌کردند و با مخاطبان خود در میان می‌گذاردند. مثنوی مولوی سراسر «نقدِ کلاسیک» است، چه خوشمان بیاید چه نیاید. این‌ها را گفتم تا به این نکته برسم که در نقدِ ادبیِ مدرن، منتقد و نقدِ او خود از جنسِ متند! یعنی فاصله‌ی یک منتقد تراز اول جهانی چون پُل دومان و والتر بنیامین و ژیل دولوز، تا نویسندگانی همچون کافکا و جیمز جویس چیزِ زیادی نیست، هم در شیوه‌ی نثرنویسی نثرشان منحصربفرد و ادبی است هم در اندیشه و محتوا تأمل‌برانگیز و فلسفی. جای دوری نمی‌خواهد برویم، نثر شفیعی کدکنی در «رستاخیز کلمات»، «موسیقیِ شعر» و «صور خیال»ش را ببیند! این آثار را هم می‌شود مثلِ یک اثر ادبی خواند و از آن‌ها «لذتِ متن» برد، و هم چیز یاد گرفت و در تحقیقاتِ دانشگاهی بدانها ارجاع داد. به این‌ها اضافه کنید «طلا در مسِ» براهنی را که دیگر در ادبیاتِ معاصر تبدیل به یک اثرِ کلاسیک شده است و صاحب جایگاهِ ممتاز. با تمامِ اعصاب‌خردی‌ها و نثرِ گزنده‌اش. تازه این‌ نمونه‌ی وطنیِ آن بود به زبانِ فارسی. در فرانسه و انگلیسی و آلمانی این مرزها دیگر بر هم مماس شده‌اند. برای همین است که می‌گویم شعر مولانا و مآثرِ عطار و بایزید و دیگر آبای تصوف را باید همچون نقدِ ادبی خواند و از آن‌ها چیز یاد گرفت و نه تنها التذاذ ادبی برد.

«اسد آبشیرینی»



@vir486

زمانی میاسای از آموختن
اگر جان همی خواهی افروختن


فردوسی



@vir486

نهادیم پای سفر در طریق
سفر کرده‌ای چند، با هم رفیق

به شهری رسیدیم از رودبار
که بودند از ظلم والی، فگار

قضا دردِ دندان به والی گماشت
بجز قلع دیگر علاجی نداشت

سبک یک دو دندان چو بیچاره کَند
گرانتر شد آن درد بر مستمند

بیاسود مسکین ز درد آن زمان
که دندان نماندش دگر در دهان

شد القصّه آن روز فرخ چو چاشت
دهان بود چون معده، دندان نداشت

شد افسانه در شهر و کو، این حدیث
که کندند دندان گرگ خبیث

چو گل بود خندان لب آن رمه
که کندیم دندان ظالم همه

یکی از رفیقان من این چو دید
شگفت آمدش، لب به دندان گزید

بگفت ای عزیزان بیدار بخت
مرا عبرت آمد ازین حال، سخت

که از ساقی چرخ دیرینه دور
به جام است پاداش انصاف و جور

قلع: کَندن، کشیدن


حزین‌لاهیجی
قرن یازده و دوازده


@vir486

ایاز در شعر فارسی
بخش اول


عشقی که سلطان یمین‌الدوله محمود را بر ایازِ ترک بوده‌است معروف است و مشهور. آورده‌اند که سخت نیکو صورت نبود لیکن سبز چهره‌یی شیرین بوده‌است، متناسب اعضا و خوش حرکات و خردمند و آهسته. سلطان يمين‌الدوله مردی دیندار و منفی بود و با عشق ایاز بسیار کشتی گرفتی تا از شارع شرع و منهاج حُرّیت قدمی عدول نکرد. شبی در مجلس عشرت - بعد از آن که شراب درو اثر کرده‌بود و عشق درو عمل نموده - به زلف ایاز نگریست عنبری دید بر روی ماه غلتان، سنبلی دید بر چهره‌ی آفتاب پیچان، حلقه حلقه چون زره، بندبند چون زنجیر. عشق عنان خویشتن‌داری از دست صبر او بربود، محتسب آمَنّا و صدَّقنا = ايمان آوردیم و تصدیق کردیم سر از گریبان شرع برآورد و در برابر سلطان یمین‌الدوله بایستاد و گفت هان محمود! عشق را با فسق میامیز و حق را با باطل ممزوج مکن بدین زلّت ولایت عشق بر تو بشورد و چون پدر خویش از بهشت عشق بیوفتی. سمع اقبالش در غایت شنوایی بود این قضیت مسموع افتاد ترسید که سپاه صبر او با لشکر زلفین ایاز برنیاید کارد برکشید و به دست ایاز داد که بگیر و زلفین خویش را بیر ایاز خدمت کرد و کارد از دست او بِستَد و گفت از کجا ببرم؟ گفت از نیمه آیاز زلف دو تو کرد و تقدیر بگرفت تا کرد و اندازه گرفت و فرمان به جای آورد و هر دو سر زلف خویش را پیش محمود نهاد محمود زر و جواهر خواست و افزون از رسم معهود و عادت ایاز را بخشش کرد و از غایت مستی در خواب رفت و چون نسیم سحرگاهی برو وزید بر تخت پادشاهی از خواب درآمد، آنچه کرده بود یادش آمد، ایاز را بخواند و آن زلفین بریده بدید. سپاه پشیمانی بردل او تاختن آورد. می‌خفت و می‌خاست و از مقربان و مرتبان کس را زهره‌ی آن نبود که پرسیدی که سبب چیست؟ تا آخر کار حاجب‌علی قریب که حاجب بزرگ او بود روی به عنصری کرد و گفت: پیش سلطان در شو و خویشتن را بدو نمای و طریقی بکن که سلطان خوش طبع گردد. عنصری فرمان حاجب‌ِبزرگ به جای آورد و در پیش سلطان شد و خدمت کرد. سلطان يمين‌الدوله سر برآورد و گفت ای عنصری این ساعت از تو می‌اندیشیدم می‌بینی که چه افتاده‌است ما را در این معنی چیزی بگوی که لایق حال باشد. عنصری خدمت کرد و بر بدیهه گفت:

کی عیب سر زلف بت از کاستن است
چه جای به غم نشستن و خاستن است
جای طرب و نشاط و می خواستن است
ک‌اراستن سرو ز پیراستن است

سلطان يمين‌الدوله محمود را با این دو بیتی بغایت خوش افتاد بفرمود تا بیاوردند و سه بار دهان او پر جواهر کرد و مطربان را پیش خواست و آن روز تا به شب بدین دوبیتی شراب خورده و آن داهیه بدین دوبیتی از پیش او برخاست و عظیم خوش طبع گشت والسلام..


ادامه‌دارد...


شاهدبازی در ادبیات فارسی
نگارش سیروس شمیسا
ص ۴۰و۴۱



@vir486

شب هجران
شجریان
یاحقی
پایور


@vir486

آن کس که ز چرخ نیم‌نانی دارد
وز بهرِ مقام آشیانی دارد

نی طالبِ کس بُوَد نه مطلوبِ کسی
گو شاد بِزی که خوش جهانی دارد

گزیده‌ی غزلیات شمس
انتخاب دکتر شفیعی کدکنی


@vir486

باده‌ی خاص خورده‌ای، نُقلِ خلاص خورده‌ای
بویِ شراب می‌زند، خربزه در دهان مکن

خربزه در دهان کردن: استاد فروزانفر نوشته‌اند: ظاهراً عملی بوده‌است که میگساران برای پوشیدن و ازاله‌ی بویِ شراب می‌کرده‌اند زیرا پوستِ خربزه را قدما برای شستن و پاکیزه‌کردن و بُردن چربی و ازاله‌ی بوی دهان مُفید می‌شمرده‌اند. ترجمه‌ی عبارتی از مفردات ابن‌البیطار: در پوست خربزه خشکی‌‌یی هست که برای جلا دادنِ ظروف مناسب است و اگر به جای اُشنان به کار رود بویِ گندیدگی را از میان می‌برد و بویِ دهان را برطرف می‌کند.

در عشق زنده‌بودن( گزیده‌ی غزلیات شمس)
دکتر شفیعی‌کدکنی
ص ۳۹۹

@vir486

کجا آن بزرگان با تاج و تخت؟!
کجا آن سواران پیروزبخت؟!

کجا آن خردمند گُندآوران؟!
کجا آن سرافراز و جنگی‌سران؟!

همه خاک دارند بالین و خشت
خُنُک آن که جز تخمِ نیکی نکشت!

شاهنامه فردوسی
تصحیح استاد خالقی‌مطلق



@vir486

به دانش گرای، ای برادر، که دانش
ترا برگذارد از این چرخِ اَخضَر

به دانش توانی رسید، ای برادر،
از این گوی اغبَر به خورشیدِ ازهر

گوی اغبر: کره‌ی خاکی
ازهر: درخشان


سی‌قصیده‌ی ناصرخسرو
به کوشش مهدی محقق


@vir486