به یاد دهخدا

وقتی دهخدا شعر «یاد آر ز شمع مرده یاد آر» را سرود، به یک حساب نخستین سنگ بنای تجدّد شعری را بر زمین فرهنگِ معاصر نهاد.
در این شعر که قالب آن تا حدودی تازه می‌نمود، بعضی تصاویر و حال و هوای روحیِ تازه‌ای داشت و تاثیر عاطفی شعر فوق‌العاده بود.

هنوز هم پس از قریب یک قرن که این شعر را می‌خوانیم، بُغضِ گلوگیرِ ما صدقِ عاطفی سراینده را به ما منتقل می‌کند.
در هر دوره‌ای از ادوار تاریخی این قرن چه مقدار مصادیق مشهور و گمنام که برای این شعر داشته‌ایم و داریم و خواهیم داشت.

از دهخدا شعر بسیاری در دست نداریم. اما دیوان کوچکِ دهخدا یکی از دیوان‌های عزیز دوران معاصر است که در آن وطن‌پرستی و عشق به آزادی و شرف ملّی، موج می‌زند و در دو سوی جدّ و هزل، شاهکارهای برجسته‌ای را عرضه می‌دارد.

با چراغ و آینه، صفحه ۳۷۸
#محمدرضا_شفیعی‌کدکنی



@vir486

صحبت بر سر تفاهم است!!!!


سبحان الله ز فرقِ سر تا پایت
در قالب آرزوی من ریخته‌اند

خاقانی

@vir486

                   دلتنگ را
               ز وسعتِ منزل
                  چه فایده؟


            
صائب تبریزی


@vir486

بیار باده و اوّل به دستِ حافظ
به شرط آنکه ز مجلس سخن به در نرود


حافظ


@vir486

برخی اصطلاحات شعر حافظ

سواد
ایهام دارد:
۱. سیاهی
۲. پیش‌نویسِ نامه که خط خورده و سیاه است، در مقابلِ بیاض به معنی سفیدی، که پاکنویسِ نامه و از قلم‌خوردگی پاک و سفید است.

سواد نامه‌ی مویِ سیاه چون طی شد
بیاض کم نشود ور صد انتخاب رود

دیوان حافظ
تصحیح زنده‌یاد پرویز ناتل خانلری
جلد دوم
ص ۱۱۹۷


@vir486

#فردوسی


شاهنامه، گورستان پهناور پرخروشی است که مردگان آن زنده‌ترین مردگان هستند.
عمر نسل‌ها و قوم‌های گوناگون را در آن می‌نگریم که خیز برمی‌دارد، موج می‌زند و فرو می‌افتد، سپس آرام می‌گیرد، مانند یک گورستان مواج،
و آفتاب جاودان فردوسی بر این گورستان تابیده است و شکوه مرگ را می‌نمایاند که بسی پایدارتر و پررنگ‌تر از شکوه زندگی است....


محمد‌علی اسلامی‌ندوشن
زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه


@vir486

موی بشکافی به عیبِ دیگران
ور بپرسم عیبِ تو، کوری در آن...



عطار


@vir486

حکایت

محتسب آن مرد را می‌زد بزور
مست گفت: ای محتسب کم کن تو شور

زان که گر نانِ حرام این جایگاه
مستی آوردی و افکندی ز راه

بودیی  تو مست‌تر از من بسی
لیک آن مستی نمی‌بیند کسی

در جفای من مرو زین بیش نیز
داد بِستان اندکی از خویش نیز




#عطار
منطق‌الطیر

@vir486

بُزك نمیر، بهار میاد


گریه مكن عزیز من!
موسم نوبهار من!
بلبل مست نغمه خوان
بر سر شاخسار میاد
غله ز «خوار» مى‌رسد
گندم شهریار میاد

بُزك نمیر، بهار میاد
خربزه با خیار میاد

دخترك عزیز من،
از غم نان به سر مزن!
طفلك با تمیز من،
شعله به خشك و تر مزن!
طوطى اشك ریز من،
بر دل من شرر مزن!
سال دگر براى تو
شوهر غمگسار میاد

بُزك نمیر، بهار میاد
خربزه با خیار میاد

سال دگر به خوشدلى
نان و پنیر مى‌خورى
گوشت، كباب مى‌كنى
دیزى سیر مى‌خورى
روغن زرد مى‌خورى
شربت و شیر مى‌خورى
بر درِ خانه‌ات همى
خربزه بار بار میاد

بزك نمیر، بهار میاد
خربزه با خیار میاد


#سید_اشرف_حسینی
معروف به نسیم شمال

@vir486

همه شب به کویت آیم به بهانه‌ی گدایی
که مگر شبی ز رحمت به رخم دری گشایی

به خدا اگر توانم روم از درت به جایی
که مرا ز بند زلفت نبود سر رهایی

همه تن به جمله چشمم که مگر ز در درآیی
همه جان به جمله گوشم که مگر لبی گشایی


#ادیب_نیشابوری


@vir486

#شاهرخ_مسکوب
شکاریم یکسر همه پیشِ مرگ
تاریخ۱۳۴٣/٢/٢۳





دو هفته‌ای است که روزهای بحرانی بدی را می‌گذرانم. سنگین و غمزده‌ام هر وقت غمی به من هجوم می‌آورد سنگین و لخت می‌شوم انگار همه نیروی حیاتی مرا خشک می‌کند. و این هجوم مثل سیل نیست که ناگهان فرا رسد و هر چیز را با خشم و خروش درهم بریزد. سیلابی است که انگار دشتی را فرا می‌گیرد اندک اندک بالا می‌آید و همه چیز را در بر می‌گیرد و غرق می‌کند آب از سر می‌گذرد.

جهان به مجلس مستان بی‌خرد ماند
که رنج بیش برد هر کسی که هشیار است



@vir486

بند بگسل باش آزاد ای پسر
چند باشی بند سیم و بند زر

#مولانا

@vir486

نادرشاه در نامه‌ای به دربار عثمانی اخطار داد که خاک ایران را ترک کند اما دربار عثمانی این شعر را به زبان فارسی برای نادر فرستاد:

چو خواهی قشونم نظاره کنی
سحرگه نظر بر ستاره کنی

اگر آل عثمان حیاتم دهد
ز چنگ فرنگی نجاتم دهد

چنانت بکوبم به گرز گران
که یکسر روی تا مازندران


نادر شاه در پاسخ چنین گفت:

چو خورشید سعادت نمایان شود
ستاره ز پیشش گریزان شود

عقاب شکاری نترسد ز بوم
دو مرد خراسان دو صد مرد روم

اگر دست یزدان دهد رونقم
به اسکندریه زنم بیرقم



@vir486

زان باده که در میکده‌ی عشق فروشند
ما را دو سه ساغر بده و گو رمضان باش



#حافظ


@vir486

اژدها:

  در اساطیر ایرانی اژدها حیوانی است پلید که اهریمن آن را همراه مار، کژدم، چلپاسه و... جزء «خرَفَستران» (گزندگان)گزنده و زهرآگین آفرید که انواعی دارد؛ مانند: سه سر، دو سر، هفت سرو...(قلی زاده، 1388: 73). از منظر رمزشناسی نیز قهرمان داستان بایستی این موجود شریر را از پای در آورد. این هیولا یک پندار و یک رمز است برای ظهور و تجلی رمزی دیگر که با آن تقابل دارد. به قول «فرای» این حیوان هم جنبه سترونی دارد و هم جنبه آفرینش و آفرینش و حیات نتیجه مرگ اوست زیرا اژدها مرگ است و کشتن مرگ،یعنی آوردن زندگی (فرای، 1379: 226).

تعداد زیادی از پژوهشگران ایرانی اژدها را نماد خشکسالی می­‌دانند(رستگار فسایی،1365: 118و2؛ بهار، 1384: 311و226؛ سرکاراتی،1378: 238-237). نبرد بهمن (اردشیر) با اژدهایی در سرزمین مصر؛ در مصر خبر می­‌آورند که اژدهایی پدیدآمده بر فراز کوه که همه­ ستوران و احشام را می­‌بلعد. بهمن عازم نبرد می­‌شود، ناگاه اژدها آتشی برمی­‌دمد و تمام کوه و صحرا را آتش فرا می­‌گیرد، بهمن از پیش اژدها می­‌گریزد. اما اژدها فرامی­‌رسد و او را به دم درمی­‌کشد و بهمن در دهان اژدها ناپدید می­‌شود(طرسوسی،1374: 1/8).

البته گاه این موجود در نقش یک ناجی عمل می­‌کند و همیشه شرور نیست: آنگاه که به دستور همای، داراب را به پادافره کُشتن جمهرون و رشنواد به بیابانی دور و سوزان می­‌برند تا بکشند، ناگهان اژدهایی پدید می­‌آید و به یک دمیدن، تمام بیابان را پُر از آتش می­‌کند، از ترس این موجود، جلادان فرار می­‌کنند و داراب از مرگ می­‌رَهد(طرسوسی،1374: 1/56 و 335-334). گاه این موجود نقشی مرموز و نماین دارد: اژدهایی برفراز کوهی در میان جزایر «سلاهط» و «نوط» که آتش از دهانش برمی­‌آید و فوجی از لشکر اسکندر را می­‌سوزاند و سرانجام به جانب مغرب می­‌رود، این اژدها از زمان حضرت آدم پیوسته در میان مشرق و مغرب روان است و وقتی به مغرب برسد، جهان به پایان می­‌رسد و هفت هزار سال طول می­‌کشد تا از مشرق به مغرب برسد(طرسوسی،1374: 2/339-337).



@vir486

برخی اصطلاحات شعر حافظ

پیشانی

دل ز ناوکِ چشمت گوش داشتم لیکن
ابرویِ کمان‌دارت می‌برد به پیشانی

پیشانی در لغت به معنی گستاخی و سخت‌روئی و سماجت است، به پیشانی بردن یعنی با سماجت و گستاخی بردن. این تعبیر را عبید زاکانی معاصر حافظ نیز بکار برده‌است.

زلفت به پریشانی دل بُرد به پیشانی
دل بُرد به پیشانی زلفت به پریشانی


دیوان حافظ
تصحیح زنده‌یاد پرویز ناتل‌خانلری
جلد دوم
ص ۱۱۶۵

@vir486

دوایِ تو دوایِ توست حافظ
لبِ نوشش، لبِ نوشش، لبِ نوش


#حافظ


@vir486

گر چه بر واعظ شهر این سخن آسان نشود
تا ریا ورزد و سالوس مسلمان نشود

رندی آموز و کرم کن که نه چندان هنر است
حیوانی که ننوشد می و انسان نشود

گوهر پاک بباید که شود قابل فیض
ور نه هر سنگ و گلی لؤلؤ و مرجان نشود

اسم اعظم بکند کار خود ای دل خوش باش
که به تلبیس و حیل دیو مسلمان نشود

عشق می‌ورزم و امید که این فن شریف
چون هنرهای دگر موجب حرمان نشود

دوش می‌گفت که فردا بدهم کام دلت
سببی ساز خدایا که پشیمان نشود

حسن خلقی ز خدا می‌طلبم خوی تو را
تا دگر خاطر ما از تو پریشان نشود

ذره را تا نبود همت عالی حافظ
طالب چشمه خورشید درخشان نشود



#حافظ


@vir486

«در دل، رنج‌ها باشد که آن به هیچ دارویی

خوش نشود، نه بخفتن، نه بگشتن
و نه بخوردن.

الّا به دیدار دوست.»



#مولانا
فیه‌ما‌فیه


@vir486

تشنه‌ی آغوش دریا را تن‌آسانی بلاست
چون صدف هر کس که در دامان ساحل ماند، ماند



#صائب_تبریزی


@vir486