مسأله این است: اغراق و مبالغه که وجه غالب هنرسازه‌ها‌ی شاهنامه را تشکیل می‌دهد، چه نسبتی با خردگرایی و تعقلی دارد که فردوسی اینهمه از آن دم می‌زند؟ پیداست که در مبالغه ادعاهایی آورده می‌شود که از اساس فراعقلی و متافیزیکی‌اند:

«سپهبد عنان اژدها را سپرد
به خشم از جهان روشنایی ببرد».

«از آواز او چرم جنگی‌پلنگ
شود چاک‌چاک و بخاید دو چنگ».

«به مرگ سیاوش سیه پوشد آب
کند زار نفرین بر افراسیاب».

و نهایتاً هم این‌که:

«که گفتت برو دست رستم ببند
نبندد مرا دست چرخ بلند».

باید گفت که در میان سایر هنرسازه‌ها، اغراق دورترین فاصله را با عقل‌پذیری و خردورزی و تعادل را دارد. این‌که گفته‌اند که اغراق و مبالغه از ویژگی‌های اساسی ژانر حماسه است و نیاز کار فردوسی بوده است بله، امّا نهایتاً تکلیف خرد در اغراق چه می‌شود؟ عقل آدمی چگونه ادعاهای غیر عقلانی فردوسی را نه تنها می‌پذیرد بلکه از آن لذت هم می‌برد؟ برای پاسخ به چنین مساله‌ای باید به کانت رجوع کرد و مبحث معتبر او در باب «امر والا». به‌طور مجمل «امر والا» آن هنگامی اتّفاق می‌افتد که ذهن در برابر اموری قرار گیرد که از هضم و ادراک آن عاجز شده، نوعی ترس توأم با احترام برای آن قائل شود. در تمام تصاویر حماسی و اغراق‌آلود شاهنامه ما با نوعی کم آوردن قدرت عقل روبرییم: چگونه تمامی آب‌های عالم در مرگ سیاوش لباس سیاه می‌پوشند؟! در برابر نعره‌ی وحشتناک رستم چطور پلنگ از ترس چنگال خودش می‌جود؟ این چگونه نعره‌ای است؟ خشم سهراب در جنگ با گردآفرید چه نوع خشمی است که از هراسش نور خورشید هم، کور می‌شود؟ می‌بینیم که تصور چنین تصویرهایی محال عقل است! امّا درست امر والا در همین لحظات و تصویرهاست که خودش را نشان می‌دهد. درست است در نگاه نخست قوه فاهمه‌ی بشر از ادراک این لحظات سهمگین پس می‌نشیند و کوتاه می‌آید، امّا در گام دوّم و این خود از توانایی‌های پنهان عقل بشری است که در برخورد با چنین تصاویری نه تنها خود را نمی‌بازد بلکه تمنای تمامیّت آن را در درون خود جستجو می‌کند و بر این فقدان عقلانی فائق می‌آید. پس از پیروزی عقل بر این تصاویر فراعقلانی آنچه بر جا می‌ماند، نوعی شگفتی و احساس لذت سلبی است همراه با احترام و کرنش! همان حالتی که انسان در برابر کهکشان‌هایی که تصور فاصله‌ی نوریشان از ما عقل‌سوز است و با این وجود بشر لحظه‌ای دست از فضاشناسی و نجوم و عکس‌های جیمزوب و مطالعه در این ساحت لایتنهایی برنمی‌دارد. بنابراین، اغراق آن هم از نوع اغراق‌های موفق شاهنامه نه تنها این‌که غیرعقلانی نیستند، بلکه در اکتشاف نیروهای خفته‌ی عقل بشری نیز کمک‌رسانند. بدین معنی که این تصاویر به نوعی خارق‌العاده موجبات بیداری و خردورزی قوم ایرانی در طول تاریخ گشته‌اند. ما با خواندن داستان‌های شگفت‌انگیز شاهنامه و دقت در اغراق‌های آن، چیزی فراتر از خرد معمولی خود به دست می‌آوریم. پیروزی عقل در برابر شکست خویش: «امر والا»!

«دکتر اسد آبشیرینی»
استاد دانشگاه چمران اهواز


@vir486

این ستم‌کیشان ‌که وهم زندگی ‌را هاله‌اند
در تلاش خودکشی‌ها شعلهٔ جواله‌اند

عمرها شد حرف دردی آشنای‌ گوش نیست
کوهکن تا بی‌نفس شد کوه‌ها بی‌ناله‌اند

خلقی از خود رفت و اکنون ذکر ایشان می‌رود
کاروان خواب را افسانه‌ها دنباله‌اند

دعوی مردان این عصر انفعالی بیش نیست
شیر می‌غرند و چون وامی‌رسی بزغاله‌اند

سرد شد دل از دم این پهلوانان غرور
رستمند اما بغل‌پرورده‌های خاله‌اند

دل سیاهی یک قلم آیینه‌دار صحبت است
گر همه اهل خراسانند از بنگاله‌اند

جمله با روی ملایم قطره‌اند اما چه سود
چون به مینای دل افتادند یکسر ژاله‌اند

همچو دندان بهر ایذا وصل ‌و هجرشان یکی‌ست
گر همه یک‌ساله می‌آیند و گر صدساله‌اند

با عروج جاه این افسردگان بی‌مدار
بر لب هر بام چون خشت کهن تبخاله‌اند

چشم اگر دارد تمیز حسن و قبح اعتبار
زنگیان جامه گلگون‌، نوبهار لاله‌اند

بیدل از خُرد و بزرگ آن به که برداری نظر
دور گاوان‌ رفت و اکنون‌ حاضران‌ گوساله‌اند
 


#بیدل_دهلوی

@vir486

- بَزک‌شان را ببین. بلندتبارانی چون شما از گُردهٔ ما تسمه‌ها کشیده‌اید. شما و همهٔ آن نوجامه‌گانِ نوکیسه. شما دمار از روزگار ما درآورده‌اید. فرق من و تو یک شمشیر است که تو بر کمر بسته‌ای. 
- زبانت ببُرد.
- و تو شمشیر را برای همین بسته‌ای. 

از نمایشنامه «مرگ یزدگرد»، #بهرام_بیضایی، ۱۳۶۰.

@vir486

خوبست به دیدارِ شما عالم ازیرا
حوران نکو طلعتِ پیروزه قبائید

حوران: جمع حور، این کلمه در زبان فارسی در حکم مفرد است و به حوران جمع بسته شده و در زبان عربی جمع احور و حوراء است به معنی سیاه‌چشمان بهشتی.


سی‌قصیده‌ی ناصرخسرو
به کوشش مهدی محقق
ص ۸۴


@vir486

ای که پرسی تا به کی دربند دربندیم ما
تا که آزادی بود دربند در بندیم ما

خوار و زار و بیکس و بیخانمان و دربدر
با وجود اینهمه غم، شاد و خرسندیم ما

جای ما در گوشه صحرا بود مانند کوه
گوشه‌گیر و سربلند و سخت پیوندیم ما

در گلستان جهان چون غنچه‌های صبحدم
با درون پر ز خون در حال لبخندیم ما

مادر ایران نشد از مرد زائیدن عقیم
زان زن فرخنده را فرزانه فرزندیم ما

ارتقاء ما میسر می‌شود با سوختن
بر فراز مجمر گیتی چو اسفندیم ما

گر نمی‌آمد چنین روزی کجا دانند خلق
در میان همگنان بی‌مثل و مانندیم ما

کشتی ما را خدایا ناخدا از هم شکست
با وجود آنکه کشتی را خداوندیم ما

در جهان کهنه ماند نام ما و فرخی
چون ز ایجاد غزل طرح نو افکندیم ما


#فرخی_یزدی


@vir486

#خیام_فیلسوف
بخش هفتم(پایانی)

ولی در رباعیات، شراب برای فرو نشاندن غم و اندوه زندگی است. خیام پناه بجام باده می‌برد و با می ارغوانی می‌خواهد آسایش فکری و فراموشی تحصیل بکند. خوش باشیم، کیف بکنیم، این زندگی مزخرف را فراموش بکنیم، مخصوصاً فراموش بکنیم چون در مجالس عیش ما يك سايه ترسناك دور می‌زند. این سایه‌ی مرگ است، کوزه شراب لبش را که بلب ما می‌گذارد آهسته بغل گوشمان می‌گوید: منهم روزی مثل تو بوده‌ام، پس روح لطیف باده را بنوش تا زندگی را فراموش بکنی.

    بنوشیم، خوش باشیم، چه مسخره غمناکی! کیف؟ زن، معشوق دمدمی. بزنیم، بخوانیم، بنوشیم که فراموش بکنیم پیش از آنکه این سایه ترسناک گلوی ما را در چنگال استخوانیش بفشارد. میان ذرات تن دیگران کیف بکنیم که ذرات تن ما را صدا می‌زنند و دعوت به نیستی می‌کنند ومرگ با خنده چندش‌انگیزش بما می‌خندد.

زندگی یکدم است. آن دم را فراموش بکنیم!
می‌خور که چنین عمر که غم در پی اوست.
آن به که بخواب یا بمستی گذرد.

#ترانه‌های_خیام
#صادق_هدایت


@vir486

ور بترسی زانکه دیگر کس بجوید عیب تو
چشمت از عیب کسان لختی بباید خوابنید

ناصرخسرو


@vir486

چرخا! فلکا! نه عقل داری، نه بصر
هرگز نکنی به حالِ آزاده نظر

نامردان را بر آسمان بُردی سر
احسنت، زهی چرخ مُخَنّثْ پرور!


خیام


@vir486

در شعر سعدی این است که فاصله زبان با خواننده و شنونده از میان برداشته می‌شود. در شعر شاعران دیگر همیشه فاصله زبان حس می‌شود. معلوم است که شاعر از دور به زبان نگاه می‌کند. اما در شعر سعدی قدرت القایی و شیوایی و روانی کلام به حدی است که ترکیب‌های عربی طبیعی می‌نمایند و اغلب متوجه شگردهای بیانی او نمی‌شویم.

پیدل گمان مکن که نصیحت کند قبول
من گوش استماع ندارم لمن تقول

ای پیک نامه بر که خبر میبری به دوست
یا لیت اگر به جای تو من بودمی رسول


تاملاتی در سبک سعدی
از ضیا موحد
ص ۱۳۴


@vir486

گریه‌ی حافظ چه سنجد پیش استغنای عشق
کاندرین دریا نماید هفت دریا شبنمی


هفت دریا: [ هفت بحر) در قدیم در روی زمین هفت دریا تصور می‌کردند و همچنین در نزد عرب پیش از اسلام و بعد از اسلام مهمترین دریاها هفت تا بوده؛ و هندوان نیز از هفت دریا نام برده‌اند. و در ادبیات پارسی نیز هفت دریا هفت آب، بحر بسیار آمده است که عبارت بود از (۱) دریای اخضر (۲) دریای عمان (۳) دریای قلزم (بحر احمر) (۴) دریای بربر (۵) دریای اقیانوس (۶) دریای قسطنطنیه که آن را بحر الروم نیز گویند؛ (۷) دریای اسود. و بعضی دریای چین دریای مغرب دریای روم دریای نیطس دریای طبریه، دریای جرجان‌ و دریای خوارزم نوشته اند. (فرهنگ معین اعلام) نیز «شماره هفت و هفت پیکر نظامی» نوشته محمد معین در مجموعه مقالات دکتر محمد معین به کوشش مهدخت معین، تهرار، ۱۳۶۴ ، ص ۳۱۷ - ۳۱۸ حافظ در جاهای دیگر گوید:

نه به هفت آب که رنگش به صد آتش نرود
آنچه با خرقه زاهد می انگوری کرد

یک‌دم غریق بحرِ خدا شو گمان مبر
کز آب هفت بحر به يك موى تر شوی


حافظ‌نامه
#بهاالدین_خرمشاهی
جلد دوم
ص ۱۲۰۶


@vir486

عشق در ادبیات کلاسیک یک «وظیفه» است! یعنی عاشق باید یک سری آیتم‌های از پیش‌تعیین‌شده را به‌جا بیاورد تا لایق نام «عاشق» شود. و معشوق نیز به‌همچنین. مثلا: یار باید همیشه «ناز» نماید، و عاشق هم مرتب: «نیاز» کند. عاشق باید با «رقیب» دائماً درگیر باشد. عاشق خسته تا آخر عمرش نباید «یک موی معشوق را به عالمی بفروشد». عاشق باید «خاک کوی معشوق» را «کحل بصر» کند. پایش بیفتد حتی باید «سگ معشوق» هم شود. و ازین «باید»ها بسیار... از آن سو معشوق هم تا جایی که امکان دارد «باید» مکانش دور از دسترس عاشق باشد و حتی «باد را به بارگاه او بار نباشد» و چه‌ و چه‌ها.. در شعر مدرن «عشق وظیفه نیست»! هیچ آیتم ازپیش‌تعیین‌شده‌ای برایش تعریف نشده است. عشق شاعر مدرن «یک وضعیت وجودی» است که هیچ نسبتی با «سرباز وظیفه» ندارد! «پدر شعر نو» را ببینید چه گفته:

«ترا من چشم در راهم شباهنگام
که می‌گیرند در شاخ تلاجن سایه‌ها رنگ سیاهی
وزان دلخستگانت راست اندوهی فراهم
ترا من چشم در راهم.
شباهنگام،
در آندم که بر جا دره‌ها چون مرده‌ماران خفتگانند
در آن نوبت که بندد دست نیلوفر به پای سرو کوهی دام
گَرَم یاد آوری یا نه
من از یادت نمی‌کاهم
ترا من چشم در راهم».

هیچ جزیی از تصاویر و مفردات این شعر، عاشق را به هیچ عشقی «ملزم» نکرده است! مفهوم عشق خبر از نوعی جریان و سیلان هستی تازه‌ای از انسان می‌دهد که از «شباهنگام و شاخ تلاجن» شروع شده با «مرده‌ماران و دست نیلوفر» ادامه می‌یابد و در پایان هم «در پای سرو کوهی» خاتمه می‌یابد. چیزی مابین انسان و کوه و سرو و شبِ شمال و مار و دره‌های یوش! می‌خواهم بگویم در این «هوای تازه» به‌قول شاملو، بیشتر از «عشقِ» یک «سوژه» به‌عنوان عاشق به یک «ابژه» به‌عنوان معشوق که در ادبیات سنتی دیدیم آنچه این شعر رمانتیک نیما را جاودانگی بخشیده، «فضای عاشقانه» جدیدی است که خبر از «تجربه»ی جدیدی می‌دهد که از تمام قواعد و «وظایف» عبور کرده است. «فهم» تازه‌ی انسان یرانی از عشق. بحث «فضا» که پیش آمد عاشق و معشوق «آرام آرام» پس می‌نشینند و جا را به بازیگران تازه‌ای می‌بخشند که پیش می‌آیند و نقش نویی را به‌عهده می‌گیرند که بالاتر گفته شد. یا نمونه‌ی دیگر این «فضای عاشقانه»ی بکر، این شعر فروغ است که در آن بازهم بیشتر با وضعیت «تجربه وجودی» تازه‌ای فراتر از «وظایف عاشقانه‌ی کلاسیک» مواجهیم:

«من
پری کوچک غمگینی را
می‌شناسم که در اقیانوسی مسکن دارد
و دلش را در یک نی‌لبک چوبین
می‌نوازد آرام، آرام
پری کوچک غمگینی که شب از یک بوسه می‌میرد
و سحرگاه از یک بوسه به دنیا خواهد آمد».

«دکتر اسد آبشیرینی»
استاد دانشگاه چمران اهواز


@vir486

عالمِ بی‌خبری طُرفه بهشتی بوده‌است
حیف و صد حیف که ما دیر خبردار شدیم..


#صائب_تبریزی


@vir486

اندر هنر می


می آرد شرف مردمی پدید
آزاده نژاد از درم خرید

می آزاده پدید آرد از بداصل
فراوان هنرست اندرین نبید

هرآن گه که خوری می خوش آن گه است
خاصه چو گل و یاسمن دمید

بسا حصن بلندا، که می گشاد
بسا کرهٔ نوزین، که بشکنید*

بسا دون بخیلا، که می بخورد
کریمی به جهان در پراگنید


* بنیروی می بسیاری دژهای استوار گشوده شد و بسا کُرّه‌اسبان نو بزین آمده که پشتشان از زور می که سوار بنوشید در هم شکست.



گزینه‌ی سخن پارسی( رودکی)
بکوشش خلیل خطیب‌رهبر
ص ۳۱


@vir486

ای مرا تو مصطفی من چون عُمر
از برای خدمتت بندم کمر

عمر‌بن‌الخطاب خلیفه دوم خواهرزاده ابوجهل بن هشام و از اشراف و پُردلان و نیرومندان قریش بود و تا او اسلام نیاورد مسلمانان نمی‌توانستند در مسجد‌الحرام نماز بخوانند و چون او مسلمان شد مسلمانان نیرو گرفتند و اسلام را آشکارا کردند‌، او در زمان حضرت رسول اکرم (ص) و در خلافت ابوبکر و روزگار خلیفتی خود بتن و مال در پیشرفت اسلام می‌کوشید و فتوحات اسلام در عهد خلافتش بسط و گسترش بسیار یافت، مولانا درین بیت همین مطلب را در نظر دارد.


مثنوی‌شریف
مولانا
بدیع‌الزمان‌فروزانفر


@vir486

آن‌ها که محققان راهند
در مسند فقر پادشاهند

در رزم، یلان بی‌نبردند
در بزم، سران بی‌کلاهند

کعبه صفت‌اند و راه‌پیمای
باور کنی آسمان و ماهند

بر چرخ زنند خیمهٔ آه
هم خود به صفت میان آهند

بازیچهٔ دهرشان بنفریفت
زانگه که در این خیال کاهند

مستان شبانه‌اند اما
صاحب‌خبران صبح‌گاهند

خاقانی‌وار در دو عالم
از دوست رضای دوست خواهند


خاقانی

@vir486