این جانِ عاریت که به حافظ سپرد دوست
روزی رُخش ببینم و تسلیم وی کنم


رؤيت الهی: اکثریت فِرق اهل سنت غیر از معتزله به رؤیت الهی در قیامت اعتقاد دارند. شیعه نیز همانند معتزله - منکر رؤیت‌اند. از این بیت اعتقاد حافظ به امکان رویت باری که جزو اصول عقاید اشاعره است بر می‌آید. البته در شعر از نظر معنی و عبارات تقدیم و تاخیری هست در اصل مراد حافظ این است روزی این جان عاریت را تسلیم دوست کنم سپس رخ او را ببینم چه حتی اشاعره قائل به رؤیت هم رؤیت خداوند را در دنیا و قبل از مرگ ناممکن می شمارند. حدیثی از رسول اکرم (ص) در این باب نقل شده است: انكم لن تروا ربكم عز وجل، حتى تموتوا (پروردگارتان را تا پس از مرگ نخواهید دید. جامع الصغير ، ج ۱، ص ۱۰۲) غزالی همانند سایر اشاعره قائل به رؤیت الهی در آخرت است: «خداوند در این جهان دانستنی است و در آن جهان دیدنی است. و چنانکه اندرین جهان بی‌چون و بی‌چگونه دانند وی را در آن جهان نیز بی‌چون و بی‌چگونه ببینند وی را؛ که آن دیدار از جنس دیدار این جهانی نیست.» (کیمیا ، ج ۱، ص ۱۲۵). در شرح مواقف متن از قاضی عضدالدین ایجی استاد حافظ و شرح از میرسید شریف جرجانی آمده است: «با آنکه خداوند جسم نیست و در جهات و مکان نیست و رویاروی شدن با او و چشم دوختن به او یا گردش چشم به سوی او محال است، مع ذلك انكشاف او بر بندگانش، مانند انکشاف ماه در شب چهارده - که در صحیح آمده - صحیح است و دلایل عقلی و نقلی بر آن قائم است (ص ۵۰۳). سپس با استناد به قول اشعری می‌گوید که امتناعی ندارد که جریان عادت الله بر این قرار گیرد که رؤیتش یا امکان رؤیتش را در ما خلق کند (ص (۵۰۶) و رأی فلاسفه را که می‌گویند دیدنی‌های بالذات عبارتند از رنگها و نورها ودیدنی‌های بالعرض عبارتند از اجسام چه طول و عرض و سایر کیفیات دیدنی نیست)، رد می‌کند و می‌گوید گاه هست که ما هويت يك شبح را می‌بینیم بی‌آنکه ماهیت آن را ببینیم یا بشناسیم یا به درستی به جای آوریم (ص) (۵۰۷) و تأثر حاسه و انطباع (اثر پذیری چشم مانند زمانی که به سایر اشیاء می‌نگرد) و رویاروئی را لازمه این رؤیت نمی‌داند (ص ۵۱۲، ۵۱۳) همچنین به تفصیل ادله عقلی و نقلی حاکی از نفی رؤیت را پاسخ می‌گوید. دو بیت از حافظ هست که در نفی رویت می‌نماید:

دیدن روی ترا دیده‌ی جان بین باید
وین کجا مرتبه چشم جهان بین منست

بدین دو دیده‌ی حیران من هزار افسوس
که با دو آینه رویش عیان نمی‌بینم


حافظ‌نامه
#بهاالدین_خرمشاهی
جلد دوم
ص ۹۹۶



@vir486

ای خواجه، این همه که تو بر می‌دهی شمار
بادامِ ترّ و سیکی* و بهمان و باستار

مار است این جهان و جهانجوی مارگیر
از مارگیر مار برآرد همی دمار

*سیکی: بکسر اول شرابی که آن را بجوشانند  تا دو سوم آن بخار شود و یک‌سوم برجای بماند. سیکی یعنی سه‌ یکی اسم مرکب، سه+یک+ی‌نسبت.


گزینه‌ی سخن پارسی ( رودکی)
بکوشش خلیل خطیب رهبر
ص ۳۱



@vir486

اگر چه دل به کسی داد، جان ماست هنوز
به جان او که دلم بر سر وفاست هنوز

ندانم از پی چندین جفا که با من کرد
نشان مهر وی اندر دلم چراست هنوز؟

به راز گفتم با دل، ز خاطرش بگذار
جواب داد فلانی ازان ماست هنوز

چو مرده باشم اگر بگذرد به خاک لحد
به بانگ نعره برآید که جان ماست هنوز

عداوت از طرف آن شکسته پیمانست
وگرنه از طرف ما همان صفاست هنوز

بتا تو روی ز من برمتاب و دستم گیر
که در سرم ز تو آشوب و فتنه‌هاست هنوز

کجاست خانهٔ قاضی که در مقالت عشق
میان عاشق و معشوق ماجراست هنوز

نیازمندی من در قلم نمی‌گنجد
قیاس کردم و ز اندیشه‌ها وراست هنوز

سلام من برسان ای صبا به یار و بگو
که سعدی از سر عهد تو برنخاست هنوز


#سعدی

@vir486

زندگانی چه کوته و چه دراز
نه به آخر بمرد باید باز؟

هم به چَنبرِ گذار خواهد بود
این رَسن را، اگر چه هست دراز

خواهی اندر عَنا و شدت زی
خواهی اندر امان به نعمت و ناز

خواهی اندک‌تر از جهان بپذیر
خواهی از ری بگیر تا به طراز

این همه باد و بود تو خواب است
خواب را حکم نی، مگر به مجاز

این همه روز مرگ یکسانند
نشناسی ز یک دگرشان باز


چنبر: بفتحِ اول حلقه
رسن: ریسمان
عنا: بفتح اول رنج
طراز: بفتح اول شهری است نزدیک اسپیجاب در سرحدَّ چین که بحسن‌خیزی شهرت داشت و ازینجا خوبان طراز هم می‌گفتند.


گزینه‌ی سخن پارسی ( رودکی)
بکوشش خلیل خطیب‌رهبر
ص ۳۴


@vir486

خرفروشانه یکی با دگری در جنگ‌اند
لیک چون وانگری متّفق یک‌کارند

خرفروشانه: مثلِ دلّالانِ بازارِ خرفروشی که به ظاهر با یکدیگر نزاع و جدال دارند اما در باطن قصدشان فروختن خر است و مغبون کردن مشتری، در مثنوی گوید:

یا نه جنگ است این برای حکمت است
همچو جنگِ خرفروشان صنعت است


در عشق زنده‌بودن( گزیده‌ی غزلیات شمس)
#شفیعی‌کدکنی
غزل ۷۴
شرح ص ۳۳۹


@vir486

چه کس‌ام من؟ چه کس‌ام من؟ که بسی وسوسه‌مندم
گَه از آن سوی کَشندَم، گَه از این سوی کَشندَم
زِ کشاکش چو کمان‌ام به کفِ گوش‌کشانم
قدَر از بام درافتد چو درِ خانه ببندم
مگر استاره‌یِ چرخم! که ز برجی سوی برجی
به نُحوسی‌ش بگریم به سُعودی‌ش بخندم
به سما و به بروجش، به هبوط و به عروجش
نفسی هم‌تکِ بادم نفسی من هَلَپَندم
نفَسی آتشِ سوزان، نفَسی سیلِ گریزان
ز چه اصلم؟ ز چه فصلم؟ به چه بازار خرندم؟
نفسی فوقِ طباقم، نفسی شام و عراقم
نفسی غرقِ فراقم، نفسی رازِ تو رَندم
نفسی هم‌رهِ ماهم، نفسی مستِ الهم
نفسی یوسفِ چاهم، نفسی جمله گزندم
نفسی ره‌زن و غولم، نفسی تند و ملولم
نفسی زین دو برونم، که بر آن بامِ بلندم
بزن ای مطربِ قانون هوسِ لیلی و مجنون!
که من از سلسله جَستم؛ وَتَدِ هوش بِکَندم
به خدا که نگریزی! قدحِ مِهر نریزی!
چه شود ای شَهِ خوبان که کنی گوش به پندم
هله! ای اوّل و آخر! بده آن باده‌یِ فاخر!
که شد این بزم منوّر به تو ای عشقِ پسندم
بده آن باده‌یِ جانی زِ خراباتِ معانی
که بدان ارزد چاکر که از آن باده دهندم
بپَران ناطقِ جان را تو از این منطقِ رسمی
که نمی‌یابد میدانِ بگو حرفِ سمندم


#مولانا


@vir486

مولانا و الهامِ شعر

در میان بزرگان ادب فارسی مولانا تنها شاعری است که شعر را تحت تأثير جذبة سماع و موسیقی می‌سروده است و خود هرگز به کتابت آن نمی‌پرداخته است. شعر او فورانِ احساسات او در لحظه‌ها بوده‌است وغالباً تحت تأثير موسيقي سماع. به همین دلیل بسیاری از غزل‌های او ادامه شعر سنایی با خاقانی یا نظامی است به این معنی که قوال بیت یا ابیاتی از شعر سنایی را مثلاً آغاز می‌کرده و مولانا دنباله آن را می‌گرفته و تکمیل می‌کرده است. انواع تصرفاتی که مولانا در شعر اسلاف خویش کرده و به صورت‌های گوناگون در دیوان کبیر قابل مطالعه و بررسی است، نتیجه همین آمیختگی زندگی او به موسیقی و سماع است.



در عشق زنده بودن( گزیده‌ی غزلیات شمس)
#شفیعی_کدکنی
ص ۹۱




@vir486

و بیکتایی و ساده دلی سرزنش کرده که : « بکدام مشتاق شداید فراق می‌نویسی؟! و بکدام مشفق قصه اشتیاق می‌گویی؟! اگر چه خون چون غصه بحلق آمده است.

دم فروخور و لب ،مگشای، چه مهربانی نیست که دل پردازی را شاید.

اگر کارد شدت باستخوان رسیده است و کار محنت بجان انجامیده، مُصابرت نمای، چه، دلسوزی نداری که موافقت نماید. دَوْرِ روزگار دُرْدِي دَرْد درداده.

نفثه‌المصدور
محمد زیدری نسوی
تصحیح یزدگردی


@vir486

امشب از پیش من شیفته دل دور مرو
نور چشم منی، ای چشم مرا نور،مرو

دیگری از نظرم گر برود باکی نیست
تو، که معشوقی و محبوبی و منظور، مرو

خانهٔ ما چو بهشتست به رخسار تو حور
زین بهشت، ار بتوانی، مرو، ای حور، مرو

امشب از نرگس مخمور تو من مست شوم
مست مگذار مرا امشب و مخمور مرو

عاشق روی توام، خستهٔ هجرم چه کنی؟
نفسی از بر این عاشق مهجور مرو

دل رنجور مرا نیست به غیر از تو دوا
ای دوای دل ما، از سر رنجور مرو

اوحدی چون ز وفا خاک سر کوی تو شد
سرکشی کم کن و از کوی وفا دور مرو


اوحدی مراغه‌ای
غزل ۶۸۳



@vir486

خرابات


مرحوم استاد محمد تقی بهار در ذیل تاریخ سیستان اظهار کرده‌است که بعید نیست که خرابات در اصل - خور آباد - بوده که در آن خورشید را ستایش می‌کرده‌اند سپس در نتیجه مرور زمان به خرابات، شعرا تغییر صورت و معنی داده‌است استاد جلال الدین همایی نیز معتقدند که اصل این کلمه خورآباد ، بوده و بعدها به صورت فعلی در مصطلحات صوفیه وارد شده‌است.

بانگِ جرس(راهنمای مشکلات دیوان حافظ)
#پرتو_علوی
نشرخوارزمی
ص ۶۰

@vir486

تلخی نکند شیرین‌ذقنم
خالی نکند از می دَهنم
عریان کندم هر صبحدمی
گوید که بیا من جامه کَنم
در خانه جهد مهلت ندهد
او بس نکند پس من چه کنم
از ساغر او گیج است سرم
از دیدن او جان است تنم
تنگ است بر او هر هفت فلک
چون می‌رود او در پیرهنم
از شیره او من شیردلم
در عربده‌اش شیرین سخنم
می‌گفت که تو در چنگ منی
من ساختمت چونت نزنم
من چنگ توام بر هر رگ من
تو زخمه زنی من تن تننم
حاصل تو ز من دل برنکنی
دل نیست مرا من خود چه کنم
 

#مولانا



@vir486

شگردهای شعری حافظ

تردیدی نیست که حافظ از ادب و سنت شعر فارسی آگاهی فراوان داشته و در هنگام سرودن هر غزلی بنا به شواهد موجود می‌دانسته است که شاعران پیش از او بدان وزن و ردیف و قافیه چه کرده‌اند. ورود تعبیرها و ترکیب‌های شاعران دیگر در شعر حافظ چندان است که نمی‌توان آنها را توارد دانست و اگر از این از دیگران گرفتن‌ها به غارت آثار آنان تعبیر شده‌باشد به یک معنی گزافه‌گویی نیست. اما شاعری که تا این اندازه از ادب گذشته آگاهی داشته باشد از پی‌آمدهای ناگزیر این آگاهی هم در امان نخواهد ماند.

از مهم‌ترین پی‌آمدهای این آگاهی اعتیاد به رابطه‌ها و تناسب‌هایی است که دیگران میان مفهوم‌ها و کلمه‌ها برقرار کرده‌اند. اینکه قامت را به چه تشبیه و خرامیدن را چگونه توصیف می‌کرده‌اند، زلف معشوق به چه می‌ماند و بوی آن به چه و نسبت آن با صبا و نسیم چیست، همه در شعر پیش از حافظ تثبیت شده‌بودند و به اصطلاح دیگر کلیشه‌هایی بیش نبودند. دشواری کار حافظ این بوده‌است که چگونه با این کلیشه‌ها آفرینندگی کند.

نتیجه در افتادن حافظ با این دشواری سه گونه شعر شده‌است.

۱. شعرهای کلیشه‌ای که تکرار تجربه گذشتگان است گیرم استوارتر.

۲. شعرهایی که با همان کلیشه‌ها نقش تازه‌ای زده و کار تازه‌ای کرده‌است.

۳. شعرهایی که کلیشه‌ها را پشت سرنهاده و رفتار تازه‌ای با کلام در پیش گرفته.

است و اکنون تفصيل مطلب


شعر و شناخت
#ضیا_موحد
ص۱۶۴

@vir486

بگذارید کمی فلسفه‌بافی کنم:
زندگی بشر آغاز و پایانی دارد. زمانی ما نبودیم، از این بابت هیچ‌گاه اندوهی به دل راه می‌دهیم؟ پس دل‌تنگی برای زمانی که ما نخواهیم بود چرا؟ من اصلا دلم نمی‌خواهد که صد سال پیش، مثلا در عهد ناصرالدین‌شاه، زندگی می‌کردم، پس چرا نگران باشم که صد سال بعد در عهد نمی‌دانم کی -لابد قلدری دیگر و اوضاعی پریشان‌تر- زنده نخواهم بود.
اما دلواپس نوادگان و آیندگان هستم. دنیا را پلید و هراسناک می‌بینم. سال‌های خوش‌بینی و آرمان‌گرایی گویی گذشته‌اند. شاید هم این شیوه‌ی اندیشیدن اقتضای سن من باشد. چه کنم به هر سو نگاه می‌کنم سیاهی است و دروغ و دغل. می‌پرسید در این دنیای پر کین و مکر، تو چگونه نیک‌بخت زیستی؟ به زبان شیرین همشهری‌هایم، می‌گویم "خرشانسی"!
هفته‌ی پیش در مجلس یادبودی برخوردم به دوستی اندیشمند که دیری ندیده بودمش. گفت دارم حدیث نفست را برای بار دوم می‌خوانم: "موافق نیستم که همه چیز را به حساب بخت و تصادف گذاشته‌ای. چرا شکسته‌نفسی می‌کنی؟ حقیقت آن است که تو در زندگی هیچ فرصتی را از دست نداده‌ای، همین و بس."
این عقیده‌ی این دوست نازنین است. ولی خودم در ته دل هنوز فکر می‌کنم زندگی بیشتر در گرو بخت است، در گرو این که کِی و کجا و در چه موقعیتی پا به جهان می‌نهی. در گرو نیک‌بختی‌ها و تیره‌بختی‌هایی که برای یک‌یک ما در طول عمر پیش می‌آیند و روزگارمان را رقم می‌زنند. بهره‌گیری از فرصت‌ها البته که مهم است، ولی مگر فرصت برای همه یکسان دست می‌دهد؟

با همه‌ی این حرف‌ها در بحبوحه‌ی این روزهای سیاه نباید فراموش کرد که بشر از این ستم‌ها و تباهی‌ها فراوان دیده و دوام آورده است. رهایی چه بسا از راهی ناپیدا پیدا شود...



حدیث نفس / بخش پایانی؛ "دفتر به پایان رسید" / دی‌ماه ۱۳۹۸ / حسن کامشاد



@vir486

هر که نامهربان بود یارش
واجب است احتمال آزارش

طاقت رفتنم نمی‌ماند
چون نظر می‌کنم به رفتارش

وز سخن گفتنش چنان مستم
که ندانم جواب گفتارش

کشته تیر عشق زنده کند
گر به سر بگذرد دگربارش

هر چه زان تلخ‌تر بخواهد گفت
گو بگو از لب شکربارش

عشق پوشیده بود و صبر نماند
پرده برداشتم ز اسرارش

وه که گر من به خدمتش برسم
خود چه خدمت کنم به مقدارش

بیم دیوانگیست مردم را
ز آمدن رفتن پری وارش

کاش بیرون نیامدی سلطان
تا ندیدی گدای بازارش

سعدیا روی دوست نادیدن
به که دیدن میان اغیارش


#سعدی


@vir486