نگاهی به شعر متعهد دهه‌ی سی و چهل ایران
بخش دهم



صمد بهرنگی که نمونه یکی از نویسندگان متعهد بود، در نیک و بدی که می‌کرد، حتی خوانندگان کوچک را نیز به دو گروه کرده بود: آنها که حق ندارند آثار او را بخوانند و آنها که حق دارند. وی در مقدمه قصه‌الدوز و عروسک سخنگو که برای بچه‌ها نوشته شده می‌گوید:

حرف آخرم این که هیچ بچه‌ی عزیز‌دردانه و خودپسندی حق ندارد قصه‌ی من و الدوز را بخواند. به خصوص بچه‌های ثروتمندی که وقتی در ماشین سواریشان می‌نشینند و پز می‌دهند و خودشان را یک سر و گردن از بچه‌های ولگرد و فقیر کنار خیابان‌ها بالاتر می‌بینند و به بچه‌های کارگر هم محل نمی‌گذارند. آقای بهرنگ خودش گفته که قصه‌هایش را بیشتر برای همان بچه‌های ولگرد و فقیر و کارگر می‌نویسد.

البته بچه‌های بد و خودپسند هم می‌توانند پس از درست کردن فکر و رفتارشان قصه‌های آقای بهرنگ را بخوانند. بم قول داده.

او در مقدمه قصه‌ی الدوز و کلاغ‌ها نیز همین نظر را تأیید می‌کند که:
این بچه‌ها حق ندارند قصه مرا بخوانند:

۱. بچه‌هایی که همراه نوکر به مدرسه می‌آیند،
۲. بچه‌هایی که با ماشین سواری گران قیمت به مدرسه می‌آیند.

اجمالاً یادآوری کنیم که این توده‌گرایی یا عوام‌فریبی برای سوء‌استفاده‌ از عوام، شیوه‌ی مرضیه سیاسیان ایران است، از آن حزب پیشاهنگ توده‌ها گرفته تا ادعای یگانگی و انقلاب شاه و مردم یا جریان‌های سیاسی دیگر، حتی مبارزانی که می‌پنداشتند فدایی خلق بودن _که ارزش اخلاقی است - می‌تواند هدف یا استراتژی سیاسی باشد، در بن‌بست تصوری ناصواب در ماندند. این عوام‌زدگی در سیاست و ادب هر دو را هم سیاست و هم ادب را - عوامانه تنزل داد تا خوشایند عوام باشند.


شکاریم یکسر همه پیش مرگ
شاهرخ مسکوب
ص۹۱و۹۲


@vir486

جنگل‌های هیرکانی

ویرانی و ناکارآمدی یک‌بار به صورت پراید، یک‌بار به صورت خشکی دریاچه‌ی ارومیه، یک‌بار به صورت نماینده‌‌های سفارشی و این‌بار با آتش‌سوزی جنگل‌های هیرکانی بالا آمده.
و دریغا وطن، دریغا وطن.

خانه‌ام آتش‌گرفته
آتشی جانسوز
آتشی جانسوز..
در وصف سلطان مسعود غزنوی گفته‌اند: از نخبه‌ی نابکاران زمان بود. و این قوم‌ که بر سرمان آوار شدند نیز نخبه‌ی ناکارآمدی و نابکاری و فساد و ریایند.

می‌بینم و دست بر دست می‌سایم
و لب به دندان می‌گَزم
و جگر خویش را مچاله‌ می‌بینم
و باز کاری از دستم‌ برنمی‌آید..
هیچ‌گاه، هیچ‌گاه خود را این همه حقیر و بی‌ارزش تصور نمی‌کردم که وطن اینگونه غرق آتش باشد و کاری از دستم برنیاید.

شاهنامه به منزله‌ی سرچشمه‌ی جویبار فرهنگ ایران است. این کتاب است که بیش از هر کتاب دیگر روحِ قوم‌ایرانی را در دوران شادابی و سربلندیش در خود منعکس دارد. نُلدکه با همه‌ی سخت‌گیری و مشکل‌پسندی‌ای که دارد گفته‌است: (( شاهنامه حماسه‌ی ملّی‌ای است که هیچ ملّتی ندارد)).
ارزش لفظی شاهنامه فقط به روی زبان فارسی گشوده است ولی از لحاظ معنی، گوناگونی مطلبِ آن‌ طوری ‌است که تنها شکسپیر می‌تواند با آن برابری کند. ایلیاد که معروف‌ترین حماسه‌ی دنیاست در مقابل پهناوری شاهنامه کتابچه‌ای می‌نماید.


سروِ سایه‌فکن
درباره‌ی فردوسی و شاهنامه
دکتر اسلامی‌ندوشن
ص ۹۳


@vir486

فریاد


خانه‌ام آتش گرفته‌ست، آتشی جانسوز
هر طرف می‌سوزد این آتش
پرده‌ها و فرش‌ها را‌، تارشان با پود
من به هر سو می‌دوم گریان
در لهیب آتش پر دود
وز میان خنده هایم تلخ
و خروش گریه‌ام ناشاد
از دورن خسته‌ی سوزان
می‌کنم فریاد‌، ای فریاد! ای فریاد

خانه‌ام آتش گرفته‌ست ، آتشی بی‌رحم
همچنان می‌سوزد این آتش
نقش‌هایی را که من بستم به خون دل
بر سر و چشم در و دیوار
در شب رسوای بی‌ساحل
وای بر من ، سوزد و سوزد
غنچه‌هایی را که پروردم به دشواری
در دهان گود گلدان‌ها
روزهای سخت بیماری
از فراز بام‌هاشان، شاد
دشمنانم موذیانه خنده‌های فتحشان بر لب
بر من آتش به جان ناظر
در پناه این مشبک شب
من به هر سو می دوم،
گریان ازین بیداد
می‌‌کنم فریاد، ای فریاد! ای فریاد
وای بر من، همچنان میسوزد این آتش
آنچه دارم یادگار و دفتر و دیوان
و آنچه دارد منظر و ایوان
من به دستان پر از تاول
این طرف را می‌کنم خاموش
وز لهیب آن روم از هوش
ز آندگر سو شعله برخیزد، به گردش دود
تا سحرگاهان،
که می‌داند که بود من شود نابود
خفته‌اند این مهربان همسایگانم شاد در بستر
صبح از من مانده بر جا مشت خاکستر
وای، آیا هیچ سر بر می‌کنند از خواب
مهربان همسایگانم از پی امداد؟
سوزدم این آتش بیدادگر بنیاد
میکنم فریاد ، ای فریاد! ای فریاد


اخوان‌ثالث


@vir486

اندر ضرورت مال و دارایی


پس با خود گفتم: هر که مال ندارد او را اهل و تبع و دوست و برادر و یار نباشد، و اظهار مودّت و متانتِ رای و رزانتِ رویت بی‌مال ممکن نگردد، و بحکمِ این مقدمات می‌توان دانست که تهی‌دستِ اندک‌مال اگر خواهد که در طلبِ کاری ایشتد درویشی او را بنشاند، و هراینه از ادراک آرزو و طلبِ نهمت بازماند، چنانکه باران تابستان در وادی‌ها ناچیز گردد، نه بآب دریا تواند رسید و نه بجوی‌های خرد تواند پیوست، چه او را مددی نیست که به نهایتِ همّت برساند. و راست گفته‌اند که: "" هر که برادر ندارد غریب باشد، و هر که فرزند ندارد ذکرِ او زود مدروس شود، و هر که مالی ندارد از فایده‌ی رای و عقل بی‌بهره ماند و در دنیا و آخرت به مرادی نرسد.

مودّت: دوستی / متانت: پایداری؛ برقراری/ رزانت: معقولی و سنگینی/ نهمت: آرزو/ مدروس: کهنه

کلیله و دمنه
نصرالله منشی
تصحیح مجتبی مینوی
ص ۱۷۴



@vir486

اندرضرورت مال و دارایی

و حقیقت بداند که درخت که در شورستان روید و از هر جانب آسیبی می‌یابد نیکوحال‌تر از درویشی است که بمردمان محتاج باشد، که مذلّتِ۱ حاجت کارِ دشوار است. و گفته‌اند: عِزَّ الرَّجُلِ استِغناوهُ عَنِ النّاسِ۲. درویشی اصلِ بلاها، و داعی دشمنایگی خلق و ، رباینده‌ی شرم و مروّت، زایل‌کننده‌ی زور و حمیّت و، مجمعِ شرّ و آفت است، و هر که بدان درماند چاره نشناسد از آنکه حجابِ حیا از میان برگیرد..

۱: خواری
۲. عزّتِ مرد بی‌نیازی اوست از مردم


کلیله‌و‌دمنه
نصرالله منشی
تصحیح مجتبی مینوی
ص۱۷۵


@vir486

جز همین دربه‌درِ دشت و صحاری بودن
ما به جایی نرسیدیم ز جاری بودن
   


حسین منزوی


@vir486

نگاهی به شعر متعهد دهه‌ی سی و چهل ایران
بخش یازدهم


باری اکنون برویم به سراغ نمونه تمام‌نمای شعر متعهد، به شاملو و شعری که «زندگی» است که در حقیقت چکیده‌ی نظریات و آرزوهای ادب متعهد ما و دستور کار آن است:

موضوع شعر شاعر پیشین
از زندگی نبود.
در آسمان خشک خیالش، او
جز با شراب و یار نمی کرد گفت‌وگو.
او در خیال بود شب و روز
در دام گیس مضحک معشوقه پای‌بند،
حال آنکه دیگران
دستی به جام باده و دستی به زلف یار
مستانه در زمین خدا نعره می‌زدند!

موضوع شعر شاعر
چون غیر ازین نبود
تأثیر شعر او نیز
چیزی جز این نبود:
آن را به جای مته نمی‌شد به کار زد:
در راه‌های رزم
با دستکار شعر
هر دیو صخره را
از پیش راه خلق
نمی‌شد کنار زد.

یعنی اثر نداشت وجودش
فرقی نداشت بود و نبودش
آن را به جای دار نمی‌شد به کار برد.

حال آنکه من
بشخصه
زمانی
همراهِ شعرِ خویش
همدوش شن‌چوی کره‌ئی
جنگ کرده‌ام
یک بار هم حمیدی شاعر را در چند سال پیش
بر دار شعر خویشتن
آونگ کرده‌ام.....

موضوع شعرامروز
موضوع دیگری‌ست.....
امروز
شعر
حربه‌ی خلق است
زیرا که شاعران
خود شاخه‌ای از جنگل خلقند
نه یاسمین و سنبل گلخانه‌ی فلان.
بیگانه نیست
شاعر امروز
با دردهای مشترک خلق
او با لبان مردم
لبخند می‌زند
درد و امید مردم را
با استخوان خویش
پیوند می‌زند.


شکاریم یکسر همه پیش مرگ
شاهرخ مسکوب
ص ۹۵و۹۶


@vir486

توانایی سعدی در تصویرسازی در بیت زیر فوق‌العاده‌ست. همین‌گونه طعنه و کنایه به ظاهرسازی و مرد کار نبودن از مفهومی کودکانه که دامن خود را به شکل اسب باز می‌کردند که گویی سوار بر اسب هستند.

چون کودکان که دامن خود اسب کرده‌اند
دامن سوار کرده و میدانت آرزوست




@vir486

طراز پیرهنِ زر‌کشم مبین چون شمع
که سوزهاست نهانی درونِ پیرهنم

پیراهن‌شمع: فانوس، که از کاغذ شفاف یا پوست نازک دیواره‌های آن پوشیده بود و روی پرده‌های آن نقش و نگار داشته است.


دیوان‌حافظ
تصحیح زنده‌یاد پرویز ناتل‌خانلری
ج دوم
ص ۱۱۶۵

@vir486

غزل ۵۸۲

چه جرم رفت که با ما سخن نمی‌گویی؟
جنایت از طرف ماست یا تو بدخویی؟

تو از نبات گرو برده‌ای به شیرینی
به اتفاق ولیکن نبات خودرویی

هزار جان به ارادت تو را همی‌جویند
تو سنگدل به لطافت دلی نمی‌جویی

ولیک با همه عیب از تو صبر نتوان کرد
بیا و گر همه بد کرده‌ای که نیکویی

تو بد مگوی و گر نیز خاطرت باشد
بگوی از آن لب شیرین که نیک می‌گویی

گلم نباید و سروم به چشم درناید
مرا وصال تو باید که سرو گلبویی

هزار جامه سپر ساختیم و هم بگذشت
خدنگ غمزه خوبان ز دلق دَه‌تویی

به دست جهد نشاید گرفت دامنِ کام
اگر نخواهدت ای نفس خیره می‌پویی

درست شد که به یک دل دو دوست نتوان داشت
به ترک خویش بگوی ای که طالب اویی

همین که پای نهادی بر آستانه عشق
به دست باش که دست از جهان فروشویی

درازنای شب از چشم دردمندان پرس
تو قدر آب چه دانی که بر لبِ جویی

ز خاک سعدی بیچاره بوی عشق آید
هزار سال پس از مرگش ار بینبویی



غزلیات سعدی شیرازی
تصحیح روانشاد غلام‌حسین یوسفی
نشر سخن

@vir486

ملت ایران امروز بیش از هر چیز به اعتماد به نفس و غرور ملی نیاز دارد. ما نه از عرب کمتریم، نه از ترک، نه از اروپایی. ما فقط فراموش کرده‌ایم که کیستیم.

فروغی



@vir486

در دفتر زمانه فتد نامش از قلم
هر ملتی که مردمِ صاحب‌قلم نداشت

فرخی‌یزدی


@vir486

نگاهی به شعر متعهد دهه‌ی سی و چهل ایران
بخش دوازدهم


پیش از آنکه خود به شعر که سروده‌ی ۱۳۳۳ است بپردازیم، نظری به پیش‌درآمد آن و انتقادی که از شعر گذشته فارسی شده بیفکنیم، به این که موضوعش از زندگی نبود و شاعرانش پای‌بند گیس مضحک معشوقه بودند و در آسمان خشک خیال جز با شراب و یار سروکار نداشتند و برای همین شعرشان بی‌اثر بود.

این کدام شعر است و این شاعران کی‌ها هستند: فردوسی و خیام و مولانا و سعدی یا خواجه شیراز؟ چون وقتی صحبت از شعر و شاعران پیشین بشود، هیچ نادان بی‌ذوقی اول به یاد سنایی و عطار هم نمی‌افتد، تا چه رسد به عنصری و عسجدی، امیر معزی و انوری و حتی فرخی و منوچهری یا دیگرانی که بعضی از آنها سنبل و یاسمین گلخانه فلان هم نبودند، عمله‌ی طرب بودند. گویی هیچ مکتب و مذهب تازه - مثل سلسله‌ها و فرمانروایان نورسیده - بدون نفی بی‌رحمانه‌ی پیشینیان خود نمی‌تواند پا بگیرد. گذشته را نفی می‌کند تا زمان حال خود را اثبات کند.

زمین پشت سر را می‌سوزد تا به خود بقبولاند که راهی به جز پیش رفتن ندارد. مثال‌های بسیار می‌توان آورد که از آن میان، ما به اسلام و جاهلیت، رنسانس و قرون وسطی اشاره می‌کنیم. خود نام «جاهلیت» به دوران پیش از اسلام ارزش داوری و برچسبی منفی است که مسلمانان به آن دوران زده‌اند تا نه فقط هویت خود را از آن جدا کنند بلکه درستی دینشان را که ضد جاهلی است به یاد داشته باشند.

دریافت منفی رنسانس و عصر جدید اروپا از قرون وسطی و ناچیز شمردن تقریباً همه جنبه‌های فرهنگ آن دوران دست کم تا پایان قرن نوزدهم ادامه داشت. زمان نسبتاً کوتاهی است که اندیشیدن و سنجیدن بد و خوب آن عهد از سر گرفته شده‌است.

نمونه‌ی دیگر مکتب‌های ادبی مغرب زمین (رمانتیسم، رئالیسم، سوررئالیسم و...) است که هر یک با انکار و در مخالفت با شیوه پیشین به وجود آمد.



شکاریم یکسر همه پیش مرگ
شاهرخ مسکوب
ص۹۷و۹۸

@vir486

ترسم نماز صوفی با صحبتِ خیالت
باطل بُوَد که صورت بر قبله می‌نگاری

سعدی


ترسم: یقین دارم، مطمئن هستم

سعدی در جای دیگر گوید:

ترسم نرسی بکعبه ای اعرابی
کین ره که تو می‌روی به‌ ترکستانست

و نیز حافظ می‌گوید:

ترسم این قوم که بر دُردکشان می‌خندند
در سرِ کارِ خرابات کنند ایمان را



@vir486