تشبیهات مخفی که در شعر حافظ هست به صنعتگری‌های ظریفانه او رنگ يك تردستی رندانه می‌دهد و انسان را از لطف و ظرافت آن به حیرت می‌اندازد. درست است که بسیاری تشبیهات او عادی و ساده است اما در پاره‌ای از آنها شیوه بیانی هست و برای شیوه‌های عادی فی‌المثل وقتی می‌خواهد زیبایی‌های سراپای معشوق را برشمرد چون از هر چه مبتذل و عادی است نفرت دارد مثل آدم‌های معمولی به وی نمی‌گوید که چشم تو مثل نرگس است و حتی نمی‌گوید چشم تو در زیبایی نرگس را از میدان بدر می‌کند، می‌گوید: به یک کرشمه که نرگس به خود‌‌فروشی کرد فریب چشم تو صدفتنه در جهان انداخت. نمی‌گوید رفتار تو از سروخرامان زیباتر است و چالاکتر ، می‌گوید: سرو سرکش که به قد و قامت خود می‌نازید وقتی قامت و اطوار ترا دید، پیش رفتار تو پا برنگرفت از خجلت. این طرز تشبیه غیر‌مستقیم ساده‌ترین افکار او را هم حالتی اسرار‌آمیز و آمیخته با لطف و عظمت می‌بخشد که در کلام دیگران تا این اندازه نیست. از اینجاست که جامی ـ يك شاعر سخن‌شناس قديم كه يك نسل بعد از مرگ وی بدنیا آمد - می‌گوید: ""اکثر اشعار وی لطیف و مطبوع است و بعضی قریب به سرحد اعجاز"". همین لطف اعجاز آمیز است که سبب می شود، جریان ژرف و آرام شعر وی خواننده را مثل يك پركاه همراه می‌برد به دنیای رندان به دنیای عشق و شراب که در آن همه‌چیز انسان را مست و بی‌خود می‌کند و همه چیز به دور سر انسان می.چرخد.

از کوچه‌ی رندان
عبدالحسین زرین‌کوب
ص ۸۱


@vir486

زرتشت وقتی ظهور کردی گفت من مامورم برای سه چیز:
رادی
آزادی
شادی.

شادی مهمترین ویژگی ما ایرانیان است شاید در دوره‌هایی بدلیل بغض و قهر سردمداران از آن فاصله گرفتیم ولی ما دوباره آوازمان را بدست خواهیم آورد و خواهیم رقصید و.....

در ره عشقت ای صنم، شيفته‌ی بلا منم
چند مغايرت کنی؟ با غمت آشنا منم

پرده به روی بسته‌ای، زلف به هم شکسته‌ای
از همه خلق رسته‌ای، از همگان جدا منم

شير تويی‌، شکر تويی، شاخه تويی، ثمر تويی
شمس تويی، قمر تويی، ذره منم، هبا منم

نخل تويی، رطب تويی، لعبت نوش لب تويی
خواجه‌ی با ادب تويی، بنده‌ی بي‌حيا منم

کعبه تويی ، صنم تويی، دير تويی، حرم تويی،
دلبر محترم تويی، عاشق بينوا منم

شاهد شوخ دلربا گفت به سوی من بيا
رسته ز کبر و از ريا، مظهر کبريا منم

طاهره خاک پای تو، مست می لقای تو
منتظر عطای تو، معترف خطا منم


قرة‌العین


@vir486

قرة‌العین
بخش دوم


قرة‌العین زنی بود صاحب‌قلم، شاعر و سخنران که به ادبیات و فقه و اصول کلام و تفسیر آشنایی داشت.

آلوسی، مفتی بغداد که ذکرش گذشت، در ترجمه حال او گوید: « من در این زن فضل و کمالی دیدم که در بسیاری از مردان ندیده‌ام. او دارای عقل و استکانت و حیا و صیانت بسیار بود.»

میرزا مهدی‌خان زعیم‌الدوله نیز در کتاب مفتاح الابواب ، آنجا که به نام قرة‌العین می‌رسد، از وی ستایش می‌کند.

قرة‌العین‌، در ایران، نخستین زنی بود که به خلاف رسم و عرف زمانه بی‌حجاب در برابر مردان ظاهر شد و با علما و رجال به بحث و مجادله پرداخت.

آثار نظم و نثر قرة‌العین ظاهراً از میان رفته و آنچه از نوشته های پراکنده او از قبیل مناجات‌ها و نامه‌ها، به خط خودش یا استنساخ دیگران، برجای مانده و بعضی از آنها در کتاب ظهور الحق چاپ شده است، غالباً به عربی و قسمتی با عبارات مرموز و اصطلاحات مخصوص نوشته شده است. اشعاری هم که به او نسبت داده شده سبک بیان باب را دارد و پر از عبارات و اصطلاحات دینی و سخت متأثر از آثار متقدمان از جمله مولانا جلال‌الدین و جامی است.


از صبا تا نیما
تاریخ ۱۵۰ سال ادب فارسی
) بازگشت، بیداری)
یحیی آرین‌پر
ص۱۳۲

@vir486

ایران رو از یاد نبریم....

سعدی که انعطاف جادوگرانه‌ای دارد آن قدر خود را خم می‌کرد که به حد فهم ناچیز کودکانه‌ی من برسد. این شیخ همیشه شاب پیرترین و جوانترین شاعر زبان فارسی، معلم اول هم هیبت یک آموزگار را دارد و هم مهر یک پرستار، چشم عقاب و لطافت کبوتر. هیچ حفره‌ای از حفره‌های زندگی ایرانی نیست که از جانب او شناخته نباشد، جمع کننده اضداد: تشرع و عرفان، عشق و زندگی عملی، شوریدگی و عقل .... به هر حال، این همدم کودک و دست گیر پیر، از هفت صد سال پیش به این سو مانند هوا در فضای فکری فارسی زبان‌ها جریان داشته است.


روزها
دکتر محمدعلی اسلامی‌نُدوشن


@vir486

نگاهی به شعر متعهد دهه‌ی سی و چهل ایران
بخش چهاردهم

برای جلوگیری از سوء‌تفاهم تأکید کنیم که غرض ما انتقاد از شعر یا ادب سیاسی و اجتماعی نیست که شاهکارهای ارزنده و ای بسا بزرگی در ادبیات ایران و جهان آفریده‌است و نیازی به نام بردن از آنها از (آثاری چون شاهنامه و دن کیشوت) نیست. غرض سنجیدن ادبیاتی است که می‌کوشد تا امور کلی و وجودی انسان را در حصار زندانی کند.

از قضا سال‌های سی و چهل با وجود هجوم ایدئولوژی، دوران شکفتگی و باروری ادب فارسی است زیرا چه بسا گویندگان که با دل سپردن به ایدئولوژی خاصی، به هزار علت ناشناخته که چون نمی‌شناسیم،، بگوییم از برکت سرشت هنرمندانه ـ حتی بی‌آگاهی و اختیار خود تخته‌بند هر ایدئولوژی را شکسته و در آثار گرانبهایشان آزاد -شده‌اند. برای همین در این جا گفت وگوی ما منحصر به شعر متعهد است نه شاعرانش.

پس از این مرزبندی دوباره و تشخیص حدود ارزیابی خود، باز می‌گردیم به یک دو نمونه دیگر تا ببینیم تعهد به ایدئولوژی چگونه شعری به بار آورده است. پیش از این از امور کلی و نفسانی و سرنوشت ناچیز شونده آن سخن گفتیم. برای مثال اندیشۀ «مرگ» که در بیشتر این شعرها حضور دارد نمونه بدی نیست. در شعری که زندگی است، یکی سرود زندگی‌اش را در خون (مرگ) می‌سراید و دیگری غریو زندگی اش را در سکوت (مرگ) و در هر دو شعر معنی هر مرگ زندگی است چون که شعر تقریر فتح‌نامه زمان است در راه پیروزی، مرگ همان زندگی است، اندیشه مرگ که فراوان در شعر متعهد حضور دارد، مرگی است در راه پیروزی و رستگاری، مرگی است دلپذیر و گاه حتی آرزو کردنی که بیان رسای آن را در مرگ دیگر "سایه" می‌توان دید:

مرگ در هر حالتی تلخ است،
اما من
دوست‌تر دارم که چون از ره درآید مرگ
در شبی آرام، چون شمعی شوم خاموش....

لیک مرگ دیگری هم هست
دردناک، اما شگرف و سرکش و مغرور
مرگ مردان، مرگ در میدان.

با تپیدن طبل و شیون شیپور
با صفیر تیر و برق تشنه شمشیر
غرقه در خون، پیکری افتاده در زیر سم اسبان.
وه، چه شیرین است
رنج بردن
پا فشردن در ره یک آرزو، مردانه مردن،
وندر امید بزرگ خویش
با سرود زندگی بر لب
جان سپردن.

آه، اگر باید
زندگانی را به خون خویش رنگ آرزو بخشید،
و به خون خویش، نقش صورت دلخواه زد بر پرده‌ی امید
من به جان و دل پذیرا می‌شوم این مرگ خونین. را

شاعر متعهد دیگری می‌گوید:

پس از من شاعری آید
که من لبهای او را در دهان شعرهای خویش می‌بوسم
اگرچه او نخواهد ریخت اشکی بر مزار من
من او را در میان اشک و خون خلق می‌جویم
من او را درون یک سرود فتح خواهم ساخت.



شکاریم یکسر همه پیش مرگ
شاهرخ مسکوب
ص۱۰۰ و ۱۰۱


@vir486

زبانِ «آرکاییک»، زبانِ «پدرسالاری» است، «زبانِ آزادی» نیست! با این زبان آن‌چنان‌که شاملو ادّعا می‌کند هرگز نمی‌توان از «آزادی» حرف زد. شعارهایی که او و اخوان در پسِ این زبانِ تاریخ‌گرایانه در بابِ مفهومِ آزادی سر می‌دهند، آزادی به معنای لیبرال-دموکرات و امروزی‌اش نیست! بیشتر آزادی‌ای است که قلمروِ آن را زنجیرِ «حزبِ توده» تعریف می‌کرد. اساساً زبان آرکاییسم جامانده‌ی جهانِ پیشامدرن و سنّت و شکوهِ قَدر‌قدرتِ پدرسالارانه‌ی آن است، زبانِ دربارِ محمود و مسعود غزنوی! با زبانِ بیهقی که نمی‌توان از آزادی انسان بعد از انقلابِ مشروطه حرف زد که! در این زبان هیچ‌گونه «گسستِ تاریخی» که صورت نگرفته هیچ، برعکس در ادامه‌ی سنّت و تحکیمِ تاریخ است. اگر درست و واقع‌بینانه بخواهیم در موردِ «گسستِ تاریخی» بحث کنیم، بعد ‌از نیما، این فروغ و سهراب بودند که از «تاریخ» و زبانش عمیقاً «گسستند»! شاملو نه تنها تاریخ را رها نکرد بلکه در آتشِ آن دمید! تاریخ را نتوانست رها کند ازین منظر که دست از «زبانِ گذشته» نکشید! از آن‌سو با زبانِ فروغ و سهراب نمی‌شود شعارِ سیاسی داد و از آزادی‌های حزبی و فرمایشی صحبت کرد، که وجداناً هم نکردند. زبانِ شاملو و اخوان زبانِ پدران است در برابرِ پسران، عکسِ زبان سهراب و فروغ که زبانِ پسران و دختران است! همیشه دموکراسی و چند صدایی از گلوی آیندگان شنیده می‌شود نه از حلقومِ گذشتگان! تاریخ ثابت خواهد کرد که کرده هم، «جوجگان ققنوسِ» به «زبان آرکاییک» هرگز آواز نخواهند خواند! بیشترین اعتراضِ سیاسی را همین اخوان و شاملو داشتند آن هم به یک دلیل،  «زبان پدرسالارانه‌ی آرکاییک»! این نیما، سهراب و فروغ بودند که برای اولین بار در تاریخِ زبان فارسی زبانِ پدرانه را کشتند! گو اینکه در تاریخ ایران همیشه این پدران بودند که فرزندکشی می‌کردند. بگذریم.. در مفهومِ «گسستِ تاریخی» باید گفت که روشنفکر تاریخ عصر خود را در وجوهاتِ گوناگونِ آن: فرمی و محتوایی به نقد می‌کشد و یا از آن گذر کرده، جهانِ زبانی دیگری را عرضه می‌دارد. نیما در زبان و محتوا گسیخت، و سهراب و فروغ «گذر» کردند. امّا شاملو و اخوان در لوای ملّی‌گرایی زبانی و تبختر به فخامت زبانِ باستانی، تنها «آزادی» را شعار دادند. اینکه شاعر و روشنفکر باید فرزند روزگار خود باشد حدیثی است صحیح، آنچنان‌که فرخی یزدی، عارف قزوینی، ملک‌الشعرای بهار، عشقی و شاعران آزادی‌خواه دوره‌ی مشروطه بودند. این روشنفکران با شعرِ خود، «آزادی» به معنای «گسستِ تاریخی» را با صداقت و خون، تبلیغ و ترویج می‌کردند. شعر مشروطه حتماً شعار نیست! پیامِ روشن انسان نوینِ ایرانی است. یک تصنیفِ وطنی عارف: «از خونِ جوانانِ وطن» و تصنیف مشهورِ «مرغِ سحر» از ملک‌الشعرا، دهها شعر پوچ و توخالیِ اخوان و شاملو در موردِ «آزادی» را با آن زبانِ مطنطن‌شان می‌ارزد. کدامِ «گسستِ تاریخی؟». اینان تخته‌بندِ همان تاریخی بودند که:

«دیگرانش
می‌پرستیدند».
شاملو


دکتر اسد آبشیرینی
استاد دانشگاه شهید چمران اهواز


@vir486

جز نقش تو در خیال نیست
جز با غمت اتصال ما نیست
شد روز من از غمت چو سالی
لیکن چه کنم؟ چو سال ما نیست
از زلف تو حلقه‌ ای ندیدیم
کو در پی گوشمال ما نیست
از روی تو کام دل چه جوییم؟
گوش تو چو بر سال ما نیست
بار چو تو دلبری کشیدن
در قوت احتمال ما نیست
از خیل که‌ای؟ که بر رخ تو
زلفت همه هست و خال ما نیست
حال دل ما ز خویشتن پرس
زیرا که کسی به حال ما نیست
دل مرغ هوای تست، لیکن
راه هوست به بال ما نیست
گر سود کنم مرنج، کخر
نقصان تو در کمال ما نیست
پیش رخ اوحدی چه نالی؟
کورا سر قیل و قال، نیست


اوحدی

@vir486

ذکاءالملک فروغی:

حافظ همسر و برابر ندارد و هر که جز این داند سراب را آب می‌پندارد.

حافظ شیرین‌سخن
محمد معین
ج دوم
ص ۷۴۵

@vir486