نگاهی به شعر متعهد دهه‌ی سی و چهل ایران
بخش پانزدهم


تنها این مرگ سزاوار مبارزان است، همچنان که تنها یک‌جور زندگی ارزش زیستن دارد، زندگی در راه رهایی و آن هم یک نوع رهایی که گذشته از ویژگی‌های دیگر، نزدیک نیز هست و به زودی فرا می‌رسد، زیرا جبر تاریخی است، زیرا روشنی‌گر کار است تا عمر تاریکی به سر آید.

وز نهفتِ پرده‌ی شب
دختر خورشید
همچنان آهسته می‌بافد
دامن رقاصه‌ی صبح طلایی را..

و هم اکنون کمی آن‌سوتر روشنی رو کرده و ما در شبگیر در آستانه‌ی سحریم تا روزمان برآید:

دیگر این پنجره بگشای که من
به ستوه آمدم از این شب تنگ
دیرگاهی است که در خانه‌ی همسایه‌ی من خوانده
خروس،
وین شب تلخ عبوس
می‌فشارد به دلم پای درنگ.
دیرگاهی است که من در دل این شام سیاه،
پشت این پنجره‌ی بیدار و خموش
مانده‌ام چشم به راه،
همه چشم و همه گوش:
مست آن بانگ دلاویز که می‌آید نرم
محو آن اختر شبتاب که می‌سوزد گرم
مات این پرده‌ی شبگیر که می‌بازد رنگ...

آری این پنجره بگشای که صبح
می‌درخشد پس این پرده‌ی تار
می‌رسد از دل خونین سحر بانگ خروس.

«شبگیر» سایه‌ نمونه‌ی بارز شعر توده‌ای (ایدئولوژیک) آن زمان‌هاست. او خود چند سالی بعد (۱۳۳۴) پس از شکست حزب توده، وقتی شبگیر به سحر نینجامید و طلیعه‌ی صبح به جای روز به سرآغاز شبی دیرپا بدل شد، در غزلِ تنگ غروب نشانیِ ((خانه همسایه)) را که بانگ دلاویز خروس آن به گوش می‌رسد روشن‌تر داده‌است.

ادامه دارد....


شکاریم یکسر همه پیش مرگ
شاهرخ مسکوب
ص ۱۰۱و۱۰۲

@vir486

شوخی و ظرافت در بعضی موارد از مختصات بیان اوست. متلک‌های زیرکانه که شادی و شیرینی آنها گاه از نیش یك طنز گزنده به زهرِ تلخی آلوده است رنگ خاصی به لطیفه‌های او می‌دهد. هوش قوی که لطافت بی شایبه‌ی شوخی را می کُشد در بعضی موارد این متلک‌های کوتاه را مثل نیشتری زهر آلود می‌کند که روح ساده و شادمان از آن لذت نمی‌برد اما هوشِ تند که با زهر اینگونه تلخی‌ها معتاد است از آن حداکثر لذت را می‌برد. بدینگونه است که متلک‌های او مثل نیشخندهای ولتر و آناتول فرانس، بیشتر با هوش طرف است تا با روح. در واقع همین هوش است که هدف طعنه را درک می‌کند و از طنز او يك حربه می‌سازد که مخصوصاً ریا را که حافظ به آن اعلان جنگ داده‌است، اما خودش لامحاله که گاه از آن خالی نیست، بسختی سرکوب و مقهور می‌کند. این شوخی و ظرافت در ابیات او جای جای هست. اما مخصوصاً رنگ خاصی به سؤال و جواب‌های او می‌دهد. سؤال وجواب‌های او با معشوق با مدعی و با زاهد ملامتگر. در بعضی موارد عذر آوردن‌هایش - عذرهای بدتر از گناه که رنگ حسن تعلیل دارد، حاکی است از این شوخی‌های لطیف و نیشدار. از جمله یک جا می‌خواهد عذری بیاورد، عذر برای آنکه رشته تسبیح زهدش پاره شده‌است اما ذوق لطیفه‌گوی او عذری که برای این امر پیدا می‌کند این است که بگوید دستم در دامن معشوق بود آن هم نه معشوق ،خانگی معشوق بازاری که شاعر از وی به ساقی سیمین ساق تعبیر تواند کرد. لطف شوخی اینجاست که همه سنت‌ها را در هم می‌شکند.



از کوچه‌ی رندان
درباره‌ی زندگی و اندیشه‌ی حافظ
عبدالحسین زرین‌کوب
ص ۷۹
@vir486

‍ ایرانیّت دارای حُسن‌ها و عیب‌ها هردوست؛ حسنش آن بوده است که با خاصیّتِ انعطاف، تقیّه، بردباری، سیّالیّت، هوش و ظرافت، امواجِ حوادث را از سر گذرانده و «آبِ باریکِ استقلال» را تا به امروز کشانده است.
عیبش نیز درست از همین خصلت می‌آید، یعنی آنکه به همین آب باریک استقلال قانع بوده است و همواره در خوف و رجا زیسته.
در طیّ ۱۲۰۰ سالِ اخیر کمتر زمانی بوده است که استقلالِ تام داشته باشد، ولی زمانی هم نبوده است که یکباره از پای در افتد. ناگزیر بوده است که رهروِ راهِ میانه و مماشات باشد. در عین حال ناگزیر بوده است که همواره در حالِ اعتراض و بیدار‌باش به سر برد، نه عربها توانستند بر او مسلّط شوند و نه او توانست خود را از آنها برکنار نگاه دارد، نه ترک‌ها و مغول‌ها توانستند او را در پنجه گیرند و نه او آنها را از سرِ خود وا کرد، مسائل به مرور حل شد و آنها شبیه به ایرانی‌ها گشتند. در کنار محمود غزنوی، «ابوالفضل بیهقی» و «بونصر مشکان» بودند. در کنار شمشیرِ ملکشاه، دواتِ "نظام‌الملک" بود، و در برابر تندروی‌های ترکان سلجوقی، «مقاومتِ الموت» قرار داشت و «حسن صبّاح» و «ناصر خسرو»...



    ایران‌ و تنهایی‌اش
محمّد‌علی اسلامی‌نُدوشن


@vir486

پورداود یکی از شایسته‌ترین و ارجمندترین فرزندان ایرانزمین و نمونه‌ی کامل يك استاد در سطح جهانی بود که در شیرازه‌بندی کارنامه فرهنگ باستانی ایران رنج فراوان برد تا به قول خود او (( فرزندان این سرزمین خاموش روزگار روشن و درخشان نیاکان نامدار خود را در یابند و به یاد آبادی کاشانه دیرین پدران خود به آبادی خاک ویران کنونی خود بکوشند. ))


از نیما تا روزگار ما
یحیی آرین‌پور
ص ۱۵۲

@vir486

گلی در باغِ خار


سایه‌ی دولت امیرمبارز مثل يك كابوسِ گران بر شهر رندان، شوم بود و ناهموار. شیراز که در آخرین روزهای حکومت بواسحقی بیش از پیش در دست رنود و اوباش افتاده بود و هیچکس از ترس آنها نمی‌توانست صبح و شام از خانه سر بیرون آورد، با غلبه‌ی امیر مبارز شاهد ورود نظم شد و سختگیری.

وقتی در میدان سعادت شاه شیخ را محرمانه، در حالی که او را از بیم غوغای پنهانی و درون يك جوال کاه از اصفهان به شیراز آورده بودند، مثل يك جانی سیاست کردند دیگر امیدی برای رندان نماند. این سلطنت بی‌دوام که رندان شهر آرزوی بازگشت آن را داشتند مخصوصاً برای آزاد اندیشان - اهل ذوق وانديشه - يك دوره طلایی محسوب می‌شد. درست است که در تمام این دوره علما و زاهدان از احترام و نفوذ بهره‌ور بودند، امّا وجود آنها دنیای آزاد -اندیشان را محدود نمی‌کرد در کنار پارسایان که شب و روز آنها همه در عبادت و ذکر و دعا می گذشت کسانی هم بودند که همه با خراباتِ شهر سروکار داشتند و در پشت دیوارهای کوتاه و بی‌حفاظ خانه‌های یهود و مجوس، دور از ستیزه و عربده‌ی محتسب و عسس اما با بیم و نگرانی ناشی از بدگمانی، می -توانستند تمام دنیا را به باد بسپارند. خرابات شهر که منزلگه رندان فارغ از ننگ و نام بود همه گونه لذت را برای آنها عرضه می‌کرد. تمتع از شاهدان بازاری و زنان بی‌بند و بار - که از قدیم بعضی‌شان را خراباتیان به -بهای خوب می‌خریدند- و تا حدی بزور به کار بد می‌نشاندند؟ - رندان بی‌نام و ننگ را که از ذوق خانه بی‌بهره یا از قید خانه ناراضی بودند نوازش می‌داد.



از کوچه‌ی رندان
درباره‌ی زندگی و اندیشه‌ی حافظ
دکتر عبدالحسین زرین‌کوب
ص ۴۳
نشر امیرکبیر

@vir486

منابع مضمون‌های صائب انسان است و جهان، خلقیات آدمی است، که خلقت دوگانه دارد نیمی فرشته و نیمی اهرمن، و جهان که مجموعه‌ایست از تضادها، جمع نور است و ظلمت و حیات است و ممات. دوگانگیی که حاصلش نظام احسن دستگاه خلقت است. ذهن او مدام می‌کوشد که نسبتی و رابطه‌ای بین انسان و طبیعت و طبیعت و انسان برقرار کند. تجربه او در میدان زندگی شخصی و انفرادی نیست تجربه.ایست کلی، تجربه انسان است نه شخص صائب مثلاً با اینکه آن سیاح تذکره نویس سمرقندی در وصف عمارت و باغ او در عباس‌آباد اصفهان نوشته است: رفیع‌ترین عمارات و وسیع‌ترین این سراها دولتخانه میرزا صائب است که زبان گفتار از عهده بیان کرد آن بر نمی‌آید مگر کار شنودن را به دیدن رسا سروده است:


دل دشمن به تهی دستی من می سوزد
برق ازین مزرعه با دیده‌تر می‌گذرد

چون داغ لاله سوخته نانیست روزیم
آنهم فلک به خون جگر می دهد مرا

تضادی که در گفته‌های صائب می‌بینیم ازین رهگذر است حاکی از کوشش اوست برای یافتن مضامین نو. تفنن به موضوعات مختلف در غزل و عدم وحدت موضوع در این نوع سخن که نمونه کاملش غزل سبک هندی است به سال‌های بسیار قبل از صائب حتی به زمانی قبل از خواجه
و در حقیقت بعد از سعدی برمی‌گردد و در عصر صفوی حُسن غزل در اختصاص داشتن هر بیت آن به یک معنی و اندیشه‌ی خاص است. به قول مرحوم استاد امیری فیروز کوهی ((او نه تنها به نقاشی احوال انسانی بلکه به تجسم همه ریزه‌کاریهای حیات کمر بسته است، صائب نقاشی چیره‌دست است که همه ریزه کاری‌ها و پست و بلندی‌های اندام حیات و چین و شکن‌های چهره زندگی و زشتی و زیبایی آن را با قلمی دقیق و چشمی خرده‌بین و موشکاف نقاشی کرده است)).


دویست و یک غزل از صائب
دکتر امیربانوی کریمی( امیری فیروز‌کوهی)
ص ۲۶و۲۷



@vir486

گاهی از دوستان و بعضی باسوادها و بی‌سوادها می‌شنوم که ادبیات فارسی و بیشتر شعر فارسی چه چیزی برای ارائه داره، و بعضی‌ها پاشون از این‌هم پیش‌تر می‌گذارند و معتقدند که شعر فارسی ما را اخته کرده و باعث شده که این همه بلا بر سر ایران بیاد.

این گروه همانند همان‌هایی هستند که شکوه گذشته‌ی ایران باستان را نادیده می‌گیرند و می‌گویند تخت‌جمشید و پاسارگارد و نقش‌برجسته‌های ایذه و شوش به چه دردِ ما می‌خورد.

شعر فارسی میراث خودآگاه و ناخودآگاه ایرانی‌ست که او را در شکست‌ها و پیروزی‌ها و تحقیر‌ها و سرافرازی‌ها پناه‌بوده‌است. آنجا که ایرانی در خلوت خویش سکوت کرده و بر خویش گریسته که چرا ما، در این نقطه ازین جغرافیای فراخ باید چنین دچار مصیبت باشیم.

امروز گذری به این بیت صائب برخوردم، عجب عصیان و شورشی در این بیت هست که آدمی را وا می‌دارد تا هر چیز را دربست و پلمپ نپذیرد.

کنارِ مادر ایام را آن طفلِ بدخویم
که نتواند بکامِ هر دو عالم کرد خاموشم




@vir486

کسروی و مخالفت با شعر


مخالفت کسروی هم با شعر و شاعری از همین راه است. او شعر را از نظر مضمون و محتوی و نتایجی که بر آن مترتب است مطالعه می‌کند. سخنان او در این باره روشن است؛ می‌گوید: شعر سخن است سخن آراسته با وزن و قافیه. سخن نیز باید از روی نیاز باشد. سخنی که از روی نیاز نباشد یاوه‌گویی است. پس شعر اگر از روی نیاز گفته شود و خواست گوینده فهمانیدن سخن بوده ایرادی به آن نیست؛ و اگر بی‌نیاز و تنها برای قافیه‌بافی گفته شده، یاوه‌گویی است و گوینده‌اش در خور نکوهش می‌باشد.

کسانی پنداشته‌اند که ما از هر گونه شعر بیزاریم. چنین پنداری درست نیست. نمی‌توان انکار کرد که شعر سرایی جربزه‌ی خدادادی است؛ و از شعر، در جای خود کارهایی ساخته می‌شود که از نثر ساخته نشود ولی پوشیده نباید داشت که با همه‌ی رواج شعر در ایران در قرن‌های گذشته چندان سودی از آن بهره‌ی این کشور نگردیده. اگر روزی به حساب شعرا رسیدگی نماییم خواهیم دید که زیان آنان بر ایران بیش از سودشان بود.

اینکه زبان پارسی پر از گزافه شده که یک هزار است و هزار هیچ، اینکه نيك و بد رنگ خود را از دست داده که هر دو به یک دیده دیده می‌شود، اینکه زشتی چاپلوسی و بندگی از میان برخاسته که کسانی آزادی و گردنفرازی خود را زیر پای هر کس و ناکسی پایمال می،گردانند، اینکه پندارهای پوچ صوفیانه بازاری گردیده و گوش و دل هر کسی را پر ساخته در همه این زشتی‌ها شعرای ایران دست داشته‌اند.

دیوان‌های فراوان بیشماری که از شعرا امروز در دست ماست بیشتر آنها یادگار دوره‌های زبونی ایران و چیرگی بیگانگان است و از زمان‌هایی بازمانده که خردها پستی گرفته و رادی و مردانگی بس کمیاب شده بوده پیداست که از خواندن آنها جز زیان بهره خواننده نخواهد بود.

اگر خود شعرا را بشناسیم که چگونه بیشتر ایشان ریزه‌خوار خوانِ زورآوران و توانگران بوده‌اند و چاپلوسی را سرمایه‌ی زندگانی خود ساخته بودند، این شناسایی ما را از زحمت گفتگو از سروده‌های ایشان آسوده خواهد ساخت... با اینهمه ما از شعر بیزاری نمی‌جوییم؛ بلکه آرزو داریم که این جربزه خدادادی از این پس در راه پیشرفت و سر بلندی ایران به کار رود.

خلاصه کسروی شعر را نوعی از سخن می‌داند سخنی آراسته، یعنی منظوم و موزون و احياناً مقفى و معتقد است که شعر هم مانند هر سخنی باید از روی نیاز باشد یعنی باید اندیشه‌ای دل گوینده پیدا شود تا آن را در قالب شعر بریزد؛ و شعری را می‌پذیرد که اندیشه‌های بزرگ و ارجمند را بسراید و خادم صفات عالیه بشری مانند بشر دوستی و دینداری و رادمردی و نکوخویی و سرافرازی و آزادگی باشد. شاهنامه فردوسی را که به دلیری و گرد‌نفرازی و پهلوانی بر می‌انگیزد از نمونه‌های نيك ادبیات فارسی می‌شمارد و گدا‌طبعی‌‌یها و دلقک‌بازی‌های سخنورانی چون انوری را مایه‌ی رسوایی و بی‌آبرویی ادبیات ایران می‌داند. و اینجاست که حضرات ادبا سر گیجه می‌گیرند و چنانکه گویی به عزیزترین مظاهر جامعه توهین شده است.، فریاد و فغان بر می‌آورند که ای وای مگر می‌شود بر گذشته رقم بطلان کشید، مگر می‌شود العياذ بالله - شاعر نامداری مانند انوری را یک مسخره و دلقک درباری نامید.



از نیما تا روزگار ما
یحیی آرین‌پور
ص ۱۰۰و۱۰۱

@vir486

عسل چشم
با صدای همیشگی بانو هایده