منابع مضمون‌های صائب انسان است و جهان، خلقیات آدمی است، که خلقت دوگانه دارد نیمی فرشته و نیمی اهرمن، و جهان که مجموعه‌ایست از تضادها، جمع نور است و ظلمت و حیات است و ممات. دوگانگیی که حاصلش نظام احسن دستگاه خلقت است. ذهن او مدام می‌کوشد که نسبتی و رابطه‌ای بین انسان و طبیعت و طبیعت و انسان برقرار کند. تجربه او در میدان زندگی شخصی و انفرادی نیست تجربه.ایست کلی، تجربه انسان است نه شخص صائب مثلاً با اینکه آن سیاح تذکره نویس سمرقندی در وصف عمارت و باغ او در عباس‌آباد اصفهان نوشته است: رفیع‌ترین عمارات و وسیع‌ترین این سراها دولتخانه میرزا صائب است که زبان گفتار از عهده بیان کرد آن بر نمی‌آید مگر کار شنودن را به دیدن رسا سروده است:


دل دشمن به تهی دستی من می سوزد
برق ازین مزرعه با دیده‌تر می‌گذرد

چون داغ لاله سوخته نانیست روزیم
آنهم فلک به خون جگر می دهد مرا

تضادی که در گفته‌های صائب می‌بینیم ازین رهگذر است حاکی از کوشش اوست برای یافتن مضامین نو. تفنن به موضوعات مختلف در غزل و عدم وحدت موضوع در این نوع سخن که نمونه کاملش غزل سبک هندی است به سال‌های بسیار قبل از صائب حتی به زمانی قبل از خواجه
و در حقیقت بعد از سعدی برمی‌گردد و در عصر صفوی حُسن غزل در اختصاص داشتن هر بیت آن به یک معنی و اندیشه‌ی خاص است. به قول مرحوم استاد امیری فیروز کوهی ((او نه تنها به نقاشی احوال انسانی بلکه به تجسم همه ریزه‌کاریهای حیات کمر بسته است، صائب نقاشی چیره‌دست است که همه ریزه کاری‌ها و پست و بلندی‌های اندام حیات و چین و شکن‌های چهره زندگی و زشتی و زیبایی آن را با قلمی دقیق و چشمی خرده‌بین و موشکاف نقاشی کرده است)).


دویست و یک غزل از صائب
دکتر امیربانوی کریمی( امیری فیروز‌کوهی)
ص ۲۶و۲۷



@vir486

گاهی از دوستان و بعضی باسوادها و بی‌سوادها می‌شنوم که ادبیات فارسی و بیشتر شعر فارسی چه چیزی برای ارائه داره، و بعضی‌ها پاشون از این‌هم پیش‌تر می‌گذارند و معتقدند که شعر فارسی ما را اخته کرده و باعث شده که این همه بلا بر سر ایران بیاد.

این گروه همانند همان‌هایی هستند که شکوه گذشته‌ی ایران باستان را نادیده می‌گیرند و می‌گویند تخت‌جمشید و پاسارگارد و نقش‌برجسته‌های ایذه و شوش به چه دردِ ما می‌خورد.

شعر فارسی میراث خودآگاه و ناخودآگاه ایرانی‌ست که او را در شکست‌ها و پیروزی‌ها و تحقیر‌ها و سرافرازی‌ها پناه‌بوده‌است. آنجا که ایرانی در خلوت خویش سکوت کرده و بر خویش گریسته که چرا ما، در این نقطه ازین جغرافیای فراخ باید چنین دچار مصیبت باشیم.

امروز گذری به این بیت صائب برخوردم، عجب عصیان و شورشی در این بیت هست که آدمی را وا می‌دارد تا هر چیز را دربست و پلمپ نپذیرد.

کنارِ مادر ایام را آن طفلِ بدخویم
که نتواند بکامِ هر دو عالم کرد خاموشم




@vir486

کسروی و مخالفت با شعر


مخالفت کسروی هم با شعر و شاعری از همین راه است. او شعر را از نظر مضمون و محتوی و نتایجی که بر آن مترتب است مطالعه می‌کند. سخنان او در این باره روشن است؛ می‌گوید: شعر سخن است سخن آراسته با وزن و قافیه. سخن نیز باید از روی نیاز باشد. سخنی که از روی نیاز نباشد یاوه‌گویی است. پس شعر اگر از روی نیاز گفته شود و خواست گوینده فهمانیدن سخن بوده ایرادی به آن نیست؛ و اگر بی‌نیاز و تنها برای قافیه‌بافی گفته شده، یاوه‌گویی است و گوینده‌اش در خور نکوهش می‌باشد.

کسانی پنداشته‌اند که ما از هر گونه شعر بیزاریم. چنین پنداری درست نیست. نمی‌توان انکار کرد که شعر سرایی جربزه‌ی خدادادی است؛ و از شعر، در جای خود کارهایی ساخته می‌شود که از نثر ساخته نشود ولی پوشیده نباید داشت که با همه‌ی رواج شعر در ایران در قرن‌های گذشته چندان سودی از آن بهره‌ی این کشور نگردیده. اگر روزی به حساب شعرا رسیدگی نماییم خواهیم دید که زیان آنان بر ایران بیش از سودشان بود.

اینکه زبان پارسی پر از گزافه شده که یک هزار است و هزار هیچ، اینکه نيك و بد رنگ خود را از دست داده که هر دو به یک دیده دیده می‌شود، اینکه زشتی چاپلوسی و بندگی از میان برخاسته که کسانی آزادی و گردنفرازی خود را زیر پای هر کس و ناکسی پایمال می،گردانند، اینکه پندارهای پوچ صوفیانه بازاری گردیده و گوش و دل هر کسی را پر ساخته در همه این زشتی‌ها شعرای ایران دست داشته‌اند.

دیوان‌های فراوان بیشماری که از شعرا امروز در دست ماست بیشتر آنها یادگار دوره‌های زبونی ایران و چیرگی بیگانگان است و از زمان‌هایی بازمانده که خردها پستی گرفته و رادی و مردانگی بس کمیاب شده بوده پیداست که از خواندن آنها جز زیان بهره خواننده نخواهد بود.

اگر خود شعرا را بشناسیم که چگونه بیشتر ایشان ریزه‌خوار خوانِ زورآوران و توانگران بوده‌اند و چاپلوسی را سرمایه‌ی زندگانی خود ساخته بودند، این شناسایی ما را از زحمت گفتگو از سروده‌های ایشان آسوده خواهد ساخت... با اینهمه ما از شعر بیزاری نمی‌جوییم؛ بلکه آرزو داریم که این جربزه خدادادی از این پس در راه پیشرفت و سر بلندی ایران به کار رود.

خلاصه کسروی شعر را نوعی از سخن می‌داند سخنی آراسته، یعنی منظوم و موزون و احياناً مقفى و معتقد است که شعر هم مانند هر سخنی باید از روی نیاز باشد یعنی باید اندیشه‌ای دل گوینده پیدا شود تا آن را در قالب شعر بریزد؛ و شعری را می‌پذیرد که اندیشه‌های بزرگ و ارجمند را بسراید و خادم صفات عالیه بشری مانند بشر دوستی و دینداری و رادمردی و نکوخویی و سرافرازی و آزادگی باشد. شاهنامه فردوسی را که به دلیری و گرد‌نفرازی و پهلوانی بر می‌انگیزد از نمونه‌های نيك ادبیات فارسی می‌شمارد و گدا‌طبعی‌‌یها و دلقک‌بازی‌های سخنورانی چون انوری را مایه‌ی رسوایی و بی‌آبرویی ادبیات ایران می‌داند. و اینجاست که حضرات ادبا سر گیجه می‌گیرند و چنانکه گویی به عزیزترین مظاهر جامعه توهین شده است.، فریاد و فغان بر می‌آورند که ای وای مگر می‌شود بر گذشته رقم بطلان کشید، مگر می‌شود العياذ بالله - شاعر نامداری مانند انوری را یک مسخره و دلقک درباری نامید.



از نیما تا روزگار ما
یحیی آرین‌پور
ص ۱۰۰و۱۰۱

@vir486

عسل چشم
با صدای همیشگی بانو هایده

در شعر سعدی این است که فاصله زبان با خواننده و شنونده از میان برداشته می‌شود. در شعر شاعران دیگر همیشه فاصله زبان حس می‌شود. معلوم است که شاعر از دور به زبان نگاه می‌کند. اما در شعر سعدی قدرت القایی و شیوایی و روانی کلام به حدی است که ترکیب‌های عربی طبیعی می‌نمایند و اغلب متوجه شگردهای بیانی او نمی‌شویم.

پیدل گمان مکن که نصیحت کند قبول
من گوش استماع ندارم لمن تقول

ای پیک نامه بر که خبر میبری به دوست
یا لیت اگر به جای تو من بودمی رسول


تاملاتی در سبک سعدی
از ضیا موحد
ص ۱۳۴


@vir486

تاریخِ ایران را باید تاریخِ برخوردِ شمشيرها و اندیشه‌ها نامید، زیرا یا جنگ است و یا نهضتِ فکریِ مقاومت؛ این نهضت‌ها از اردشیر دوره‌ی ساسانی هست تا مانی و مزدک و آنگاه بعد از اسلام در شاخه‌های متعدّدِ سفید جامگان و سنبادیان و خرّم‌دینان و زندیكان و نظایر آنها، تا برسیم به اسماعیلیه و اخوان‌الصّفا و سربداران، از کوچک و بزرگ به تعداد ده‌ها.
ایران چون طاس لغزنده‌ای بوده است که مردم آن گاهی با زور و گاهی با چاره می‌کوشیده‌اند تا ادامه‌ی زندگیِ بایسته بدهند و این تلاشِ جان‌فرسا تا به امروز رسیده است.

برگرفته از کانال سروِ سخنگو
  یگانگی در چندگانگی
#اسلامی_ندوشن

@vir486

اگر یک نکته ازین سخنِ سعدی در گلستان بتوان آموخت که:

«مُشک آنست که ببوید، نه آنکه عطّار بگوید..».

ناظر به تطابقِ اثر هنری است با سایرِ دست‌ورزی‌های انسان. اثرِ هنری، به مثابه‌ی اثر، خودش به تنهایی و مستقلاً «تبلیغاتِ» خودش است. اصولاً تبلیغات چیزی فراتر از جوهرِ «اثر» نیست! اثرْ، تبلیغات است و بالعکس! امروزه‌روز با اینهمه تعدّد و فراگیریِ شبکه‌های رسانه‌ای و مجازی، بازارِ تبلیغاتْ گرماگرم ست. امّا در همین روزگارِ «تبلیغ‌زده»‌ هم، انسان سره را از ناسره درست و به وضوح تشخیص می‌دهد. شما اگر اهل ورزش هستی، به یقین فرقِ مارکِ کفشِ «tiempo» و «nike» را از سایر مارک‌های تجاری بازار متوجّه می‌شوی! می‌خواهم بگویم فردوسی، حافظ، مولانا، سعدی، نظامی و دیگر بزرگان ادبیّات و هنرِ ایران نیز از چیزی به نامِ «تبلیغات» بی‌خبر نبوده‌اند! کاری ندارد، تمامِ مفاخره‌های ادبِ فارسی و راحت‌تر بگویم همین تخلّصِ شاعران و رقیب‌جوییِ آنان را جمع بکنی چیزی بجز از «تبلیغات» نیست! از فردوسی بگیر که گفت: «پی افکندم از نظم..» تا حافظ و سعدی که: «من سعدی آخر الزمانم»! حتّی مولاناهم با تمام عرفان‌گرایی‌اش هم بی‌تبلیغ نبود:
«ای بسا ابلیسِ مردم‌روی هست
پس به هر دستی نشاید داد دست»!

یعنی تنها «دستِ الهی»، دستِ من است.! از آن‌سو این مارک‌های تجاری هم بی‌چیزی نیستند، این‌ها پهلو به پهلوی اثر هنری می‌زنند! مگر شِوِرلت، بنز و کولر اُو جنرال و برندهای عطر فرانسوی ساختن شوخی است؟! یادم هست اواخرِ دهه‌ی هفتاد بود فکر کنم جمشید مشایخی با آن سبقه‌ی هنری عظیمی که پشتش بود، این اواخر در بیلبوردهای کولر اُو جنرال در همی اهوازِ خودمان عکس‌های بزرگی از او در میدان‌ها و چهار‌راه‌های شهر نصب کرده بودند. مردی که همه او را با «هزاردستان» و فیلمِ «گاو» به یاد می‌آوردند! و آن‌موقع خیلی مورد طعن و لعن قرار گرفت، امّا امروز بعد از فوتِ ایشان و به یُمنِ نگاه‌های جدید به هنر و رابطه‌اش با تبلیغات و با فاصله که دقیق می‌شویم، می‌شود به او هم حق داد: جمشید مشایخی چه کم از مارک اُ جنرال دارد؟! در دنیای پست‌مدرن، شیء، اثرِ هنری و انسان به اندازه‌ی هم مهم‌اند! با تمامِ دروغگویی تبلیغاتِ زرد، باز هم همچنان حرف سعدی درست است که:

«مشک آن است که ببوید، نه آنکه عطار بگوید».

دکتر اسد آبشیرینی
استاد دانشگاه شهید چمران اهواز


@vir486

دنبال بهانه‌ست که نره....

بلبل ز شاخ سرو به گلبانگ پهلوی
می‌خواند دوش درس مقامات معنوی

مرغان باغ قافیه سنج اند و بذله گوی
تا خواجه می‌خورد به غزل‌های پهلوی

(حافظ ، (۷۹۲ ق (٤٥٨)

حافظ با کاربرد واژه‌ی پهلوی - نام زبان پارسی پیش از اسلام - تبارِ زبان شعرش را به عصر ساسانی می‌رساند و متن خود را با هویتی باستانی پیوند می‌زند. به روشنی می بینیم که ایرانیانی که با دلهره، پارسی سرودن را آغازیدند و در برابر نظام قدرتمند شعر عربی با آن شوکت و شکوه شعر خود را ناچیز می‌دیدند پس از گذشت سه چهار قرن احساس کردند که در پارسی سرودن دست برتر را یافته‌اند. پیش از فرخی سیستانی و عنصری بلخی چنین احساسی در شاعران مشهود نیست، حتی در روزگار ملکشاه سلجوقی و خواجه نظام الملک توسی در خراسان شعر عربی غلبه داشت. شمار زیاد شاعران عربی‌نویس خراسانی در کتاب‌های خراسانیان عرب‌نویس مانند باخرزی و ثعالبی نیشابوری گویای چیرگی زبان عربی بر خراسان است.

مجله‌ی بخارا
علی‌دهباشی
شماره ۱۷۱
ص ۳۰۶



@vir486

منزه‌تر از آب زیستی در زمانه‌ای که کمونیست رایج‌ترین سکه‌ و وطن‌فروشی شیک‌ترین بنگاه بود. زمانه‌ای که از سر و روی روشنفکرش دروغ و رذالت می‌بارید.
تو اما راست‌ترین هوادار راستی، بی‌وطن‌ترین وطن‌خواه.
مرثیه به نامت نمی‌رود
مرثیه به نامت نمی‌رود
چرا که تو زنده‌ترینی.
ما وطن خود را در زبان و نگاه تو می‌یابیم....

نامت جاودان باد....


#بهرام‌بیضایی