حافظ و خیام
شاید حافظ هم عقیده راسخ و قطعی بمعاد نداشته، یا لااقل مثل سایر رازهای عالم هستی برای وی تاریک و لاينحل مانده، ولی بهتر میدانستهاست که خود را در حل این معما خسته نکند و اندیشههای ناگوار زندگانی را اینقدر بیاد خود نیاورد، و اگر هم میآورد باین تلخی نگوید :
می خور که بزیر گِل بسی خواهی خفت
بیمونس و بیرفیق و بیهمدم و جفت
زنهار بکس مگو تو این راز نهفت
هر لاله که پژمرد نخواهد شکفت
*
ایکاش که جای آرمیدن بودی
یا اینره دور را رسیدن بودی
کاش از پی صدهزار سال از دل خاک
چون سبزه امید بردمیدن بودی
*
ای آنکه نتیجه چهار و هفتی
وز هفت و چهار دایم اندر تفتی
می خور که هزار بار بیشت گفتم
باز آمدنت نیست چو رفتی رفتی
این هّم عمیق و نافذ در زبان حافظ ملایمتر، و
گزش آن کمتر احساس میشود:
ساقيا عشرت امروز به فردا مفکن
یا ز دیوان قضا خط امانی بمن آر
*
آخرالامر گل کوزهگران خواهیشد
حاليا فكر سبو کن که پر از باده کنی
*
به می عمارت دل کن که این جهان خراب
بر آن سر است که از خاک ما بسازد خشت
*
هشیار شو که مرغ چمن گشت مست هان
بیدار شو که خواب عدم در پی است هی
*
این یک دو دم که مهلت دیدار ممکنست
دریاب کارما که نه پیداست کار عمر
*
همچون حباب دیده بروی قدح گشای
وین خانه را قیاس اساس از حباب کن
*
باغ فردوس لطیف است ولیکن زنهار
تو غنیمت شمر این سایه بید و لب کشت
از این گذشته در اغلب موضوعهای دیگر: بیهوده بودن جستجوی راز آفرینش، غنیمت شمردن فرصت بحداکثر و بهرهگرفتن از زندگی، با زور باده از فشار هموم و سنگینی بار فکر رهایی یافتن دوش بدوش هم میروند. این تشابه فکری بحدی است که دیوان حافظ را بیک خیام مبسوطی مبدل ساخته و شبهه اینرا که حافظ از خیام پیروی کردهاست ممتنع میکند. از این رو غلط است او را پیرو مکتب حافظ گفت، بلکه صحیحتر است او را صادقترین همفکران خیام دانست. همان روخی که در قالب خیام بوده و زبان او را باین اندیشههای اصیل گشوده، در درون حافظ نیز غوغایی به پا کردهاست، ولی با یک قلندری و لاابالیگری خاصی، که مخصوص خود حافظ است و میتواند متناقضات را به هم بیامیزد و در نتیجه، دیوان ارجمند را ببار آورد که خیام و اپیکور، ابوالعلا و جلالالدین رومی مجتمعاً با زبان ساحرانهی سعدی سخن گوید:
ای دل تو بادراک معما نرسی
در نکته زیرکان دانا نرسی
اینجا به می و جام بهشتی میساز
کانجا که بهشتست رسی یا نرسی(خیام)
حافظ):
حدیث از مطرب و میگو و راز از دهر کمتر جو
که کسی نگشود و نگشاید بحکمت این معما را
*
چمن به رمز در اردیبهشت میگوید
نه عاقل است که نسیه گرفت و نقد بهِشت
*
بیا که وقت شناسان دو کون نستانند
يك پیاله می صاف و صحبت صنمی
*
ز دست شاهد سیمین عذار عیسی دم
شراب گیر و رها کن حديث عاد و ثمود
خیام در مقابل جهان هستی سراپا حیرت است: برای چه آمدیم برای چه میرویم، از کجا آمده ایم، بکجا میرویم. این جهان ناپیداکرانه، این آسمان مرموز، این کواکب و سیارات را کسی آفریده و میگرداند یا خود بخود بوده و خواهد بود و بنابراین دیگر حرفی باقی نمیماند. ولی اگر موجود قادر و حکیمی آنها را آفریدهاست برای چه آفریدهاست چرا اینهمه رنج و درد در دنیا هست، چرا طعم شیرین زندگانی را بما میچشاند که بعد زهر تلخ مرگ را بکاممان بریزد، چرا این اعصاب حساس را در وجود ما تعبیه کردهاست که رنج و درد را حس کنیم، چرا، چرا، چرا ...؟
آورد باضطرارم اول به وجود
جز حیرتم از حیات چیزی نفزود
رفتیم باکراه و ندانیم چه بو
د زین آمدن و رفتن و بودن مقصود
*
هر چند که رنگ و روی زیباست مرا
چون لاله رخ و چو سرو بالاست مرا
معلوم نشد که در طربخانه خاک
نقاش ازل بهرچه آراست مرا
*
دارنده چو ترکیب طبایع آراست
از بهر چه افکندش اندر کم و کاست
گرنيك آمد، شکستن از بهر چه بود؟
ور نيك نيامد این صور، عیب کراست
*
جامی است که عقل آفرین میزندش
صد بوسه ز مهر برجبین میزندش
این کوزه گر دهر چنین جام لطیف
میسازد و باز برزمین میزندش!
حافظ نیز مانند خیام از این معما گیج است زیرا او هم فکر میکند اندیشه او را راحت نمیگذارد، و باو فرصت نمیدهد که مثل پدران خود فکر کند و بلكه بعبارت بهتر مثل پدران فکر نکند. آثار این حیرت در دیوان خواجه بصراحتخیام بچشم نمیخورد ولی بطور پوشیده و بشیوه مبهم خود حافظ زیاد دیده میشود.
#حافظ
#علی_دشتی
#نقشی_از_حافظ
@vir486
شاید حافظ هم عقیده راسخ و قطعی بمعاد نداشته، یا لااقل مثل سایر رازهای عالم هستی برای وی تاریک و لاينحل مانده، ولی بهتر میدانستهاست که خود را در حل این معما خسته نکند و اندیشههای ناگوار زندگانی را اینقدر بیاد خود نیاورد، و اگر هم میآورد باین تلخی نگوید :
می خور که بزیر گِل بسی خواهی خفت
بیمونس و بیرفیق و بیهمدم و جفت
زنهار بکس مگو تو این راز نهفت
هر لاله که پژمرد نخواهد شکفت
*
ایکاش که جای آرمیدن بودی
یا اینره دور را رسیدن بودی
کاش از پی صدهزار سال از دل خاک
چون سبزه امید بردمیدن بودی
*
ای آنکه نتیجه چهار و هفتی
وز هفت و چهار دایم اندر تفتی
می خور که هزار بار بیشت گفتم
باز آمدنت نیست چو رفتی رفتی
این هّم عمیق و نافذ در زبان حافظ ملایمتر، و
گزش آن کمتر احساس میشود:
ساقيا عشرت امروز به فردا مفکن
یا ز دیوان قضا خط امانی بمن آر
*
آخرالامر گل کوزهگران خواهیشد
حاليا فكر سبو کن که پر از باده کنی
*
به می عمارت دل کن که این جهان خراب
بر آن سر است که از خاک ما بسازد خشت
*
هشیار شو که مرغ چمن گشت مست هان
بیدار شو که خواب عدم در پی است هی
*
این یک دو دم که مهلت دیدار ممکنست
دریاب کارما که نه پیداست کار عمر
*
همچون حباب دیده بروی قدح گشای
وین خانه را قیاس اساس از حباب کن
*
باغ فردوس لطیف است ولیکن زنهار
تو غنیمت شمر این سایه بید و لب کشت
از این گذشته در اغلب موضوعهای دیگر: بیهوده بودن جستجوی راز آفرینش، غنیمت شمردن فرصت بحداکثر و بهرهگرفتن از زندگی، با زور باده از فشار هموم و سنگینی بار فکر رهایی یافتن دوش بدوش هم میروند. این تشابه فکری بحدی است که دیوان حافظ را بیک خیام مبسوطی مبدل ساخته و شبهه اینرا که حافظ از خیام پیروی کردهاست ممتنع میکند. از این رو غلط است او را پیرو مکتب حافظ گفت، بلکه صحیحتر است او را صادقترین همفکران خیام دانست. همان روخی که در قالب خیام بوده و زبان او را باین اندیشههای اصیل گشوده، در درون حافظ نیز غوغایی به پا کردهاست، ولی با یک قلندری و لاابالیگری خاصی، که مخصوص خود حافظ است و میتواند متناقضات را به هم بیامیزد و در نتیجه، دیوان ارجمند را ببار آورد که خیام و اپیکور، ابوالعلا و جلالالدین رومی مجتمعاً با زبان ساحرانهی سعدی سخن گوید:
ای دل تو بادراک معما نرسی
در نکته زیرکان دانا نرسی
اینجا به می و جام بهشتی میساز
کانجا که بهشتست رسی یا نرسی(خیام)
حافظ):
حدیث از مطرب و میگو و راز از دهر کمتر جو
که کسی نگشود و نگشاید بحکمت این معما را
*
چمن به رمز در اردیبهشت میگوید
نه عاقل است که نسیه گرفت و نقد بهِشت
*
بیا که وقت شناسان دو کون نستانند
يك پیاله می صاف و صحبت صنمی
*
ز دست شاهد سیمین عذار عیسی دم
شراب گیر و رها کن حديث عاد و ثمود
خیام در مقابل جهان هستی سراپا حیرت است: برای چه آمدیم برای چه میرویم، از کجا آمده ایم، بکجا میرویم. این جهان ناپیداکرانه، این آسمان مرموز، این کواکب و سیارات را کسی آفریده و میگرداند یا خود بخود بوده و خواهد بود و بنابراین دیگر حرفی باقی نمیماند. ولی اگر موجود قادر و حکیمی آنها را آفریدهاست برای چه آفریدهاست چرا اینهمه رنج و درد در دنیا هست، چرا طعم شیرین زندگانی را بما میچشاند که بعد زهر تلخ مرگ را بکاممان بریزد، چرا این اعصاب حساس را در وجود ما تعبیه کردهاست که رنج و درد را حس کنیم، چرا، چرا، چرا ...؟
آورد باضطرارم اول به وجود
جز حیرتم از حیات چیزی نفزود
رفتیم باکراه و ندانیم چه بو
د زین آمدن و رفتن و بودن مقصود
*
هر چند که رنگ و روی زیباست مرا
چون لاله رخ و چو سرو بالاست مرا
معلوم نشد که در طربخانه خاک
نقاش ازل بهرچه آراست مرا
*
دارنده چو ترکیب طبایع آراست
از بهر چه افکندش اندر کم و کاست
گرنيك آمد، شکستن از بهر چه بود؟
ور نيك نيامد این صور، عیب کراست
*
جامی است که عقل آفرین میزندش
صد بوسه ز مهر برجبین میزندش
این کوزه گر دهر چنین جام لطیف
میسازد و باز برزمین میزندش!
حافظ نیز مانند خیام از این معما گیج است زیرا او هم فکر میکند اندیشه او را راحت نمیگذارد، و باو فرصت نمیدهد که مثل پدران خود فکر کند و بلكه بعبارت بهتر مثل پدران فکر نکند. آثار این حیرت در دیوان خواجه بصراحتخیام بچشم نمیخورد ولی بطور پوشیده و بشیوه مبهم خود حافظ زیاد دیده میشود.
#حافظ
#علی_دشتی
#نقشی_از_حافظ
@vir486
❤4
تا تو بودی در شبم من ماه تابان داشتم
روبهروی چشم خود چشمی غزلخوان داشتم
حال اگرچه هیچ نذری عهدهدار وصل نیست
یک زمان پیشامدی بودم که امکان داشتم
ماجراهایی که با من زیر باران داشتی
شعر اگر میشد قریب پنج دیوان داشتم
بعد تو بیش از همه فکرم به این مشغول بود:
من چه چیزی کمتر از آن نارفیقان داشتم؟
ساده از "من بی تو می میرم" گذشتی خوب من
من به این یک جملهی خود سخت ایمان داشتم
لحظهی تشییع من از دور بویت میرسید
تا دو ساعت بعد مرگم همچنان جان داشتم
#کاظم_بهمنی
@vir486
روبهروی چشم خود چشمی غزلخوان داشتم
حال اگرچه هیچ نذری عهدهدار وصل نیست
یک زمان پیشامدی بودم که امکان داشتم
ماجراهایی که با من زیر باران داشتی
شعر اگر میشد قریب پنج دیوان داشتم
بعد تو بیش از همه فکرم به این مشغول بود:
من چه چیزی کمتر از آن نارفیقان داشتم؟
ساده از "من بی تو می میرم" گذشتی خوب من
من به این یک جملهی خود سخت ایمان داشتم
لحظهی تشییع من از دور بویت میرسید
تا دو ساعت بعد مرگم همچنان جان داشتم
#کاظم_بهمنی
@vir486
👍3
در راه رسیدن به تو گیرم که بمیرم
اصلا به تو افتاد مسیرم که بمیرم
یک قطره آبم که در اندیشه دریا
افتادم و باید بپذیرم که بمیرم
یا چشم بپوش از من و از خویش برانم
یا تنگ در آغوش بگیرم که بمیرم
این کوزه ترک خورد! چه جای نگرانی ست
من ساخته از خاک کویرم که بمیرم
خاموش مکن آتش افروخته ام را
بگذار بمیرم که بمیرم که بمیرم
#غزل
#فاضل_نظری
@vir486
اصلا به تو افتاد مسیرم که بمیرم
یک قطره آبم که در اندیشه دریا
افتادم و باید بپذیرم که بمیرم
یا چشم بپوش از من و از خویش برانم
یا تنگ در آغوش بگیرم که بمیرم
این کوزه ترک خورد! چه جای نگرانی ست
من ساخته از خاک کویرم که بمیرم
خاموش مکن آتش افروخته ام را
بگذار بمیرم که بمیرم که بمیرم
#غزل
#فاضل_نظری
@vir486
👍3👎2❤1
بهترین نوع دوستی ، دوستی مبتنی بر فضیلت در میان افراد برابری است که برای یکدیگر نیکی می خواهند و فضیلت های یکدیگر را می ستایند.
#لارس_اسونسن
کتاب: فلسفه تنهایی
@vir486
#لارس_اسونسن
کتاب: فلسفه تنهایی
@vir486
❤8👍2
با یک نظر گشودی و بستی کتاب را
گفتی: مبارک است؛ بیاور شراب را
گفتم: تو نیز مثل من از خویش خستهای؟
پلکی به هم زدی و گرفتم جواب را
بگذار با محاسبهء حال و روز خویش
آسان کنیم زحمت روز حساب را
آوَخ که ترس و واهمهء روز واپسین
از چشم مردمان نگرفتهست خواب را
آیینه را ببخش که با راستگوییاش
آزرده کرد خاطر عالیجناب را
از بس که خلق پشت نقاب ایستادهاند
باور نمیکنند منِ بینقاب را
خفاشهای قلعهء تاریک ذهن شهر
بهتر که آرزو نکنند آفتاب را
روزی یکی از این همه مظلوم در زمین
میافکند به گردن ظالم طناب را
فاضل_نظری
@vir486
گفتی: مبارک است؛ بیاور شراب را
گفتم: تو نیز مثل من از خویش خستهای؟
پلکی به هم زدی و گرفتم جواب را
بگذار با محاسبهء حال و روز خویش
آسان کنیم زحمت روز حساب را
آوَخ که ترس و واهمهء روز واپسین
از چشم مردمان نگرفتهست خواب را
آیینه را ببخش که با راستگوییاش
آزرده کرد خاطر عالیجناب را
از بس که خلق پشت نقاب ایستادهاند
باور نمیکنند منِ بینقاب را
خفاشهای قلعهء تاریک ذهن شهر
بهتر که آرزو نکنند آفتاب را
روزی یکی از این همه مظلوم در زمین
میافکند به گردن ظالم طناب را
فاضل_نظری
@vir486
👍6👎2
دو صدای شعر ایران
دفتر دانش ما جمله بشویید به می
که فلک دیدم و در قصد دل دانا بود
غرض از این مقدمه که قدری هم به طول انجامید، یادآوری نکته دیگری بود و آن این که وقتی صدای بلند فردوسی را میشنویم، مجالی برای شنیدن صدای مولوی نیست و آنگاه که صدای رسای مولوی طنینافکن میشود گوشها برای شنیدن صدای فردوسی با همه بلندی، آمادگی ندارد. اما این صداها، در کنار هم تا بینهایت گستردهاند و همیشه هم شنوندگان خاص خود را خواهند داشت. اگر آن صدای سوم که تاکنون طنین بلند آن در آثار هیچ هنرمندی به اوج خود نرسیده و هنوز نماینده اصلی خود را نیافته است، آغاز شود آن صدا نیز به عنوان صدای سوم در کنار این دو صدای بلند عصر کهن طنین خاص خود را خواهد داشت و با همه تعارضی که با آن دو صدای پیشین دارد بیگمان نفی و نابودی آن دو صدا نخواهد بود و بیگمان پردههایی از آن دو صدا را نیز در خویش خواهد داشت. تمام هنرمندانی که در این عصر - عصری که با فکر مشروطیت آغاز شده و پایان آن هنوز بر هیچ کس جز خدا معلوم نیست به آفرینش بپردازند، آگاه و نه آگاه، در مقامی مینوازند که آن صدای بلند در آن مقام خواهد نواخت و ای بسا که هنرمندانی باشند که آگاه و نه آگاه با هر دو صدا همسرایی داشته باشند، مثل حافظ که در دو صدایی او فردوسی و مولوی هر دو حضور دارند از یک سو ذهنیت خردگرای این جهانی فردوسی است و از سوی دیگر اندیشه خردستیز آن جهانی مولانا برای جامعهای که این دو مرحله فرهنگی را پس پشت نهاده، همدلی با هنرمندی که این دو صدای متعارض را در خویش انعکاس داده باشد، بسی لذّتبخشتر خواهد بود تا همدلی با یکی از آن صداها؛ اگرچه نخستین نغمه از صدای سومین نیز بلند شدهباشد که شده است و ما در شعر بهار و نیما نخستین طنینهای آن صدای سوم را میشنویم، با ترکیبی از آن دو صدای بلند پیشین که هیچ گونه تعارضی با ویژگیهای صوتی آن مقام سوم ندارد. شاید هیچ یک از بزرگان شعر فارسی در طول تاریخ از این ویژگی شعر حافظ که آن را میتوان دو صدایی شعر او نامید برخوردار نباشند. نوعی دو صدایی در شعر سنایی دیده میشود که برخاسته از دو مرحله زندگانی اوست و اگر ثابت شود که دو صدایی شعر سنایی وابسته به تمام ادوار عمر اوست میتوان او را پیشاهنگ این راه به شمار آورد.
فردوسی صدای خردگرایی است نوع خردی که از آن سخن میگوید، در این لحظه مورد بحث ما نیست ناصرخسرو نیز با یک صدا از خرد اسماعیلی سخن میگوید و دعوت اسماعیلی را تبلیغ میکند - با یقین خیام صدای حیرت انسان ایرانی است و هرگز با صدای یقین حرف نمیزند. نظامی و سعدی در نگاه شامل و گستردهشان به حیات بیگمان با یک صدا سخن میگویند و عطار و مولانا - بی آنکه اشعری به معنی دقیق کلمه باشند ـ از چشم انداز کلی اشعریت بیرون نیستند.
هر کدام از بزرگان دورههای بعد را که در نظر بگیریم، در همین طیف اشعریت میتوانند قرار گیرند حتی اگر روزی صد بار ابوالحسن اشعری را لعن کنند یا بگویند که من اسم ابوالحسن اشعری را هرگز نشنیدهام. جهانبینی عام جامعه چنین اقتضایی دارد و هیچکس در محیط خرق اجماع ندارد. شاعرانی داریم از طراز صائب که قافیه تکلیف حرفشان را روشن میکند و درین لحظه بیرون از قلمرو گفتار ما قرار میگیرند. این گونه شاعران که صائب فرد اکمل آنان است بیش از آنکه به نفس اندیشه وابستگی داشته باشند به طرز ارائه اندیشه اهمیت میدهند دو صدایی شعر این گروه یک دو صدایی فلسفی یا عقلانی یا محاسبه شده نیست؛ دو صدایی «فرم» که بر ایشان تحمیل میشود تا قافیه چه حرفی را بدیشان الهام کند، جبر یا اختیار، تسلیم یا سرکشی؟ ممکن است بسیاری از خوانندگان این یادداشت بگویند: دو صدایی حافظ هم از نوع دو صدایی صائب و اقمار اوست که قافیه دو صدایی را بر او تحمیل میکند اما هر کس با شعر حافظ و روحیهای که پشت کلمات و عبارات او ایستاده است آشنا باشد در همان نگاه نخستین میپذیرد که این دو صدایی چیز دیگری است. قهرمان لیریک شعر او چنین خصلتی دارد:
حافظم در مجلسی دُردیکِشم در محفلی
بنگر این شوخی که چون با خلق صنعت میکنم
ممکن است شما بگویید این حافظی که بزرگترین ویژگی پیام شعرش دشمنی با ریا و ریاکاران است خود بزرگترین ریاکار عصر است که بدین گونه با خلق صنعت میکند و در هر مجلسی نقابی بر چهره هنر خویش میافکند. اما وقتی که با اجزای شعر او آشنا شوید میبینید که این دو صدایی خاستگاهی فلسفی دارد و بنیادی سنجیده آنچه برای او اهمیت دارد «آزادی» است و بر محور میل به آزادی همه چیز را میبیند و میشناسد و ارزیابی میکند.
#حافظ
#شفیعی_کدکنی
@vir486
دفتر دانش ما جمله بشویید به می
که فلک دیدم و در قصد دل دانا بود
غرض از این مقدمه که قدری هم به طول انجامید، یادآوری نکته دیگری بود و آن این که وقتی صدای بلند فردوسی را میشنویم، مجالی برای شنیدن صدای مولوی نیست و آنگاه که صدای رسای مولوی طنینافکن میشود گوشها برای شنیدن صدای فردوسی با همه بلندی، آمادگی ندارد. اما این صداها، در کنار هم تا بینهایت گستردهاند و همیشه هم شنوندگان خاص خود را خواهند داشت. اگر آن صدای سوم که تاکنون طنین بلند آن در آثار هیچ هنرمندی به اوج خود نرسیده و هنوز نماینده اصلی خود را نیافته است، آغاز شود آن صدا نیز به عنوان صدای سوم در کنار این دو صدای بلند عصر کهن طنین خاص خود را خواهد داشت و با همه تعارضی که با آن دو صدای پیشین دارد بیگمان نفی و نابودی آن دو صدا نخواهد بود و بیگمان پردههایی از آن دو صدا را نیز در خویش خواهد داشت. تمام هنرمندانی که در این عصر - عصری که با فکر مشروطیت آغاز شده و پایان آن هنوز بر هیچ کس جز خدا معلوم نیست به آفرینش بپردازند، آگاه و نه آگاه، در مقامی مینوازند که آن صدای بلند در آن مقام خواهد نواخت و ای بسا که هنرمندانی باشند که آگاه و نه آگاه با هر دو صدا همسرایی داشته باشند، مثل حافظ که در دو صدایی او فردوسی و مولوی هر دو حضور دارند از یک سو ذهنیت خردگرای این جهانی فردوسی است و از سوی دیگر اندیشه خردستیز آن جهانی مولانا برای جامعهای که این دو مرحله فرهنگی را پس پشت نهاده، همدلی با هنرمندی که این دو صدای متعارض را در خویش انعکاس داده باشد، بسی لذّتبخشتر خواهد بود تا همدلی با یکی از آن صداها؛ اگرچه نخستین نغمه از صدای سومین نیز بلند شدهباشد که شده است و ما در شعر بهار و نیما نخستین طنینهای آن صدای سوم را میشنویم، با ترکیبی از آن دو صدای بلند پیشین که هیچ گونه تعارضی با ویژگیهای صوتی آن مقام سوم ندارد. شاید هیچ یک از بزرگان شعر فارسی در طول تاریخ از این ویژگی شعر حافظ که آن را میتوان دو صدایی شعر او نامید برخوردار نباشند. نوعی دو صدایی در شعر سنایی دیده میشود که برخاسته از دو مرحله زندگانی اوست و اگر ثابت شود که دو صدایی شعر سنایی وابسته به تمام ادوار عمر اوست میتوان او را پیشاهنگ این راه به شمار آورد.
فردوسی صدای خردگرایی است نوع خردی که از آن سخن میگوید، در این لحظه مورد بحث ما نیست ناصرخسرو نیز با یک صدا از خرد اسماعیلی سخن میگوید و دعوت اسماعیلی را تبلیغ میکند - با یقین خیام صدای حیرت انسان ایرانی است و هرگز با صدای یقین حرف نمیزند. نظامی و سعدی در نگاه شامل و گستردهشان به حیات بیگمان با یک صدا سخن میگویند و عطار و مولانا - بی آنکه اشعری به معنی دقیق کلمه باشند ـ از چشم انداز کلی اشعریت بیرون نیستند.
هر کدام از بزرگان دورههای بعد را که در نظر بگیریم، در همین طیف اشعریت میتوانند قرار گیرند حتی اگر روزی صد بار ابوالحسن اشعری را لعن کنند یا بگویند که من اسم ابوالحسن اشعری را هرگز نشنیدهام. جهانبینی عام جامعه چنین اقتضایی دارد و هیچکس در محیط خرق اجماع ندارد. شاعرانی داریم از طراز صائب که قافیه تکلیف حرفشان را روشن میکند و درین لحظه بیرون از قلمرو گفتار ما قرار میگیرند. این گونه شاعران که صائب فرد اکمل آنان است بیش از آنکه به نفس اندیشه وابستگی داشته باشند به طرز ارائه اندیشه اهمیت میدهند دو صدایی شعر این گروه یک دو صدایی فلسفی یا عقلانی یا محاسبه شده نیست؛ دو صدایی «فرم» که بر ایشان تحمیل میشود تا قافیه چه حرفی را بدیشان الهام کند، جبر یا اختیار، تسلیم یا سرکشی؟ ممکن است بسیاری از خوانندگان این یادداشت بگویند: دو صدایی حافظ هم از نوع دو صدایی صائب و اقمار اوست که قافیه دو صدایی را بر او تحمیل میکند اما هر کس با شعر حافظ و روحیهای که پشت کلمات و عبارات او ایستاده است آشنا باشد در همان نگاه نخستین میپذیرد که این دو صدایی چیز دیگری است. قهرمان لیریک شعر او چنین خصلتی دارد:
حافظم در مجلسی دُردیکِشم در محفلی
بنگر این شوخی که چون با خلق صنعت میکنم
ممکن است شما بگویید این حافظی که بزرگترین ویژگی پیام شعرش دشمنی با ریا و ریاکاران است خود بزرگترین ریاکار عصر است که بدین گونه با خلق صنعت میکند و در هر مجلسی نقابی بر چهره هنر خویش میافکند. اما وقتی که با اجزای شعر او آشنا شوید میبینید که این دو صدایی خاستگاهی فلسفی دارد و بنیادی سنجیده آنچه برای او اهمیت دارد «آزادی» است و بر محور میل به آزادی همه چیز را میبیند و میشناسد و ارزیابی میکند.
#حافظ
#شفیعی_کدکنی
@vir486
👍3❤2💯1
از چشماندازی دیگر بسیاری از خوانندگان این یادداشت ممکن است بگویند: هنر راستین نمیتواند یک صدا باشد. هنر ناصر خسرو، در قیاس با هنر حافظ جایگاهی فروتر و آزمایش تاریخی مردم ایران تکلیف این دو مرتبه هنری را به وضوح تعیین کردهاست. ما منکر این واقعیت هرگز نخواهیم شد که فاصله ای دور میان این دو نوع از هنر وجود دارد، اما سخن ما در آن سوی این استدلال یا چشمانداز قرار میگیرد. بحث بر سر این است که نفس پیام حافظ، مجرد از شیوه بیان و نوع ارائه کلام، برخاسته از یک روحیه بیقراری است که آن روحیه بیقرار نمیتواند مثل ناصرخسرو، همیشه سر جای خود بایستد و وقار ایدئولوژیک خود را حفظ کند. بهترین راه نشان دادن خمیرمایه خود هنرمند از طریق بررسی صورت و فرم کار اوست. این که هنرمندی به صراحت از جبر بگوید یا از اختیار امری است که هزینه بسیاری ندارد هر شاعری یا جبری مشرب است یا اختیاری مشرب هنر آنجا آغاز میشود که صورت و فرم کار هنرمند چشمانداز او را نسبت به زندگی نشان دهد. من در جای دیگری با بررسی صفتهای هنری شعر فروغ فرخزاد و تحلیل معناشناسیک آنها، بیقراری و اضطراب روحی او را به عنوان یک روشنفکر اصیل نشان دادهام و در اینجا میخواهم آن حالت مغانگی شعر حافظ را معیاری هنری برای این دو صدایی کار او به شمار آورم. این دو صدایی از اعماق روح هنرمند سرچشمه میگیرد و حتی خودش هم ممکن است نسبت به آن آگاهی نداشته باشد. صدای کفر و دین در بیان هنری حافظ به هم میآمیزد و از اعماق روح او خبر میدهد. این دو صدایی، بسیار پیچیدهاست و از نوع دو صدایی صائب که خاستگاه آن ضرورتهای قافیه است هزاران سال راه فاصله دارد. اینجاست که میبینیم بیقراری روح حافظ در عصر امیر مبارزالدین بسی ژرفتر از بیقراری روح هنرمندان عصر ماست. اسلام در خود آگاه جامعه میکوشد که با شعار «توحید» انسان ایرانی را یک صدا» کند و حافظ در اعماق روح خویش، بیآنکه آگاهی داشتهباشد، از دوالیسم زردشتی و مزدایی خویش مدد میگیرد و این دوصدایی را با بیان هنری خویش شکل میدهد جامعهای که در اعماق روح او این دوالیسم ناخودآگاه، همچنان حضور دارد از لحظه ظهور شعر حافظ در تاریخ هنر او را آیینه تمام نمای روح خود میبیند و در حد یک متن مقدس» آن را روی طاقچه اتاق خود در کنار قرآن مجید قرار میدهد. این که رفتارهای فردی و اجتماعی انسان چند در صدش آگاهانه است و چند در صدش برخاسته از ناخودآگاه فردی و اجتماعی است از هدف این یادداشت بیرون است و درباره آن صدها مقاله و کتاب هر روز نوشته میشود. سنگی که به اقیانوسی فرو افکندهمیشود امواجش در نگاه ما که بر ساحل ایستادهایم، چند ثانیهای بیشتر نمیپاید اما در حقیقت آن امواج همیشه در آن اقیانوس باقی است و چهره دگرگون میکند، چشمی باید که آن را بتواند دید.
#حافظ
#شفیعی_کدکنی
@vir486
#حافظ
#شفیعی_کدکنی
@vir486
👍3❤🔥1🔥1
خیلی آدمها هستن که برای تسلی نزدیکانشون دروغ میگن. من میدونم. من اینو توی کتابها خوندم. اشخاصی هستن که بسیار قشنگ و شاعرانه دروغ میگویند. اما دروغ چند جوره: دروغ تسلیبخش، دروغ آشتیدهنده. دروغی که شکنندهی دست کارگر را تبرئه و عفو میکنه. دروغی که گرسنگان را متهم و مقصر میکنه. من دروغها را خوب تشخیص میدم.
دروغ برای دو دسته از مردم خیلی مفیده. یکی کسانی که دارای روح ضعیف هستن، یکی کسانی که شکمشون از خون دیگران ورم کرده و بالا اومده. دروغ نگهدار بعضی و پوشانندهی خطاهای بعضی دیگره.
اما اون کسی که خودش ارباب خودشه، کسی که انگل هیچکس نیست، کسی که نون دیگران را نمیدزده، هیچ احتیاجی به دروغ نداره. دروغ کیش و آیین بردگان و اربابان و... و حقیقت خدای بشر آزاد است.
#ماکسیم_گورکی
کتاب: در اعماق اجتماع
ترجمه: عبدالحسین نوشین
@vir486
دروغ برای دو دسته از مردم خیلی مفیده. یکی کسانی که دارای روح ضعیف هستن، یکی کسانی که شکمشون از خون دیگران ورم کرده و بالا اومده. دروغ نگهدار بعضی و پوشانندهی خطاهای بعضی دیگره.
اما اون کسی که خودش ارباب خودشه، کسی که انگل هیچکس نیست، کسی که نون دیگران را نمیدزده، هیچ احتیاجی به دروغ نداره. دروغ کیش و آیین بردگان و اربابان و... و حقیقت خدای بشر آزاد است.
#ماکسیم_گورکی
کتاب: در اعماق اجتماع
ترجمه: عبدالحسین نوشین
@vir486
👍6
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
🔸بیتی از فردوسی:
ز سُمِ ستوران بر آن پهندشت
زمین شد شش و آسمان گشت هشت
▪️به روایت استاد علی آبان
#شاهنامه
#فردوسی
@vir486
ز سُمِ ستوران بر آن پهندشت
زمین شد شش و آسمان گشت هشت
▪️به روایت استاد علی آبان
#شاهنامه
#فردوسی
@vir486
👍5👏2
Audio
👍2❤1
شاید خداوند قرنها پیش در نبرد با شیطان شکست خورده است و جهان به دست شیطان اداره میشود؛ وگرنه اینهمه بدی و بی عدالتی نمیتواند کار خدا باشد!
#گابریل_گارسیا_مارکز
@vir486
#گابریل_گارسیا_مارکز
@vir486
👏8❤2
بشر چند ساحتی
اینك این سؤال چهره مینماید که منظور از این دنیای چند بعدی چیست؟ آیا تفننی صرف است یا بر چیزی دلالت دارد؟ پاسخ این است که این هنر و تنها این هنر آینه تمامنمای زندگی است زندگی با همه ابهامها و کدریها و تضادهایش.
بشر پایی بر زمین دارد و سری بر آسمان نه پا را از زمین میتواند جدا کرد و نه میتوان سرش را از توجه به آسمان بازداشت. البته کسانی زیاد با بندهای گران به زمین وابستهاند. بعضی به اجبار و برخی به اختیار محرومان زمین چنان در غم نان گرفتارند که بالهای خیالشان برای هیچگونه پروازی نیرو ندارد. زندگیشان در يك چيز خلاصه میشود: غم نان . نه اندیشه دیگری و نه عشقی دیگر گروهی نیز چنان به جمع مال و حفظ قدرت پایبندند که به اختیار بالهای سفر خود را میسوزانند. اما این هر دو گروه - اولی بسیار عظیم و دومی اندک شمار - از خود بیگانهاند و از بشریت دور مانده.
اما انسان به طور کلی، همین که به خود آمد میبیند که ابعاد گوناگون دارد. هم زمینی است و هم آسمانی: هم باید به نیازهای اساسی تن پاسخ دهد و هم جوابگوی اعتلای روان باشد. چشمش از دیدن گل لذت میبرد و دیده درونش از پرتو معنویت. هم به این نیاز دارد و هم بدان .
به گفته مولانا :
جان گشاید سوی بالا بالاها
تن زده اندر زمین چنگالها
این جبر طبیعت بشری است جانی را که بر فراز آسمانها پرواز میدهند از چاه زنخدان بینیاز نیست:
جان علوی هوس چاه زنخدان تو داشت
دست در حلقه آن زلف خم اندر خم زد
انسان به هر جا برسد محتاج نانی است که همه میخورند و برای به دست آوردن آن باید کار کند. کاری که چه بسا موافق میل او نباشد، ولی از آن گریزی ندارد! قلمرو عشق از زمین تا آسمان است. شیخ صنعان عمری میکوشد تا از زمین جدا شود و به آسمان بپیوندد. شکستی پر آوا و فضیحتبار. اما حافظ که هم معشوقهی خود را دوست دارد و هم آفریدگار خود را، جاودانه میشود زیرا به هیچ حقیقتی سرپوش ننهاده است:
من آدم بهشتی ام، اما در این سفر
حالی اسیر عشق جوانان مهوشم
حافظ بهشتی است، اما آدمی است نه فرشته. و از این رو نیازمند عشق زمینی نیز هست. در این شعر سخنی از اسارت میکند، اما بعدها انصاف میدهد که اسیر عشق شدن موجب خلاص من است. با (اینهمه، هم اسارت به قوت خود باقی است و هم رهایی). فلسفههای اصیل به این هر دو بعد وجود بشری توجه کردهاند. در ایران کهن نیز جز این نبوده است. فلسفه زرتشت هم از چراگاههای سرسبز و تن زیبا و نیرو سخن میگوید و هم از نیکی و معنویت مانویت را که به خوار داشتن جسم میپردازد باید استثنایی بر این امر شمرد. سپس، چون چندی میگذرد، موبدان در قدرت با زورمندان شریک میشوند و فلسفه زرتشت را از جوهر اصلی خود تهی میکنند. فلسفه هندی که آن نیز به خوارداشتن جسم میپردازد در ایران بیتأثیر نمیماند. و نیز مسیحیت که صریحاً از رهبانیت طرفداری میکند. اسلام میآید و با رهبانیت کژآیین میستیزد ولی چون گسترندگانش بنیامیه و بنیعباس میشوند مردم ایران، که هم شریک رنج همگانی هستند و هم اسیر درد شکست از فرط ستم و تعدی پناهگاه دیگری میجویند. عرفان پاسخگوی این نیاز میشود. ولی رشتهای از آن با رهبانیت پیوند مییابد. باز هم راهی به ترکستان. تا این که نوبت به حافظ میرسد.
#حافظ
#مصطفی_رحیمی
#حافظ_اندیشه
@vir486
اینك این سؤال چهره مینماید که منظور از این دنیای چند بعدی چیست؟ آیا تفننی صرف است یا بر چیزی دلالت دارد؟ پاسخ این است که این هنر و تنها این هنر آینه تمامنمای زندگی است زندگی با همه ابهامها و کدریها و تضادهایش.
بشر پایی بر زمین دارد و سری بر آسمان نه پا را از زمین میتواند جدا کرد و نه میتوان سرش را از توجه به آسمان بازداشت. البته کسانی زیاد با بندهای گران به زمین وابستهاند. بعضی به اجبار و برخی به اختیار محرومان زمین چنان در غم نان گرفتارند که بالهای خیالشان برای هیچگونه پروازی نیرو ندارد. زندگیشان در يك چيز خلاصه میشود: غم نان . نه اندیشه دیگری و نه عشقی دیگر گروهی نیز چنان به جمع مال و حفظ قدرت پایبندند که به اختیار بالهای سفر خود را میسوزانند. اما این هر دو گروه - اولی بسیار عظیم و دومی اندک شمار - از خود بیگانهاند و از بشریت دور مانده.
اما انسان به طور کلی، همین که به خود آمد میبیند که ابعاد گوناگون دارد. هم زمینی است و هم آسمانی: هم باید به نیازهای اساسی تن پاسخ دهد و هم جوابگوی اعتلای روان باشد. چشمش از دیدن گل لذت میبرد و دیده درونش از پرتو معنویت. هم به این نیاز دارد و هم بدان .
به گفته مولانا :
جان گشاید سوی بالا بالاها
تن زده اندر زمین چنگالها
این جبر طبیعت بشری است جانی را که بر فراز آسمانها پرواز میدهند از چاه زنخدان بینیاز نیست:
جان علوی هوس چاه زنخدان تو داشت
دست در حلقه آن زلف خم اندر خم زد
انسان به هر جا برسد محتاج نانی است که همه میخورند و برای به دست آوردن آن باید کار کند. کاری که چه بسا موافق میل او نباشد، ولی از آن گریزی ندارد! قلمرو عشق از زمین تا آسمان است. شیخ صنعان عمری میکوشد تا از زمین جدا شود و به آسمان بپیوندد. شکستی پر آوا و فضیحتبار. اما حافظ که هم معشوقهی خود را دوست دارد و هم آفریدگار خود را، جاودانه میشود زیرا به هیچ حقیقتی سرپوش ننهاده است:
من آدم بهشتی ام، اما در این سفر
حالی اسیر عشق جوانان مهوشم
حافظ بهشتی است، اما آدمی است نه فرشته. و از این رو نیازمند عشق زمینی نیز هست. در این شعر سخنی از اسارت میکند، اما بعدها انصاف میدهد که اسیر عشق شدن موجب خلاص من است. با (اینهمه، هم اسارت به قوت خود باقی است و هم رهایی). فلسفههای اصیل به این هر دو بعد وجود بشری توجه کردهاند. در ایران کهن نیز جز این نبوده است. فلسفه زرتشت هم از چراگاههای سرسبز و تن زیبا و نیرو سخن میگوید و هم از نیکی و معنویت مانویت را که به خوار داشتن جسم میپردازد باید استثنایی بر این امر شمرد. سپس، چون چندی میگذرد، موبدان در قدرت با زورمندان شریک میشوند و فلسفه زرتشت را از جوهر اصلی خود تهی میکنند. فلسفه هندی که آن نیز به خوارداشتن جسم میپردازد در ایران بیتأثیر نمیماند. و نیز مسیحیت که صریحاً از رهبانیت طرفداری میکند. اسلام میآید و با رهبانیت کژآیین میستیزد ولی چون گسترندگانش بنیامیه و بنیعباس میشوند مردم ایران، که هم شریک رنج همگانی هستند و هم اسیر درد شکست از فرط ستم و تعدی پناهگاه دیگری میجویند. عرفان پاسخگوی این نیاز میشود. ولی رشتهای از آن با رهبانیت پیوند مییابد. باز هم راهی به ترکستان. تا این که نوبت به حافظ میرسد.
#حافظ
#مصطفی_رحیمی
#حافظ_اندیشه
@vir486
👍11❤5❤🔥1
انسان سرمایهدار میتواند تخیلاتش را وجهی عینی ببخشد اما یک انسان فرودست در تخیلاتشحبس میشود ...
#کارل_مارکس
کتاب: دستنوشتههای اقتصادی و فلسفی، ۱۸۴۴
@vir486
#کارل_مارکس
کتاب: دستنوشتههای اقتصادی و فلسفی، ۱۸۴۴
@vir486
👍5👏1