📚 در ردّ برهان علیت

✍️#اشکان

🔘در برهان علیت معمولاً تصور می‌شود که هر چیزی(معلولی) علتی دارد، و اگر سلسلهٔ علل را به عقب برگردانیم، یعنی از علت‌ها و معادل‌های حال حاضر شروع کنیم ، ناگزیر به یک «علت نخستین» می‌رسیم؛ موجودی که خودش بی‌علت است، یا به قول اهل الهیات «علت‌العلل» است. آنچه در ادامه سعی دارم به آن بپردازم، نه ردّ سطحی این برهان، بلکه  بیشتر نقدی‌ست که ریشه‌ تمامی مفروضات و پیش‌فرض‌های نهفته در تعریف «علت» و «خدا» را مورد توجه قرار می‌دهد.
در نگاه اول این استدلال ساده و حتی برای فردی ناآشنا با فلسفه به احتمال زیاد بدیهی به نظر می‌رسد، اما در لایهٔ زیرینِ این استدلال تناقض‌های مفهومی زیادی وجود دارد؛ تناقض‌هایی که نه فقط قدرت برهان را از بین می‌برد، بلکه نشان می‌دهد اساساً سخن گفتن از «علت نخستین» به‌راستی بی‌معناست.

🔘نخستین اشکال این است که مفهوم «علیت» ، مفهومی زمان‌مند است. علت باید پیش از معلول باشد؛ تقدم زمانی شرط منطقی هر نوع علیتی است. اگر آتش علت دود باشد، آتش باید قبل از دود باشد؛ اگر ضربه علت شکستن شیشه باشد، ضربه باید پیش از شکستن رخ دهد. اما مشکل اینجاست که خدایی که در برهان علیت مطرح می‌شود، موجودی‌ست که «بیرون از زمان» قرار گرفته. موجود بیرون از زمان نمی‌تواند هیچ «قبل» و «بعدی» داشته باشد. پس سخن گفتن از اینکه «خدا علت جهان است» دقیقاً همان‌قدر بی‌معناست که بگوییم «عدد پنج رنگدانه سبز دارد». به عبارتی موجودی که در خارج از زمان قرار گرفته نمی‌تواند علت چیزی قلمداد شود. همچنین با در نظر داشت که در مفهوم علت، یک تقدم زمانی گنجانده شده، که در هر صورت‌بندی از علیت ما به آن پای‌بندیم. اما در مفهوم «خدا» آنطور که در این برهان مندرج است، هیچ زمان‌مندی وجود ندارد. اگر جهان با خلق الهی آغاز شده باشد، آنگاه این پرسش بلافاصله مطرح می‌شود که «این خلق در چه زمانی رخ داد؟» اگر زمانی پیش از جهان وجود نداشته، پس خلق در هیچ زمانی رخ نداده، و اگر خلق در هیچ زمانی رخ نداده، بدین معناست که اصلاً هیچ خلقی رخ نداده است.
آفرینش، طبق تعریف، یعنی «به‌وجود آوردن چیزی که پیش‌تر محقق نبوده». اما اگر قبل از جهان مفهوم «پیش‌تر» وجود نداشته باشد، جملهٔ «به‌وجود آوردن جهان» از بنیاد پوچ است.

🟣تناقض دوم از دل مفهوم «نامتغیّر بودن خدا» بیرون می‌آید. خدایی که «علت‌العلل» فرض شده، باید «قصد» خلق کردن جهان را داشته باشد. مفهوم «قصد» چیزی‌ست که در لحظه‌ای هست و در لحظه‌ای دیگر نیست. موجودی که هیچ تغییری در او رخ نمی‌دهد، نمی‌تواند لحظه‌ای دارای قصد خلق باشد و لحظه‌ای فاقد آن. اما خلق کردن، حتی در ساده‌ترین معنی، یعنی تغییر کردن. وقتی کسی خانه‌ای می‌سازد، در لحظه‌ای تصمیم گرفته و در لحظه‌ای دیگر آن عمل را اجرا کرده است. این گذار از «خواستن» به «انجام دادن»، یک فرایند زمانی و تغییرپذیر است. خدای نامتغیر چگونه می‌تواند چنین فرایندی را طی کند؟ از این بابت می‌توان چنین نتیجه گرفت که موجود نامتغیّر نمی‌تواند خالق باشد، چون خلقت مستلزم تغییر است، و خدای نامتغیّر ذاتاً هیچ تغییری را نمی‌پذیرد. پس مفهوم «خالق نامتغیر» متناقض است.

➖➖➖

🌾 @Naqdagin ‌| @fargasht22