نقدآگین

678 views15:36

📘از «نفخ در فرج» تا «نفی تجسد»: پارادوکس «بدن‌مندی» و «تمثّلِ» مؤلفانِ قرآن
(۱۳)
👤 ۸. اضطرابِ بدن در الهیات: بدن به‌مثابه ابزارِ ظهور، نه محلِ اتحاد
(۲/۲)
در چنین افقی، فاصلهٔ هستی‌شناختیِ میان خدا و انسان همچنان حفظ می‌شود و بدن بسادگی می‌تواند به موضوعِ احکام، مجازات‌ها و اعمالِ قدرت تبدیل گردد؛ بدنی که باید کنترل، تنبیه، تملک یا حتی نابود شود.

اما اگر بدن بتواند عرصۀ حضور و مشارکتِ امر الهی در وضعیتِ انسانی باشد، آنگاه نسبتِ ما با ابدانِ دیگر نیز دگرگون می‌شود. محبت به دشمن، دیگر صرفا فرمانی اخلاقی و انتزاعی نخواهد بود، بلکه بر تلقی‌ای وجودی از انسان استوار می‌شود؛ تلقی‌ای که در آن، بدنِ انسانی صرفا ظرفی مادی و بی‌اهمیت نیست، بلکه حاملِ کرامت و ساحتی است که امرِ قدسی می‌تواند خود را در آن با وضعیتِ انسانی پیوند زند.

یکی از پیامدهای مهم الهیاتِ فاصله‌محور آن بوده است که بدن، بیش از آنکه موضوعِ «حرمتِ ذاتی» باشد، موضوعِ «قانون‌گذاری و اعمالِ قدرت» بوده است؛ از احکامِ مربوط به شلاق و سنگسار و بریدنِ انگشتان و دست و پا گرفته تا مشروعیت‌بخشی به خشونت علیه دشمنان و سلطه بر بدنِ زنان.

هنگامی که خداوند بیرون از وضعیتِ انسانیِ بدن تصور شود، حرمتِ بدن نیز بیش از آنکه امری ذاتی و وجودی باشد، تابعِ فرمان و حکم خواهد بود.

دقیقا از همین نقطه است که مناقشۀ تاریخیِ عیسی با نظامِ معبد و فریسیان شکل می‌گیرد؛ سیری که در آن،

روایتِ اعلامِ الوهیتِ عیسی نه از یک ادعای انتزاعیِ متافیزیکی، بلکه از نجاتِ انسان مقابلِ احکامِ سخت‌گیرانه و خشنِ شریعتِ موسوی آغاز می‌شود.

عیسی با دست بردن در احکامِ سبت برای شفای بیماران و ایستادن در برابر مجازات‌های وحشیانۀ شرعی (مانند سنگسار)، نشان می‌دهد که «بدن و کرامتِ انسانی» بر «سنگ‌های معبد» و «متونِ خشونت‌بارِ احکام» تقدمِ مطلق دارد.

در این منطق، پیوندی بنیادین میان «دکترینِ تجسد» و «امرِ اخلاقی» برقرار می‌شود:

نگاهِ انسانی و ضدِشرعی، نه یک حاشیه، بلکه پیش‌شرط و مقدمۀ هستی‌شناختیِ اعلامِ الوهیت است.

عیسی ابتدا با ایستادن در برابر شریعتِ خدای مستبد و انتزاعی، بر حرمت و رنجِ بدنِ بشری دست می‌گذارد و امرِ قدسی را در نجاتِ انسان تجسد می‌بخشد؛ و تنها پس از این چرخشِ اخلاقی است که در گزاره‌های مکرر، از الوهیت، یگانگی و حضورِ خدای متجسم در خویش سخن می‌گوید.

الهیاتی که امکانِ مشارکتِ امر الهی در وضعیتِ انسانی را می‌پذیرد، ظرفیتِ بی‌نظیری برای تقدس‌بخشی به بدن، رنجِ انسانی و کرامتِ دیگری فراهم می‌آورد. حتی اگر طبق پژوهش‌های تاریخ‌نگارانه و نقدِ متنی بپذیریم که اناجیل در یک پروسهٔ تاریخیِ پیچیده دچار افزودگی‌ها و دست‌کاری‌ها شده‌اند—از دکترین‌های متأخرِ تجسد و الهیاتِ پیچیدهٔ تثلیثی گرفته تا روایاتِ درخشانی چون جلوگیری از سنگسار زنِ خطاکار—باز هم نمی‌توان این واقعیتِ تاریخی-اندیشه‌ای را انکار کرد که

📌 این سازه و ایدهٔ اخلاقی، والاترین و متکامل‌ترین ایده‌ای بود که ذهنِ بشر در تاریخِ ادیان کشف/خلق کرد.

از این منظر، ظهورِ اسلام و بازگشتِ آن به منطقِ شریعت‌محور و تکفیرِ تجسید، نه یک گام به پیش، بلکه نوعی «سقوطِ ساختاری» از این قلهٔ اخلاقی-وجودی به سوی زیست‌جهانِ فریسیان بر محور معبدگراییِ و تعصبات شرعی بود.

اسلام با نفیِ تجسد و تقلیلِ مجددِ خدا به یک قاضی و سلطانِ بیرونی، انسان را دوباره از ساحتِ «مشارکت در امر قدسی» خلع کرد و بدن را به پیش‌فرض‌های کهنِ عهد عتیق بازگرداند؛ بدنی که بار دیگر موضوعِ اصلیِ شلاق، سنگسار، قطع عضو، ملکیت و اعمالِ قدرتِ فقهی گردید.

از این منظر، اضطرابِ اصلی نسبت به تجسد، اضطراب نسبت به «بدن» به معنای زیست‌شناختیِ آن نیست و حتی صرفا به ارتقای جایگاهِ بدن نیز مربوط نمی‌شود. آنچه الهیاتِ فاصله‌محور را مضطرب می‌کند، امکانِ مشارکتِ وجودیِ امرِ الهی در وضعیتِ انسانی است؛ خدایی که آنچنان به انسان نزدیک شود که نه فقط بر او ظاهر گردد، بلکه تاریخ، رنج، بدن و تجربهٔ زیستهٔ او را نیز بر خود بپذیرد.

تمثّل تا جایی پذیرفتنی است که فاصلۀ میان خالق و مخلوق محفوظ بماند، اما تجسد دقیقا همین فاصله را به پرسش می‌گیرد و امکانِ نوعی نزدیکیِ رادیکال میان امرِ الهی و امرِ انسانی را پیش می‌کشد.

❓و دقیقا همینجا نزاع میان دو الهیات آغاز می‌شود:

آیا قدسیتِ الهی در «سلطه بر تَن» و اعمالِ مجازات معنا می‌یابد، یا در «پذیرشِ رنجِ تَن» و نجاتِ انسان از خشونتِ شریعت؟

آیا «تنزیه» دفاع از ساحتِ خداوند است، یا نقابی برای حفظِ انحصارِ قدرتِ خدایی که تنها با شلاق، قطع عضو و مالکیت به رسمیت شناخته می‌شود؟

و در نهایت: آیا خدا سلطانی بیرونی‌ست که انسان باید قربانیِ متون و احکامِ او شود، یا امرِ قدسی آن حقیقتِ والایی است که حاکمیتِ خود را در امر اخلاقی و کرامتِ تَن آدمی معنا می‌بخشد؟

(ادامه دارد)
➖➖➖

🌾 @Naqdagin

969 viewsedited 15:38