چادر، برقع و روایت‌های چندگانه: از انتخاب آگاهانه تا سازوکارهای دفاعی روانی

پیام همراهان

پوشاندن افراطی بدن توسط زنان ــ چه در قالب چادر، برقع یا دیگر شکل‌های حجاب کامل ــ پدیده‌ای چندلایه و پیچیده است که فهم آن نیازمند نگاهی فراتر از روایت‌های یک‌سویه است. این رفتار می‌تواند در زمینه‌های گوناگون فرهنگی، مذهبی، اجتماعی و روان‌شناختی شکل بگیرد و طیفی از انتخاب آگاهانه تا واکنش‌های ناخودآگاهانه را شامل شود.

برای بسیاری از زنان، پوشش کامل نمادی از باور دینی عمیق، وفاداری به سنت‌های فرهنگی یا ابزاری برای تمایز هویتی است. در برخی موارد، این انتخاب پاسخی آگاهانه به فرهنگ مصرف‌گرایی جنسی نیز هست؛ فرهنگی که در آن بدن زن به‌طور گسترده به کالایی تبلیغاتی و ابزاری برای جلب نگاه و منافع اقتصادی تبدیل می‌شود. از این منظر، پوشاندن کامل بدن می‌تواند اقدامی برای بازپس‌گیری اختیار و مقابله با نگاه ابزاری باشد.

با این حال، پژوهش‌های روان‌شناختی و جامعه‌شناختی نشان می‌دهند که گاهی پوشش افراطی ریشه در عوامل روانی و تجربیات شخصی دارد:

۱. شرم از بدن و هنجارهای محدودکننده

در برخی فرهنگ‌ها، از دوران کودکی پیام‌هایی مانند «بدن زن باید پوشیده باشد تا محترم بماند» یا «نمایان شدن مو یا اندام نشانه بی‌حیایی است» به دختران منتقل می‌شود. این پیام‌ها به‌تدریج درونی شده و حتی بدون فشار مستقیم، موجب می‌شوند فرد کوچک‌ترین نمایش بدن را با نقض ارزش‌های اخلاقی برابر بداند.
مثال: زنی که در نوجوانی بارها به‌خاطر نوع پوشش خود مورد سرزنش خانواده قرار گرفته، در بزرگسالی ناخودآگاه حتی در جمع زنان نیز بدن خود را کاملاً می‌پوشاند.

۲. اختلال در تصویر بدنی (Body Image Issues)

وقتی فرد بدن خود را نامطلوب یا ناپسند می‌بیند، تمایل پیدا می‌کند آن را از دید دیگران پنهان کند. این نگاه منفی می‌تواند ناشی از مقایسه با معیارهای غیرواقعی زیبایی یا تجربه تمسخر در کودکی باشد.
مثال: زنی که در دوران مدرسه به دلیل اضافه‌وزن مورد تمسخر قرار گرفته، حتی در روزهای گرم تابستان هم لباس‌های چندلایه و پوشش کامل را انتخاب می‌کند تا فرم بدنش دیده نشود.

۳. ترس از قضاوت یا آزار جنسی

تجربه یا حتی شنیدن روایت‌های مکرر از مزاحمت و خشونت جنسی می‌تواند فرد را به پوشش افراطی سوق دهد تا حس امنیت بیشتری پیدا کند.
مثال: دختری که در مسیر مدرسه چندین بار هدف مزاحمت خیابانی قرار گرفته، بعدها حتی در جمع‌های امن نیز پوشش کامل را ترجیح می‌دهد چون نگاه دیگران را بالقوه تهدیدآمیز می‌داند.

۴. تجربه آسیب یا تروما جنسی

برای برخی بازماندگان آزار یا تجاوز، پوشاندن بدن نه‌تنها اقدامی برای محافظت فیزیکی، بلکه راهی برای کاهش یادآوری تجربه تلخ و بازپس‌گیری حس کنترل بر بدن است.
مثال: زنی که قربانی سوءاستفاده جنسی بوده، سال‌ها بعد همچنان با پوشش کامل زندگی می‌کند چون آن را فاصله‌ای ایمن میان خود و دیگران می‌بیند.

جمع‌بندی

پوشش کامل، چه از سر ایمان و انتخاب باشد و چه در واکنش به فشارها یا آسیب‌ها، بازتابی از پیوند پیچیده میان فرد و جامعه است. درک آن مستلزم رویکردی جامع است که همزمان به انگیزه‌های فردی و ساختارهای اجتماعی توجه کند و از ساده‌سازی یا برچسب‌زنی بپرهیزد.

زیستن در جوامعی که آزادی، امنیت، و کرامت زنان تضمین شده و حمایت‌های قانونی مؤثر در برابر خشونت و تبعیض برقرار است، می‌تواند فشارهای روانی و اجتماعی را که به پوشاندن افراطی بدن منجر می‌شوند، کاهش دهد. هرچه محیط امن‌تر و اعتماد عمومی به حمایت و عدالت بیشتر باشد، احتمال بروز واکنش‌های روان‌شناختی ناشی از ترس، شرم یا ناامنی کمتر شده و زنان می‌توانند با آسودگی و آزادی بیشتری درباره پوشش خود تصمیم بگیرند.

#حجاب_اسلامی #حجاب_اجباری #چادر #برقع #گفتگو_توانا


@Dialogue1402