آن‌چه تا روز جلسه به شکل مستمر در این صفحه قرار خواهد گرفت بُرش‌هایی از برخی مقالات کتاب است. به این امید که خواندن‌شان برای کسانی که آن را پیشتر مطالعه کرده‌اند، یادآور بحث‌های اصلی کتاب باشد، از طرفی، برای آن‌ها که نخوانده‌اند شاید انگیزه‌ای شود تا به سراغ این کتاب خواندنی بروند. در جلسه‌ی پیشِ رو تلاش خواهیم کرد امکانی برای گفتگو در بابِ جنبه‌های متنوع این کتاب فراهم کنیم. منتظر شما خواهیم بود...
|پیش درآمد|
یکی از مضامین مقاله‌های کتاب حاضر این پرسش است: آیا انسان ابتدا می‌اندیشد، سپس تصمیم می‌گیرد و دست به عمل می‌زند، یا برعکس، ناخواسته در شرایطی قرار می‌گیرد و ناچار از دست‌زدن به رفتارهایی می‌شود و آن‌گاه، چون پس‌گرفتن عمل انجام‌شده امکان ندارد، برای خلاص‌شدن از ناسازگاریِ ذهن و واقعیت، فکر خویش را طوری تنظیم می‌کند که با شرایط تطابق یابد؟
| | |||
مقاله‌های این کتاب حاصل مشاهداتی‌اند در پاره‌ای تلقی‌ها، رفتارها و موضوع‌ها در جامعه و جهان ما، برخی مضامین مطرح شده در این نوشته ها دم دست ترند و برخی را باید پشت مفاهیم دیگری جستجو کرد یا دوباره به تعریف آنها پرداخت. ناچاریم این نوشته ها را مقاله بنامیم. گرچه این عنوان راضی کننده نیست، عنوان رایج و رسای دیگری در دست نداریم.
از جنبه محتوا، محور این مقالات مشاهده پاره‌ای رفتارها و کردارها و گفتارها، تأمل در معناهایی که بدیهی به نظر می‌رسند، یا تدقیق در مفاهیمی است که در مرز مشترك دو یا چند روش (جامعه شناسی، روان شناسی، هنر، تاریخ و جز آن قرار می‌گیرند. وجه مشترك این مشاهدات، نگاه به يك موضوع، به پیرامون آن موضوع و نگاه به کسی است که به موضوع و به پیرامون آن می نگرد. این موضوع‌ها و مفاهیم را عمدتا از جنبه‌ی روان‌شناسی اجتماعی بررسی کرده‌ایم، یعنی از زاویه‌ی برداشت انسان ناظر از پدیده‌های اجتماعی، و از جنبه تأثیر این احساس و ادراك بر تصویر آن پدیده ها.

علی صدر

كسانى اصرار دارند فرهنگ غربى را نيرويى متخاصم قلمداد كنند. كششها و تضادها انكارناپذيرند اما فلاكتِ شهرى مانند تهران بيشتر نتيجه پيشروىِ فرهنگ زمخت روستاست تا هجوم فرهنگ فريبنده غرب. تمدنِ شهرنشينى در ايران متناوباً لگدمال #صحرانشينان بوده است و ستيزِ فرهنگىِ كنونى بيشتر تهاجم #فرهنگ_روستا به تمدن شهر به‏ نظر مى‏رسد تا تقابل #سنّت و #تجدد. سنّت از چيزى دفاع مى‏كند و در جا مى‏زند اما مؤتلفش، فرهنگ صحرانشينى، نه موافق شهرى‏هاست و نه مخالف آنها: در جهت توليدِ مادّى زحمت مى‏كشد اما به‏ عنوان نوعى شنِ روان و عامل ايلغار، جنبه ‏هاى مثبت فرهنگ شهر را تباه مى‏كند. زنان مدرسه‏ رفته نسل جديد يكى از قربانيان اين تهاجم فرهنگى‏اند.

|درباره‌ی نوستالژی|
در نوستالژی، گرچه کیفیتی عمیقا عاطفی است، جنبه‌ای عقلی هم وجود دارد، عقلی که با گذشت زمان حاصل شده و، در نگاه به پشت سر، معماهای سابقا پیچیده را قابل حل کرده‌است. در آدم‌هایی که سبك سادہ زندگی پدران خویش را ادامه می‌دهند، احساس حسرت گذشته به تأسف از ظهور دردهای جسمانی جدید و رنج کهولت محدود است. حتی در این احساس هم آدم‌های ساده‌تر، با دایره‌ی محدودتری از تجربه، از نظر فلسفی رواقی‌تر و به جبر زندگی و تقدير محتوم انسان دل‌نهاده‌ترند. آنچه نوستالژی را به احساسی دردناك و دائمی تبدیل می‌کند دریغ بر نبود امکان‌های امروز است در شرایط دیروز، نه صرفا بر آنچه دیروز وجود داشت و امروز از دست رفته است.
| | |||
برخی چیزها که روزی در آرزوی داشتن آنها بودیم، امروز پیش پاافتاده‌اند. اما حسرت‌ها درد آورند: آنچه امروز می‌توانیم داشته باشیم و دیروز دل ما می‌خواست صاحب آنها باشیم اما نمی‌توانستیم. از همین‌رو، احساس نوستالژی مزمن و عمیق گاه به حد حسرت برای چیزهایی می‌رسد که هرگز وجود خارجی نداشته‌اند.
فرو ریختن کاخ آرزوها البته واقعیت دارد و یکسره وهم نیست. چه در زندگی شخصی و چه اجتماعی، کسانی بد آورده‌اند و از اسب افتاده‌اند و به خود حق می‌دهند از گردش روزگار بنالند و به یاد روزگار خرمی خویش مویه کنند. تعیین حد فاصلی بین روزگار خوش پیشین و روزگار بد امروز با ذهن فرد است. آدم‌هایی هم ظاهرا در گذشت زمان چیزی از دست نداده اند، اما از تغییر در اوضاع جهان و به هم خوردن روابط سنتی ناخشنودند.

دوستان و همراهان،
اگرچه مشتاق برگزاری این جلسه بودیم، اما زمان ایستاد و روز و شبِ مردمی که چنین گفتگوهایی به شوق آنان بود و خواهد بود، هر دو تاریک شد. جلسه را به زمانی دیگر موکول و از همین طریق اطلاع‌رسانی می‌کنیم.

جرقه در الدورادو و اهمیت فزایندهٔ ماهیچه
http://www.mghaed.com/essays/observation/flex_thy_muscles.htm

حقیقت و مَجاز
بالای فهرست مکانهای بیشترین شمارهٔ‌ دیدارکنندگان این سایت، به نام سانی‌‌‌وِیل برمی‌خورم.  کجاست؟
شهری با  140000 نفر جمعیت در ایالت کالیفرنیا در منطقهٔ سیلیکان ولی، قطب کامپیوتر آمریکا.
از برادرم که سایت در ید قدرت اوست می‌پرسم در آن شهر کلاً چند ایرانی و فارسی‌دان پیدا می‌شود که ارتکابات من این تعداد خواهان دارد؟  پاسخ می‌دهد آن‌جا تمهیدات فیلترشکن فراوان است.  می‌گویم دیدن این سایت (دست‌کم هنوز) نیازی به فیلترشکن ندارد.  نظر می‌دهد کاربرها وقتی به فیلترشکن وصل می‌شوند معمولاً هر سایتی بخواهند ببینند از همان راه تماشا می‌کنند.
گاه در گزارشها نام شیراز هم دیده می‌شود که لابد به همشهری‌گری بی‌ارتباط نیست.  اما پیشتر شهر یزد را هم در فهرست دیده‌ام.  ساکنان یزد علاقه‌مند این قلم شده‌اند؟ یا در آن شهر هم ابزار فیلترشکن چنان فراوان است که برای خودش چیزی در مایهٔ سیلیکان ولی شده؟
به نام "پارس، ایران" هم بر‌خورده‌ام.  ایران شهری به این نام ندارد اما گرفتاری و معما بسیار دارد.
درصد وصل‌شوندگان از آمریکای شمالی بیش از 55 درصد، و بازدیدکننده از ایران کمتر از نصف آن است.  ظاهراً کل لیست را می‌توان اسامی قرارگاه دستگاههای پراکسی‌ برای دُور زدن فیلتر دانست.
در جهانی که شبکه‌ای زیرزمینی یا هوایی، ناپیدا اما همه گیر و همه‌جاگیر کل بشریت را به هم پیوند می‌زند، کسانی ناامیدانه می‌کوشند سپهر عنترنت را در قوطی کنند و کلیدش را شخصاً به دست بگیرند و به دکمهٔ‌ جلیقه یا لیفهٔ تنبان ببندند.
درهرحال، تلاش کم‌اثری ا‌ست از این نظر که طرف ِ ضعیف‌تر معادله می‌کوشد وجود چنین دنیایی را از اساس انکار کند.  فیسبوک،‌ پرمشتری‌ترین شبکهٔ اجتماعی جهان، را در ایران فیلتر کرده‌اند اما جوینده یابنده است، فوری و کم‌زحمت.
پرسه‌زدن "افسران نرم" در عنترنت، از جمله فیسبوک، برای خودش داستانی است.  تظاهر به داشتن عقیدهٔ باطل و تجاهر به فسق به منظور چوب‌زدن زاغ‌سیاه خلایق و ردیابی منتقدان سیاسی جواز شرعی دارد؟  کار خداپسندانه‌ای است آدم آخرتش را فدای حفظ وضع موجود کند؟ بعد که همه شبیه همدیگر به نظر رسیدند از کجا می‌توان حق را از باطل تمیز داد؟    
حکیمان و عارفان روزگار قدیم در این باب بسیار سرودند و نوشتند مَجاز به درد نمی‌خورد و باید طالب حقیقت بود.  اما امروز حتی از پایگاه کامپیوتر شدن یزد هم شگفت‌انگیزتر است: دنیای مجازی نه رقیب یا مخالف حقیقت، بلکه حامل حقیقت و حتی عین حقیقت انگاشته می‌شود.
گویی شعار اهل معرفت شده باشد: طالب وقوف به حقیقتی؟ به دنیای مَجازی سر بزن.
١۰ شهریور ٩۰

منطقهٔ حائل؟
...
در نبردی که نوار حائل بین طرفین مدام کوچک‌تر می‌شود و جایی برای خط سوم وجود ندارد کنار کشیدن از دعوا عملا یعنی پیوستن به طرف مقابل. یا با اونایی یا با اینا.
....
اما اینک که نوار حائل و منطقهٔ ثالثی وجود ندارد و طرفین رو در رو ایستاده‌اند، کار از طرد و حذف گذشته.  وخامت وضع شخص متجاسر امروزی با آخر و عاقبت وزیروکیلی که سال ۴۲ کنار می‌کشید و می‌رفت خانه‌اش می‌نشست قابل مقایسه نیست.  امروز تمام آنچه را فرد طی چهل سال گذشته از طریق غنایم ۵٧، چپوهای بعدی یا از هر راهی حتی بیزنس قانونی صاحب شده از او می‌گیرند و هر اتهام ساختگی یا واقعی و هر پروندهٔ معوقه‌ای داشته باشد به جریان می‌اندازند به نحوی که دل سنگ به حالش کباب شود.

در ایران کنونی مشکل بتوان گفت چیزی از نوار حائل فرضی باقی مانده باشد.  منطقهٔ حائلی برای اعراض و اعتراض و تک‌روی وجود ندارد.  در ادامهٔ نبرد فرسایشی، اسلام و ایران شاخ به شاخند.  یا با اونایی یا با اینا.
۱٨  آذر ٩٨

در آن نخستين روزها از بقيهٔ آينده، تكيه‏‌كلام ديگرى هم رايج بود: مردم از رهبران سیاسی و روشنفکرها جلوترند.  در همان حال که اهل نظر در ستایش دموکراسی سخنرانی می‌کردند و مقاله می‌نوشتند و رهبران سياسى سرگرم مذاكره بودند، جماعت مى‌‏ريختند و جايى را مى‌‏گرفتند، آتش مى‌‏زدند يا ويران مى‌‏كردند.  شرايط هر روز با زد و خوردهاى تازه تغيير مى‌‏كرد و مواضع رهبران سياسى مخالف شاه مطابق تغييرها عوض مى‌‏شد.  آن زد و خوردها و سربرآوردن قدرتهاى خيابانى در مجموع انقلاب اسلامى نام گرفت. انقلاب جز اين نمى‏‌تواند باشد.

بخشهايى از كتاب هجدهم برومر كارل ماركس را مى‏‌توان توصيف ايران در سالهاى پس از ٥٧ (و نیز دههٔ ٨٠) دانست.  مطلع  داستان دو شهر چارلز ديكنز هم (كه در ابتداى اين مطلب نقل شد) مى‏‌تواند بیانگر حال‌‏وهواى آن روزها باشد.

اگر كسى بخواهد آن متنهاى كلاسيك را در انطباق با اوضاع و احوال ايران به‌‏روز كند مى‏‌تواند به ابتدا و انتهاى آنها بيفزايد: خورد به انقلاب.
بهمن ۹۲
http://www.mghaed.com/ay/earlier_days_of_remains_of_future.htm

سیم آخر و کلمات نامربوط
جستجو برای شنیدن جملات مردی که در مشهد در آخرین لحظات زندگی‌اش به میلهٔ آهنی بسته شده بود به جایی نرسید.  دوستان کلیپ‌کاو هم می‌گویند حرفهای فرد اسیر مفهوم نیست.
 
اما یک نکته مفهوم است، گرچه نه کاملا و دقیقاً.  تماشاگران از حرفهای او خوششان می‌آید و از رجز خواندنش با خنده استقبال می‌کنند.  در مطبوعات وطنی و در شبکه‌های اینترنتی جماعت را سرزنش کرده‌اند که در برابر درد و رنج همسایهٔ اسیر نه تنها بی‌تفاوت می‌مانند که حتی سرگرم می‌شوند.
 
سوءتعبیر اگر در همین حد می‌ماند زیاد مهم نبود.  اما یک برداشت غلط رفته‌رفته به نتیجه‌گیری‌های بزرگ منجر می‌شود و به صدور رأی، نظریه‌پردازی و یافتن مصادیقی دیگر برای برداشت احتمالاً نادرست.
 
مانند برداشتها پس از آبان ٩٨ که کسانی گفتند معترضان به افزایش قیمت بنزین از حاشیه به شهر یورش آوردند.  مرور گزارشهای نرخ اجاره خانه در مطبوعات طی چند تابستان که فصل اثاث‌کشی است می‌تواند نشان دهد رانده‌شدگان سالهای اخیر از شهر با ضربهٔ جهش هزینهٔ مسکن شاید نقشی پررنگ‌تر در اعتراضهای خونین داشتند تا کسانی که پیشتر هم در حاشیه بوده‌اند.  و در تحلیل جریانهای اقتصادی و اجتماعی بین او دو بـُردار تفاوت بسیار است.
 
نزدیک‌ترین روایت از رجزخواندن بدعاقبت مرد مشهدی توضیح یک مقام قضایی شهر است: "رفتار پليس به خاطر استفادهٔ متهم از كلمات نامربوط بوده است وگرنه او كاملا توسط مامور مهار شده بود و اين رفتار توجيه ديگري ندارد."
 
نامربوط به چه؟ لابد به موقعیت وخیمش که بیشتر اقتضای پوزشخواهی داشت تا گردنکشی.  و حتی بدتر: نه تنها محارم آن درجه‌دار یا افسر پلیس، که متعلقات بیوت صدر تا ذیل مملکت را زیر غلتک انداخت و باران ناسزای تندوتیز به هیکل مسئولین محترم باراند.
 
شاید این بود سبب خشنودی شاهدان سرکشی ِ مردی آشکارا بی‌غذایی‌کشیده و مضطرّ و بدحال اما جسور و زبان‌دراز که مانند خرس به تله افتاده است.  و به استناد روایت مقام قضایی، همین بود سبب تلاش مأمور فلفل‌افشان برای ساکت‌کردن آدمی که به سیم آخر زده.
 
شیراز مرد مست نیمه‌شب سر گذر عربده می‌کشید و مخالفان شاه را به رگبار ناسزاهای ناموسی بسته بود.  پاسبان گشت به او نزدیک شد و نصیحتش کرد بهتر است مانند بقیهٔ مردم به خانه برود و استراحت کند، و اطمینان داد اعلیحضرت همایونی دشمن و مخالف ندارد.  مرد پاتیل بـُراق شد: ندارد؟ خود من یکی.  
٦ آبان 

سیم آخر و کلمات نامربوط
محمد قائد

یأس موقـّرانه
ااااااااااااااااااا
از یک ارتکاب زیرخاکی
"فوتبال سیطرۀ یك روحیه است بر كل جامعه‌ای كه هر یك از لایه‌های آن معمولا ماست ِخودش را می‌خورد. استیلای همرنگ ِ جماعت‌شدن است. پیروزی در آن، پیروزی تخدیری عاطفی است بر واقعیتهایی كه جای دلخوشی نمی‌گذارد. گهگاه افسردگی ِ ناشی از خیط‌شدن در آن برای بهداشت روانی شخص و نشئه‌زدایی از جامعه مفید است. سكوت آن شب نشانۀ خوشایند حدی از سلامت عقل بود."

http://www.mghaed.com/essays/observation/football.htm

شرح کارتون جو دیتور (مجلهٔ نیویورکر):
"با ظلم و ستم و سرکوبی‌ مسئله‌ای نداشتن ولی وقتی هوادار تیم فوتبال ناجوری شدی حسابی حالشونو گرفتی."

شيشكی ِ اشباح
 
قشونى خلق را با نيزه راندند
ولى مردم به جاى خويش ماندند
رضاخان را به جاى خود نشاندند
به جاى گـُل، بر او آجر پراندند
نشايد كرد با افكار پيكار
ببايد خواست از مخلوق زنهار
دريغ از راه دور و رنج بسيار
. . . .
وكيلان اين تشرها چون شنيدند
ز جاى خويش از وحشت پريدند
به تنبانهايشان از ترس ريدند
نود رأى موافق آفريدند
بر اين جمعيتِ مرعوبِ گـُـهكار
سليمان‌بن‌محسن شد علمدار
دريغ از راه دور و رنج بسيار
از ترجيع‌بند جمهوری‌نامه، سرودۀ ‌بهار و عشقی، فروردين 1303
 
  

  
يخ در آفتاب با چنان سرعتی آب نمی‌شود كه ستونهای ظاهراً ستبر نظام مقدس در مدت زمانی چنين كوتاه به باد رفت.  نسيم ِ آزادی با خاموش‌شدن پنكه به قوطی برنگشت.  باد شد و طوفان شد.

در ايران ِ قرن نوزدهم بسياری يقين يافتند در اينگيليس عقول قوم می‌نشينند نقشه‌هايی برای‌ ادارۀ‌ جهان طی‌ صد سال بعد می‌كشند و در دولابچه‌ای سرّی می‌گذارند، و سياسيون هر چند وقت يك بار سر وقت آن گنجه می‌روند و طبق دستور عمل می‌كنند.

جلسات سرّی در سراسر جهان بسيار بوده و هست اما در آن خرافات سياسی دست‌كم دو نكته باورنكردنی به نظر می‌رسد.  اول اينكه افرادی‌ بتوانند تا زمانی چنان دور را پيش‌بينی كنند.  حتی پيش‌بينی تحولات چند ماه آينده فوق قوۀ تصور بشر به نظر می‌رسد، تا چه رسد به دهها سال بعد.

دوم، كه مخهايی چنان سترگ ناشناس بمانند.  در عرصۀ شطرنج به كسی كه قادر به پيش‌بينی ده‌پانزده حركت باشد قهرمان جهان می‌گويند (در مقابل ِ چهل ميليون حركت در برنامۀ كامپيوتر شطرنج‌باز).
  
درهرحال، در ايران اكنون يك سؤال بزرگ اين است كه بازی فعلی را چه كسانی طراحی كرده‌اند، سكان در دست چه محافلی است و اين مخهای عظيم چرا ”نقاب ز رخ بر نمی‌كشند“.  اين سناريوی ناشيانه كجا به دست چه كسانی تهيه شد و بازيگران جلو صحنه جزو بازيگردانان پشت صحنه هم هستند؟

در اين مورد كه چند حركت را پيش‌بينی كرده‌اند البته نمی‌توان انتظار پوكر ِ روباز داشت اما از قمارباز ارقه‌ كه ‌ورق از آستين در می‌آورد انتظار می‌رود در جمع و تفريق ‌بتواند نمرۀ‌ ناپلئونی ‌بگيرد.  ارقامی كه به‌عنوان نتيجۀ انتخابات بيرون دادند بيش از آنكه در مقولۀ رياضيات بگنجد از نوع شيشـَكی بود ــــ آن هم دست‌ساز نه مهندسی‌‌ساز، اما كشيده و پرصدا و حاكی از اعتمادبه‌نفسی غيرعادی، مشخصاً به منظور تحقير چند ده ميليون نفر.

در يادآوری ِ اعتقادات خرافی‌ پدران ِ ‌رندمان نمی‌توان از پوزخند و حسرت خودداری كرد: آن جلسات فراماسونی عقلای‌ توطئه‌گر ِ وطنخواه و دولابچه‌ها و نقشه‌های صدساله در كپی‌كاری ِ تحت ليسانس ما تبديل به شيشكی‌ای ‌شده است كه انگار يك مدّاح بدصدا پشت ”اكو“ی ارزان‌قيمتی كه دم ميدان بهارستان كرايه می‌دهند اجرا كند.

آيا مدّاح فقط لب می‌زند در همان حال كه نوار ِ شيشـَكی پخش می‌شود؟ اگر اين طور باشد، نورافكن بر اشباح شيشـَكی‌ساز هم خواهد افتاد؟
26 خرداد 88
 

ناصرالدين‏شاه قاجار وقتى به كالسكه‏‌اش سنگ پرتاب مى‏كنند، چند نفر را كه دم‏‌دست‏‌ترند از كنار كوچه مى‏‌گيرد، به كاخ گلستان مى‏برد و دستور مى‏دهد در برابر چشم خودش بي‌درنگ دار بزنند.  اين پاسخى در بالاترين درجه و با كمترين تأخير است تا همه به ياد داشته باشند كه عصبانيّتِ شاه شوخى‏‌بردار نيست.  امروز اصل بر اين است كه قاضى پرونده نبايد با متهمْ خرده‏‌حساب شخصى داشته باشد، و در مواردى مانند اهانت به مقامى پرقدرت، مقامى كه به او تعرض شده معمولاً از شكايتِ شخصى صرف نظر مى‏كند تا پرونده به‏ عنوان رفتارى سياسى‌ـ ‏اجتماعى از سوى دادستان پيگيرى شود.  از نظر فطرت قديم، بشر ميل دارد فاصله پاسخ و انگيزه هرچه كمتر باشد.  از نظر فرهنگ جديد، دادگاهِ فورى و اعدامِ سرپايى به جامعه صدمه مى‏زند. پس فرهنگ بر فطرت تقدم مى‏يابد تا رفتار مردم بهبود يابد...

http://www.mghaed.com/books/Injustice/chapters/chap5/chap5.2.htm

 
  
 
 ساعتْ نسبتاً دوازده
 
مستطیل‌های سفید تازه‌‌ای در ارتفاع قد انسان روی دیوار حاشیۀ بزرگراه نشان از این دارد كه كسانی با رنگ‌پاش چیزهایی نوشته‌اند و كسانی دیگر نوشته‌ها را محو كرده‌اند. یكی دوبار كه دیر وقت شب پـیكر مطهـّرم را به بنده‌منزل حمل می‌كرده‌ام، یا سحرگاهی كه باید جایی می‌رفته‌ام،‌ چند تا از این دیوارنوشته‌ها را دیده‌ام: پرخاشهايی پركنایه به فرد یا افرادی نامعین.  اما می‌توان حدس زد ماجرا از چه قرار است:  اختلافاتی شدید در هیئت حاكمه، مثلاً بر سر رفتن یا نرفتن به استقبال ماجرا‌، به خیابان سرریز كرده و كسانی آدمهایشان را فرستاده‌اند تا برای طرف دعوا خط و نشان بكشند.  آدمهای جناح مورد خطاب هم روی تهدیدها رنگ مالیده‌اند.
 
هم آن اشارات تـند و هم پرده‌ای كه بر به‌اصطلاح حقایق مكشوفه می‌كشند ته‌رنگی از عوالم عرفانی و اسرار پیدا و پنهان دارد: ”چشم دل باز كن كه جان بینی/ آنچه نادیدنی است آن بینی.“  اما وقتی موضوع را مثل پستۀ مغزكرده در برابرمان می‌گذارند انگار برای سرگشتگان وادی اسرار لطفی ندارد.  سال 1947 اهل علم چیزی ابداع كردند به نام یوم‌الفاجعه كه نشان می‌دهد چقدر به آخرالزمان مانده است.  همین هفتۀ‌ پیش ساعت هول‌آفرین را دو دقیقه جلو بردند و حالا پنج دقیقه به دوازده، یعنی نیمه شب، را نشان می‌دهد.
 
در شصت سال گذشته ساعت، یا تقویم، یوم‌الفاجعه را هفده بار جلو كشیده‌اند.  دفعۀ ماقبل آخر، در سال 2002 در پی 11 سپتامبر و خروج آمریكا از معاهدۀ منع تولید موشكهای ضدموشك بود.  لابد یك دقیقه از جهش جدید معطوف به هواي نامعقول كرۀ زمین (برف در تگزاس و پيست اسكی خشك در دامنۀ آلپ) و یك دقیقه برای فناوری هسته‌ای در ایران و كرۀ شمالی است.  پس ما حدود نیم‌دقیقه به ماتم پیشاپـیش برای تمدنهای در شـُرُف جوانمرگ‌شدن كمك كرده‌ایم.  گرچه در گفتگوی تمدنها مالی نشدیم، ”‌طاعت از دست نیاید، گنهی باید كرد“.  به نظر كسانی شاید بهتر از هیچ باشد.   
 
اگر از كسی كه در خیابان در پاسخ ما گفته است ”ساعت، دوازده“، دوباره بپرسیم ”دوازده خالی یا دقیقاً دوازده؟“ ممكن است رهگذر غریبه با اندكی رنجیدگی براندازمان كند.  اما اگر فرصت باشد می‌توان توضیح داد كه وقتی شاه را بالاخره متقاعد كردند حكم عزل مصدق را امضا كند، قرار شد اگر نقشه نگرفت رادیو لندن به جای ”ساعتْ بیست و چهار“ اعلام كند ”دقیقاً نیمه‌شب است“ تا شاه در كلاردشت گوشی دستش بیاید.  و در داستانهای كنت دراكولا،‌ با نواخته‌شدن بیست و چهار زنگ اعلام نیمه‌شب، خون‌آشامان از تابوت بر می‌خیزند و به سراغ قربانیان می‌‌روند.   
 
با این حساب، ساعتْ دوازده همانی است كه دیشب اتفاق افتاد و امشب اتفاق می‌افتد.  ساعتْ دقیقاً دوازده یعنی اوضاع خیلی خراب است و فوراً در بروید.  پنج دقیقه به دوازده یعنی كمربندهای مخصوص پرواز را ببندید و سر فرصت اشهدتان را بخوانید.  ساعتْ نسبتاً دوازده یعنی اوضاعی ولرم و به‌اصطلاح اهالی تهرون‌آباد، ”كیشمیشی“،‌ به همان خوبی یا بدی همیشه.  ساعتْ كاملاً دوازده یا مطلقاً دوازده اگر هم به كار رود باید از جانب اخلاقـد‌انان و اهل فلسفه باشد.
 
به‌رغم آن عقربه‌های اضطراب‌آفرین، ملتهایی پا در ماه عسلی می‌گذارند كه نوید آینده‌ای درخشان می‌دهد.  یكی هند كه از بزرگترين مجموعۀ گداهای عالم به كشوری محتشم و صادركنندۀ ریاضیدان و كامپیوتریست تبدیل می‌شود و پیشنهاد همكاری اتمی از سوی قدرتهای بزرگ،‌ حتی اگر تعارفی مصلحتی باشد، نشان می‌دهد از كجا به كجا رسیده است.
 
در مقابل، در میان مردم حرمان‌زده‌ای مثل ایرانیها، كسانی چون می‌دانند نمرۀ قبولی نمی‌آورند می‌كوشند جلسۀ امتحان را به هم بریزند.  در این كشور گرچه مدتی است وقوع عن‌قریب آخرالزمان را با صدای بلند اعلام می‌كنند ـــــ و در دیدارهای رسمی اسباب حیرت و نگرانی مقامهای خارجی می‌شوند كه می‌پرسند مگر در ایران چه خبر است ـــــ‌ كمتر كسی به آن ساعت یوم‌الفاجعه توجهی نشان می‌دهد.  سبب بی‌اعتنایی را شاید بتوان در این دید كه گاهشمار هشداردهندۀ فرنگیان برای تلاش در پیشگیری یا تأخیر در واقعه است.  در این‌جا صحبت از تسریع می‌كنند.
 
و باز شاید به همین سبب باشد كه وقتی ایرانیان برون‌مرزی با نگرانی از مردم داخله می‌پرسند در ساعت ِ به این دوازدهی وقتی حمله شروع شد خیال دارند كجا در بروند، از داخل با بی‌تفاوتی پاسخ می‌دهند هیچ جا زیرا روی اخطارهای كنار بزرگراه رنگ مالیده‌اند و ما از چیزی خبر نداریم،‌ نمی‌خواهیم هم داشته باشیم.  وقتی كاری نمی‌توان كرد، بی‌اطلاعی موهبت است.  كسانی ترجيح می‌دهند وقتی سوزن سرنگ در تـنشان فرو می‌رود به آن نگاه نكنند.

  
  
هرگز دقيقاً نخواهیم دانست فكر غالب و فكرهای رایج در جامعۀ این زمان ایران چه بوده است.  نه تنها مجال ابراز عقیده وجود ندارد، بلكه فكرهای متضاد در فرد، رسیدن به تصویري قابل اتكا از نظر جمع را دشوار می‌كند.  انگار مردم ایران به اتفاق تصمیم گرفته‌اند در این باره نه چیزی بدانند و نه احساسی داشته باشند.  پشت اظهارنظرهای خونسردانۀ معدودی كه به این تحولات اعتنا می‌كنند می‌توان شادی موذیانه‌ای احساس كرد از اينكه بالاخره دستی پولادين از ناو هواپيمابر برون ‌آید و كاری بكند.  همان نیهـیلیسم آشنای باستانی.
 
برخلاف پوپولیسم‌‌ستيزان اهل قلم، بسياري از مردم عادی نمایشنامۀ ”كرامت انسانی“ را عوامفریبی می‌دانستند و اغتشاش فعلی، كه كسانی بیت‌المال را دخل مغازه بـبـینند و هر شب موجودی آن را بی‌تعارف در لیفۀ تـنبانشان بگذارند، به نظرشان واقعی‌تر می‌رسد.  سالها تردید بی‌نتيجه در اینكه چه چیزی بازی و چه چیزی واقعی است روح مردم را فرسوده است و كرخت شده‌اند.  بسياری ترجیح می‌دهند بدون درگيری فكری و عاطفی فقط سياه‌ بازی تماشا كنند، حتی اگر باز بمب بر سرشان ببارد، چون فكر می‌كنند اين بمب در كلۀ نظام مقدس هم می‌خورد.  ايرانيان مقيم خارج كه با چيزی به اسم عقل آشنا شده‌اند حق دارند از طرز فكر اقوامشان متحير باشند.
 
حال كه مجال تعقـل نیست، به خیالپردازی ادامه بدهیم و بپرسیم ساعت دوازده و یك دقیقه به چه معنا می‌تواند باشد؟  چیزی شبیه سپیده‌ دم ‌آفرینش و شروع دوبارۀ تاریخ از درون غار؟  احتمالاًً به این معنی خواهد بود كه راه و روش زندگی متعارف چنان دگرگون شود كه امروز در خیال هم نمی‌گنجد.
 
مثلاً شیراز واحه‌ای است در صحرا با مقداری محدود آب.  انفجار میلیونی جمعیت این شهر چنان فشاری بر منابع آب وارد كرده است كه رفته‌رفته شیوه‌های عصر ماقبل لوله‌كشی احیا می‌شود.  حتی اگر فاجعه‌ای نظامی، با پیامدهایی كه سر دراز دارد، اتفاق نیفتد یا اوضاع لرزان اقتصادی با سر شیرجه نرود، با گرم‌ترشدن زمین روزهای بسیار سختی در پیش است.  طرفه اینكه دلبستگی شیرازیان به لمیدن زیر سایۀ درخت در گرمای تابستان همچنان وادارشان می‌كند پی ایجاد باغ و باغچه‌های كوچولوی شخصی بروند.  فكر بدی نیست اما همان طور كه بخشی از شهر پمپئی با ساكنان جزغاله‌شده‌اش در حال كارهای روزانه و شبانه محفوظ مانده، شاید زمانی باستان‌شناسان بقایای افرادی بیابند كه با زیرشلواری و دمپایی اوتافوكو به درختان سرو خیره‌ مانده‌اند و از تشنگی هلاك شده‌اند.
 
حال و روز شهرهای دیگر هم چندان تعریفی ندارد.  تهران ظاهراً تنها پایتخت زندانی در سه‌كنجی كویر و كوه و كارخانه‌هاست و زمین زیر آن مانند اسفنج متخلخل می‌شود.  از توپخانه به پائین پس از دو قرن چنان پوك شده كه اطراف تونل مترو ریزش می‌كند.  بر این پایه‌ها تمدنی بزرگ و ایكس لارج كه هیچ،‌ تمدنی مدیوم سایز هم استوار نمی‌ماند.  این سهم ما از مسائل موردعلاقۀ ابداع‌كنندگان شمارش معكوس تا فاجعۀ عظميٰ.  افزون بر سستی زمین و هوای بغایت كثیف، فروپاشی اجتماعی در نتیجۀ انفجار جمعیت و فقدان مربی و برنامه و امید به آینده، به بیان كتابهای آشپزی، به مقدار دلخواه.
 
در صحنه‌ای مشهور از فیلمی صامت، هرولد لوید فـقید به عقربۀ ساعتی عظیم بر بالای ساختمانی بلند بر فراز خیابان آویزان است.
 
دو جهان‌بینی در برابر داریم:  آویزان‌شدن به عقربۀ ساعت تا نگذاریم جلوتر برود، و آویزان‌شدن به آن برای جلوكشیدنش تا كار یكسره شود و خیالمان را راحت كند.
 
آنچه در افق دیده می‌شود حركت منطقی ِ امور در مسیر طبیعی آنهاست.  در این سو، تجویز می‌كنند كه مرگ یعنی نیكبختی و رهایی، و ”بمیر یا بمیران.“  ایران گرچه از قطر و دوبی عقب و عقب‌تر می‌ماند و حتی قادر نیست از تمام سهمیۀ تولید نفتـش استفاده كند، كمتر كسی از اتباعش تردید دارد كه كشوری با یك درصد جمعیت جهان و حكومتی بر پایهٔ 15درصد آن یك درصد، به‌عنوان قدرتی بزرگ در معادلات جهانی وزنه‌ای است چون در اين اطراف به طور كاملاً اتفاقی چاه نفت هست.  جمهوری اسلامی سالهاست از صفحۀ اول روزنامه‌ها و سر خط خبرها بیرون نمی‌رود.  این عارضۀ بسیار غیرطبیعی سرانجام یا برطرف می‌شود یا بیمار را می‌كـُشد.  كساني كه محبتی به عربها ندارند می‌گویند اعضای آن طایفه یا نفت‌فروش‌اند یا تروریست.  درهرحال، نمی‌توان هر دو با هم بود.  نشدنی است و نخواهند گذاشت. 
 
از آن سو، حریفان جهانگشا، با درجه‌ای از شكیبایی كه در تاریخ قدرتهای بزرگ كمتر دیده شده، سالها دندان روی جگر گذاشته‌اند.  اینك یوم‌الفاجعه.  می‌آیند پس آمدنی و تونلهای مخفی را خواهند گشود پس گشودنی.  سفارتخانه‌هایی برای رویارویی با ”زلزله“، ساختمان‌هایشان در تهران را مقاوم می‌كنند،‌ برخی سرگرم بتون‌كاری و آهن‌كشی‌اند و بزرگترها كه اتباع بیشتری در این حوالی دارند در حومۀ شهر پناهگاه می‌سازند.  احمد شاملو در نخستین صفحۀ شمارۀ

اول  كتاب جمعه نوشت: ”روزهای سیاهی در پیش  است.“  ناظران آشنا با خرده‌فرهنگ‌های این جامعه هیچ‌گاه تردید نداشته‌اند عاشقان ولایت در روز واقعه مثل سامورائی مغلوب در سكوت و تنهایی خودكشی نخواهند كرد.  جایی هم برای رفتن نخواهند داشت.  كشتی را با خود ته دریا می‌برند.
 
پس از نخستین آزمایش هسته‌ای پاكستان، چیزی در فواید ”بمب اتمی اسلامی“ از دهن یكی از سران نظام مقدس پرید و فوراً در بالای سایتهای طرفداران اسرائیل قرار گرفت.  آن رؤیا هرگز محقق نخواهد شد چون حریفان نخواهند گذاشت كار به آنجاها بكشد.  اما چنین خواب‌وخیالی، به فرض تعبیر، پیامدی دارد.  حداكثر نیم ساعت بعد از بالارفتن ابر قارچ‌شكل بر فراز تل آویو، تهران هم صاف می‌شود، با یك تفاوت كوچك: سختكوشی یهودیان و حمایت غرب،‌ آن شهر را طی ده سال دوباره می‌سازد.  ایرانیان صدها سال كنار ویرانه‌‌های تهران (و ری) می‌نشینند و مویه می‌كنند و می‌گریند و از جفای روزگار و اجانب و دستهای پلید استعمار می‌نالند و غزل عرفانی می‌سرایند.
 
سال 61 روزنامۀ  كیهان هشدار داد دشمنان در پی ترویج فرهنگ كشت و مصرف توت فرنگی‌‌اند.  امسال وسط چلۀ زمستان غوغای گوجه فرنگی بر‌پاست.  نزد رندان حق‌پرست، بازگشت به صراط مستقیم نیاز به فاجعۀ خونبار دارد تا درد سیری فراموش شود.  اسفند 66 تنها سالی بود كه اعصاب خراب از انفجار بی‌هشدار موشك، نوجوان‌ها را ناچار كرد دست از ترقه‌بازی بردارند و بساط چهارشنبه سوری را غلاف كنند.
 
امید كه اين هول‌وهراس‌ها الكی باشد و بعدها به بزدلی ِ خودمان بخندیم.  اما از باب احتیاط می‌توان به كاتـبانی كه دوازده و یك دقیقه را خواهند دید وصیت كرد كه دست‌كم دو اندرز را بر لوحهای گلی یا هر وسیله‌ای كه در آن زمان نوشت‌افزار است بنگارند. 
 
اول، محضاً لله این قصۀ دستهای پلید استعمار را زنده نكنند و بگذارند فراموش شود چون از اول هم عذر بی‌پایه‌ای بود برای شانه خالی‌كردن از مسئولیت و روبه‌رونشدن با واقعیت.
 
دوم، به خلایق بگویند استقلال هم مثل داروی شفابخش است؛ اگر در استعمال آن افراط كنید هرآینه شما را مسموم و بلكه هلاك خواهد كرد.  و برای معاصرانشان روایت كنند كه پدران اصولگرای ما در دقایق پیش از دوازده هم در تمام گرفتاریهای خودساخته‌شان می‌گفتند به حرف احدی گوش نخواهند كرد و، جز معدودی جان‌نثار مطیع، كل جماعات و عقلای داخل و خارج در زمرۀ دشمنانند.
 
در مورد آزادی مطبوعات و سایتها وصیتی لازم نیست چون لابد دیوارنوشته‌های شبانه تنها رسانه‌ای است كه در اختیار خواهند داشت.
4 بهمن 85
 

سماوات‌ والارض به‌عنوان نوعي دوچرخه ـ 2
http://www.mghaed.com/essays/observation/millenarianism-2.htm

گذار رشد پسران خردسال از کودکی به نوجوانی با تحولی چشمگیر همراه است: دستشان را از فرمان دوچرخه برمی‌دارند.  با رشد بدن و عضلات و تقویت هماهنگی اعصاب حسی‌ـ حرکتی، قادر می‌شوند تعادل دوچرخه را ‌در حال ‌حرکت حفظ کنند و در همان حال رکاب بزنند.  نوجوان‌ها معمولاً علاقه دارند بزرگترها آنها را در آغاز این جهش عظیم ببینند.

تصور بسیاری مؤمنان از قادر متعال خیلی متفاوت از نوع نمایش ابتدای نوجوانی نیست. ببینید من چه کارهایی بلدم: فرمان را ول می‌کنم، درجا دور می‌زنم، حتی کمی عقب‌عقب می‌رانم.  و تمام اینها برای جلب توجه دیگران: مرا تماشا کنید.

مجموعهٔ معجزات منتسب به پروردگار را که روی هم جمع کنیم، کمتر قانون طبیعی حاکم بر زیست موجودات و فیزیک و شیمی و ریاضیات دست‌کم یک‌ بار معلق نشده است.  اما خداوند عین معجزهٔ قبلی را تکرار نمی‌کند.  باید برگ جدید رو کرد تا مؤمنان بگویند هاله‌لویا و سبحان‌الله.  اگر برنامه‌های نو اضافه نشود تماشاچیان پس از مدتی جدی نخواهند گرفت. دفعهٔ قبل دریا شکافت، این بار باید مرده زنده کند، و اگر بار پیش چوب را اژدها کرد، این بار ناچار است برای جلب توجه مؤمنان آب را شراب کند و غیره و غیره.
به نظر افرادی مانند ابن‌سینا و اینشتین که در قوانین حاکم بر حیات و جهان تأمل کرده‌اند، خدا اهل دلبری از یک مشت کورکچل نیست.  ابن‌سینا که با امکانات عصر خودش تا قعر وجود بشر را کاویده بود اعتقاد داشت پروردگار عالم به چگونگی زندگی و سرنوشت بشر اهمیت  نمی‌دهد و حساب‌وکتابی که برقرار کرده است محکم و بی‌ردخور ادامه دارد.  دومی که مخ آدم معمولی از حرفهایش دربارهٔ کروی اما لایتناهی‌بودن جهان سوت می‌کشد (در مخالفتی نالازم و سست با اصحاب فیزیک کوانتومی) گفت خدا تاس نمی‌اندازد.
 
بیرونی و نیوتن همین نظر را داشتند: قادر متعال قدرت نامتناهی دارد اما چنان مطمئن و منضبط است که دست به چشم‌بندی و شیرینکاری نمی‌زند.  نیوتن، به نوشتهٔ خودش، ”برای پایان دادن به حدس‌وگمان‌های نسنجیدهٔ افراد خیالپرداز که به اعتبار پیشگویی‌های مقدس لطمه می‌زنند“ در سال 1704 اعلام کرد بر پایهٔ استنتاجات علمی‌‌اش از انجیل، دنیا زودتر از سال 2060 به پایان نخواهد رسید.  با این حساب، حالاحالاها وقت هست.  یک وقت هم دیدی مهلت باقیمانده تمدید شد.
 
چهل اسم دیگر می‌توان ردیف کرد اما همین چند آدم سنگین‌وزن می‌توانند شاخص فهم انسان هومو ساپینس باشند
نظرات بنیان‌کن و انکارگرایانهٔ رازی در باب معجزه بعدها حتی نزد ابن‌سینا و بیرونی زیاده‌روانه و نپذیرفتنی می‌نمود.  اما خود همین که در ری و بغداد می‌توانست چنان مطالبی روی کاغذ بیاورد و جان به در بـَرَد نوعی معجزه بود.  حتما سرآمد طبیبان حاذق‌ بودنش برای او مصونیت ایجاد می‌کرد (از ابن‌سینا نقل است که به بیرونی گفت محمد بن زکریا بهتر می‌بود به جرّاحی و معاینهٔ ادرار و مدفوع قناعت می‌کرد و در مقولهٔ ماوراءالطبیعه که صلاحیت دخالت در آن نداشت وارد نمی‌شد).
 
درهرحال، ظاهراً جهان را پروردگار گذاشته است (به بیان تری ایگلتون) روی اتوپايلوت، یا ناوبری ِ خودکار.  در سفرهای طولانی بین‌قارّه‌ای، گاه خلبان برای خوش‌وبش‌ با مسافران (و شاید جلوگیری از نفخ شکم) به قدم‌زدن در میان مسافران می‌پردازد.  در این مدت طیّاره در ید قدرت کیست؟

تا حدی در اختیار کمک‌خلبان و مهندس پرواز و سایر وردست‌ها؛ و عمدتاً زیر نظر دستگاههای ناوبری، زیرا چشم و ذهن یک نفر و دو نفر و پنج نفر برای نظارت دائمی بر کل سیستمی به آن ‌پیچیدگی کافی نیست.  زیادکردن تعداد ناظران در کابینی یک‌ در دو متر، طبق قانون بازده نزولی، اوضاع را شیرتوشیر می‌کند.

اینکه خلبان از صندلی‌اش بلند ‌شود راه بیفتد تا حدی شبیه شیرینکاری پسرنوجوان است که وقتی قوانین تعادل پایدار و ناپایدار و گرانش و رانش را به‌تجربه درک کرد می‌تواند در وقت دوچرخه‌سواری دستها را در جیب کند و داد بزند: ”مامان، مامان،‌ نگاه کن!“  هواپیما و دوچرخه بدون دستهای خلبان و پسر نوجوان به حرکت ادامه می‌دهند زیرا قوانین سفت ‌و سخت ِ حاکم بر مکانیسم آن دستگاهها تعطیل‌بردار نیست: قوانین طبیعت.

وقتی در برابر حكومتی كه سرباز دارد و آن سرباز تفنگ دارد و آن تفنگ فشنگ دارد، یك یا چند آدم جگردار كه سرباز ندارند و آن سرباز تفنگ ندارد و آن تفنگ فشنگ ندارد اعلامیه صادر می‌كنند، چنین كاری خبر است.  و وقتی آن خبر، سوار بر امواج پخش می‌شود، موازنۀ نابرابر قوا چنان به هم می‌ریزد كه انگار صفر و بینهایت مساوی‌اند و یك الف شهروند برابر است با یك فروند نظام مقدس.