چطور خواننده را مجاب مىكنيد همهٔ اين موضوعها به او مربوط است؟
موضوعهاى متنوع اين كتاب براى من مطرح بوده‌اند و احتمالاً همه يا بعضى از آنها براى افراد ديگرى هم مطرحاند. بحثهاى اين مقالات، شرح برخورد نگارنده به آن موضوعها يا گذر از آنهاست. نوع تعمق يا گذر افراد ديگرى البته متفاوت است. اين برمىگردد به انتخاب فرد از ميان هزارها عنوان كتابى كه در برابر دارد و سطح توقع و تجربهٔ زيبایی‌شناسى هم در همه خوانندهها يكسان نيست. اگر مطلبى حاوى اطلاعات و مشاهدات جديد و داراى نثرى بديع و سبكى گيرا باشد، موضوع آن برايم در درجهٔ اول اهميت نيست چون موضوعها و مضامين در دو دسته كماهميت و پراهميت جا نمىگيرند. كتابى دربارۀ يك جنگ لزوماً باارزشتر از رمانى درباره يك ماهيگير ردهبندى نمىشود. به نظر من درجهبندى نوشتهها بر اساس نوع ديد و پرداخت است. كسى كتابى زركوب مىنويسد در اين باره كه چون خدا هست، پس خیر هم هست و شر هم هست. سطر اول همين را مىگويد و سطر آخر همين را. ديگرى مطلبى مىنويسد در اين باره كه دوچرخه پيشترها نبود، مدتى زياد بود و حالا كم است، و بحث مىكند چرا و چگونه. مطلب اول را نمىخوانم، چون در مدارى بسته مىچرخد و در آن معمولاً نشانى از تجربۀ شخصى و مشاهده وجود ندارد. نويسندۀ آن همان چيزى را تكرار مىكند كه عادتش دادهاند بگويد. مطلب دوم كه حاوى مشاهده و تأملات بديع است، فراز و فرود و مضامين اصلى و فرعى دارد و تصويرش از زندگى و جامعه و طرز فكرهاى مردم به نگاه خواننده جهت مىدهد، اگر محكم و زيبا نوشته شده باشد براى من هم جالب است و آن را حتماً مىخوانم. شخصاً نوشته آدمهايى را كه خيال مىكنند يا وانمود مىكنند دارند درباره موضوعى بسيار مهم مىنويسند و سعى مىكنند خواننده را مقهور و مبهوت كنند، يا صِرفاً براى رضايت او مىنويسند، جدى نمىگيرم. مهم كيفيت نوشته است.
فكر مىكنيد اين طرز نوشتن براى خوانندههاى بسيارى جالب است؟
خوانندۀ عام معمولاً از كتابى كه در آن دربارۀ موضوعهايى متفاوت بحث شده باشد استقبال نمىكند، مگر اينكه از نوع زبان و از طرز بحث خوشش بيايد. مقالۀ شخصى و حاوى تجربه در زيباشناسىِ زبانى در همه جاى دنيا كارى است دانشگاهىپسند و كمتيراژ اما ماندنى كه به نظر معدود كسانى باارزش مىرسد. آدمهايى كه به موضوعهاى مطرحشده در اين كتاب فكر كردهاند احتمالاً با خواندن آن ساعاتى سرگرم خواهند شد. از ميان هزارها عنوان كتابى كه هر سال منتشر مىشود، اگر يكصدم از یک میلیون و هفتصدهزار دانشجوى كشور چنين كتابى را بخوانند مىشود هفده هزار نفر. چنين استقبالى طى ده سال از چنين كتابى بدك نيست.
يك مقاله از نوعى كه مورد نظر شماست چگونه شكل مىگيرد؟
طى زمان و ذرهذره. براى نمونه، سالها پيش متوجه شدم واژههايى از قبيل ''كلبىمسلك" يا ''اسنوب" را بارها در ترجمهها به كار مىبرند اما در جايى تعبير و تفسير نشدهاند. به اين نتيجه رسيدم كه جوهر كلمۀ اول، همان رندى است و بايد در حيطه ادبيات عرفانى به دنبال آن گشت. طى اين كندوكاو متوجه شدم انگار آدمها افكار عرفانىشان را در كشوى جداگانهاى از ذهنشان مى‌گذارند و اجازه نمىدهند با ساير افكارشان مخلوط شود و محك بخورد. و نتيجه گرفتم بحث عرفان در جامعه ما، از نظر سبك، رمانتيك و از نظر روش، مربوط به روانشناسی اجتماعى است، نه معرفتشناسى. يعنى مثل قطار نيست كه از جايى به جايى برود؛ مثل چرخ فلكى است كه فرد را ميان هوا و زمين دور خودش مىچرخاند و سر جاى اولش پياده مىكند اما اين احساس سرگيجهآور را به او مىدهد كه به كرهٔ ماه سفر كرده است. براى چاپ مقالۀ «مفهوم آينده» كه دهۀ ۶۰ در اين زمينه نوشتم مشكل داشتم چون سردبيرهاى مجلات روشنفكرى مىگفتند دگرانديشى هم حدى دارد و آدم كه نبايد هرچه را به ذهنش مىرسد روى كاغذ بياورد. مطلب مفصل ديگرى پيرامون اسنوبيسم را هم طى چندين سال نوشتم و رفتهرفته آن را هَرَس كردم.
يك مضمون ساده را در نظر بگيريم: شما اولين بار كِى صداى راديو را شنيديد؛ از كِى در خانهتان راديو داشتيد؛ منحنى تلقى شما از راديو (علاقه، بيعلاقگى، علاقه) به‌عنوان سرگرمى چگونه بود؛ از جنبه اعتبار، در چه سن و شرايطى راديو را جدى مىگرفتيد و از چه زمانى احساس كرديد حوصلهتان را سر مىبرد؛ چه جور آدمهايى صداى راديو را فقط مىشنوند و چه آدمهايى گوش هم مىكنند. در چنين مبحثى گوشهكنارهاى ذهنتان را مىكاويد، واقعيتهاى مسلم را در كنار حدسوگمانهاى اثباتنشده يا اثباتناپذير مىآوريد و به افكار عمومى يا آنچه شما فكر مىكنيد افكار عمومى است و به آراى محققانى كه به اين موضوع توجه كردهاند نگاه مىكنيد. پيوند دهندۀ تمام اين نكات ِ ظاهراً پراكنده كه سالها در خاطره و در يادداشت‌هاى شما جمع شده، نثرى است
كه لحن و سبك آن بايد با دقت انتخاب شده و صيقل خورده باشد تا خواننده، بحثتان را جدى بگيرد. ساختار بحث و زيبايى زبانى در چنين مقالهاى حياتى است، اما تأكيد بر زيبايى به اين معنى نيست كه به فرماليسم و انتزاع زبانى درغلتيدهايد. برعكس، زبان زنده و محكم به معنى تعهد انسانى و اجتماعى هم هست. يك مقاله‌ـ رساله چيزى است مثل نوشتن سفرنامهاى از سير در انفـُس، و حاصل تأملاتى در تطوّر عقايد و افكار.
به نظر مىرسد يك مقاله‌ـ رساله احتياج به زمينهاى گسترده دارد.
و علاقه به موضوعهايى متعدد در عين فاصله‌گرفتن از تكتك آنها و ديدن هر بحث در زمينه و همراه با حاشيهها. نويسندهاى احساساتى و رمانتيك مشرب كه در موضوع غرق شود و خيال كند اين مهمترين بحث دنياست از عهدۀ essayنويسى بر نمىآيد. تجربۀ بهترين نويسندههاى غرب در اين رشته اين نكته را به خوبى نشان مىدهد. يك مقاله‌ـ رساله از نوع مورد نظر، حاوى بينش و بصيرتى چندجانبه است، يعنى ديدن خود و ديگران در حال نگاه كردن به موضوع. و نويسنده بايد بتواند بين رشتهها ارتباط برقرار كند، مثلاً معادلى در علم فيزيك به دست دهد از نكتهاى مربوط به روانشناسی. اين البته كارى است دشوار و بايد محتاط بود. برخى مشاهدات هم مثل كاتاليزور عمل مىكنند و به خواننده فرصت مى‌دهند دوباره فكر كند. مثلاً بارها نوشتهاند كه روميان و بعدها عربها در اسكندريه هفتصد هزار جلد كتاب سوزاندند. به نظر من چنين ارقامى بیربط و مطلقاً باورنكردنى است. در دنياى قديم، مقدار دانش بسيار محدود و شمار كتابها بسيار كمتر از اين حرفها بود و علامۀ دهر شدن شايد با خواندن بيست سي كتاب ميسر مىشد. اما نكتۀ اصلى در باستانشناسی نیست، اينجاست: وقتى احتمال وجود صدها هزارها جلد كتاب پيش از اختراع چاپ را منكر مىشويد، تلويحاً داريد مىگوييد آدمهايى در ردهٔ ابن سينا و مولوى در تمام عمرشان بيش از مثلاً چند دوجين كتاب اصيل (نه رونويسى) در اختيار نداشتهاند. اين بحث پرمخاطرهاى است كه شما را وارد جدل با مدعيانى حرّاف مىكند. مثلاً هرگز نبايد وارد دعوا با آدمى بشوید مثل استاد محمد محيط طباطبايى فقيد كه مثل شصتتير هزارتا اسم قطار مىكند. بايد مثل كاراتهكارها ضربه را قاطع و دقيق وارد بياوريد و از موضوع فاصله بگيريد، نه اينكه كـُشتى بگيريد و بگذاريد فتيلهپيچتان كنند. شمار مريدان چنان اساتيد و معتقدان به چنان افسانههايى هزار برابر علاقهمندان مقالهٔ شماست، و بهتر است به همان تعداد آدمى كه لطف مىكنند به بحث شما توجه نشان مى‌دهند قانع باشيد. درهرحال، تعداد تخمينى ِ كتابهايى كه كارل ماركس توانست در كتابخانهٔ موزهٔ بريتانيا بخواند مى‌تواند خطكش خوبى باشد براى توان مطالعۀ يك آدم پُرخوان. به يادداشت‌هاى اعتمادالسلطنه دربارهٔ حجم كتابخانهٔ اندرونى ناصرالدينشاه هم مىتوان توجه كرد، و صد البته نظر ويل دورانت كه مىگويد اندازۀ كتابخانۀ اسكندريه معلوم نيست. از نظر روششناسى، در چنين بحثى يحتمل نخواهيد توانست چيزى را اثبات كنيد، اما به خواننده مجال مىدهيد زير آوار نفسگير ِ خرافاتى كه با نام دادههاى مسلّم پذيرفته شده است تكانى بخورد، و همين هم كلّى كار است.
چرا بيشتر به رفتگان پرداختهايد؟ از آنهايى كه صحبت مىكنيد نمونههاى زنده هم وجود دارد.
براى تشريح فكرها و پديدههاى ذهنى لزوماً نيازى به زجردادن زندگان نيست؛ از اجساد هم مىتوان استفاده كرد. در نقد ادبى، به كسى مىگویید اگر اين طور ننويسى و آن طور كه من پيشنهاد مىكنم بنويسى نتيجۀ كار شما بهتر خواهد بود. در بررسى سير فكرها و مسير حركتهاى فكرى، منظور خود شخص نيست. افراد هر طور دلشان مىخواسته نوشتهاند و هرچه دلشان مىخواسته گفتهاند. مخاطب بحث، بخصوص خوانندۀ جوان و دانشجوست. در بسيارى بحثها حضور زندگان هم احساس مىشود، اما با آنها مستقيماً كارى نداريم و قرار نيست طرز فكر اشخاصى را كه سالها به روش خودشان نوشتهاند عوض كنيم. هر آدمى قاعدتاً تمام سعىاش را مىكند و نمىتوان به كسى گفت چرا جور ديگرى نمىنويسى يا چرا مطابق ميل من حرف نمىزنى. بحث بر سر تأثير نظرها و جاى فكرها در جريان كلى است. بسيارى از مباحث اين كتاب سير تأملات نگارنده در متونى است كه نويسندگان بعضى از آنها حضور دارند و بعضى نه. در برابر وقت و نيرويى كه صرف خواندن آن نوشتهها شده (و در مواردى براى اين كار تلف شده)، خود افراد اهميت چندانى ندارند. فقط تجربۀ شخصىام را از جدىگرفتن افراد و عقايدى كه اگر در نوجوانى مربيان بهترى مىداشتم مىتوانستم كمتر جدىشان گرفته باشم براى خواننده بازگو مىكنم.
به نظر مىرسد يك مقاله‌ـ رساله احتياج به زمينهاى گسترده دارد.
و علاقه به موضوعهايى متعدد در عين فاصله‌گرفتن از تكتك آنها و ديدن هر بحث در زمينه و همراه با حاشيهها. نويسندهاى احساساتى و رمانتيك مشرب كه در موضوع غرق شود و خيال كند اين مهمترين بحث دنياست از عهدۀ essayنويسى بر نمىآيد. تجربۀ بهترين نويسندههاى غرب در اين رشته اين نكته را به خوبى نشان مىدهد. يك مقاله‌ـ رساله از نوع مورد نظر، حاوى بينش و بصيرتى چندجانبه است، يعنى ديدن خود و ديگران در حال نگاه كردن به موضوع. و نويسنده بايد بتواند بين رشتهها ارتباط برقرار كند، مثلاً معادلى در علم فيزيك به دست دهد از نكتهاى مربوط به روانشناسی. اين البته كارى است دشوار و بايد محتاط بود. برخى مشاهدات هم مثل كاتاليزور عمل مىكنند و به خواننده فرصت مى‌دهند دوباره فكر كند. مثلاً بارها نوشتهاند كه روميان و بعدها عربها در اسكندريه هفتصد هزار جلد كتاب سوزاندند. به نظر من چنين ارقامى بیربط و مطلقاً باورنكردنى است. در دنياى قديم، مقدار دانش بسيار محدود و شمار كتابها بسيار كمتر از اين حرفها بود و علامۀ دهر شدن شايد با خواندن بيست سي كتاب ميسر مىشد. اما نكتۀ اصلى در باستانشناسی نیست، اينجاست: وقتى احتمال وجود صدها هزارها جلد كتاب پيش از اختراع چاپ را منكر مىشويد، تلويحاً داريد مىگوييد آدمهايى در ردهٔ ابن سينا و مولوى در تمام عمرشان بيش از مثلاً چند دوجين كتاب اصيل (نه رونويسى) در اختيار نداشتهاند. اين بحث پرمخاطرهاى است كه شما را وارد جدل با مدعيانى حرّاف مىكند. مثلاً هرگز نبايد وارد دعوا با آدمى بشوید مثل استاد محمد محيط طباطبايى فقيد كه مثل شصتتير هزارتا اسم قطار مىكند. بايد مثل كاراتهكارها ضربه را قاطع و دقيق وارد بياوريد و از موضوع فاصله بگيريد، نه اينكه كـُشتى بگيريد و بگذاريد فتيلهپيچتان كنند. شمار مريدان چنان اساتيد و معتقدان به چنان افسانههايى هزار برابر علاقهمندان مقالهٔ شماست، و بهتر است به همان تعداد آدمى كه لطف مىكنند به بحث شما توجه نشان مى‌دهند قانع باشيد. درهرحال، تعداد تخمينى ِ كتابهايى كه كارل ماركس توانست در كتابخانهٔ موزهٔ بريتانيا بخواند مى‌تواند خطكش خوبى باشد براى توان مطالعۀ يك آدم پُرخوان. به يادداشت‌هاى اعتمادالسلطنه دربارهٔ حجم كتابخانهٔ اندرونى ناصرالدينشاه هم مىتوان توجه كرد، و صد البته نظر ويل دورانت كه مىگويد اندازۀ كتابخانۀ اسكندريه معلوم نيست. از نظر روششناسى، در چنين بحثى يحتمل نخواهيد توانست چيزى را اثبات كنيد، اما به خواننده مجال مىدهيد زير آوار نفسگير ِ خرافاتى كه با نام دادههاى مسلّم پذيرفته شده است تكانى بخورد، و همين هم كلّى كار است.
چرا بيشتر به رفتگان پرداختهايد؟ از آنهايى كه صحبت مىكنيد نمونههاى زنده هم وجود دارد.
براى تشريح فكرها و پديدههاى ذهنى لزوماً نيازى به زجردادن زندگان نيست؛ از اجساد هم مىتوان استفاده كرد. در نقد ادبى، به كسى مىگویید اگر اين طور ننويسى و آن طور كه من پيشنهاد مىكنم بنويسى نتيجۀ كار شما بهتر خواهد بود. در بررسى سير فكرها و مسير حركتهاى فكرى، منظور خود شخص نيست. افراد هر طور دلشان مىخواسته نوشتهاند و هرچه دلشان مىخواسته گفتهاند. مخاطب بحث، بخصوص خوانندۀ جوان و دانشجوست. در بسيارى بحثها حضور زندگان هم احساس مىشود، اما با آنها مستقيماً كارى نداريم و قرار نيست طرز فكر اشخاصى را كه سالها به روش خودشان نوشتهاند عوض كنيم. هر آدمى قاعدتاً تمام سعىاش را مىكند و نمىتوان به كسى گفت چرا جور ديگرى نمىنويسى يا چرا مطابق ميل من حرف نمىزنى. بحث بر سر تأثير نظرها و جاى فكرها در جريان كلى است. بسيارى از مباحث اين كتاب سير تأملات نگارنده در متونى است كه نويسندگان بعضى از آنها حضور دارند و بعضى نه. در برابر وقت و نيرويى كه صرف خواندن آن نوشتهها شده (و در مواردى براى اين كار تلف شده)، خود افراد اهميت چندانى ندارند. فقط تجربۀ شخصىام را از جدىگرفتن افراد و عقايدى كه اگر در نوجوانى مربيان بهترى مىداشتم مىتوانستم كمتر جدىشان گرفته باشم براى خواننده بازگو مىكنم.
احساسى كه از خواندن كتاب شما دست مىدهد اين است كه آدمى به جنگ با بتهای جامعهاش رفته است.
خوددارتر و رواقىتر از آنم كه تا اين حد دونكيشوتوار پـُتك به دست بگيرم. درهرحال، بتها هم زاد و ولد مىكنند و هميشه بتها و قالبهايى بتوارهساز وجود دارد. مقالات اين كتاب شرح آشنا و بيگانهشدن با تعدادى از آنهاست. وقتى بچه بوديم، مدام حرف از شوپنهاور (كه به سكون واو تلفظش كردند) و موريس مترلينگ و آلكسيس كارِل و آندره موروآ بود. بزرگتر كه شديم، عصر سارتر و كامو بود و تا از چنين افرادى، چه بجا و چه بىمناسبت، نقلقولهايى نمىپرانديد مقالهتان در نشريهٔ جدى چاپ نمىشد. مدتى هم هايدگر و كاستانِدا مُد بود. حالا دور، دور فوكو و دريداست، و همان بهبه و چهچهها و تصديق‌هاى بلاتصور. در دانشگاه، غالب استادانمان مىگفتند حرفهاى يونگ مندرآوردى است و اسكينر از نظر علمى درست مىگويد. حالا اسكينر تقريباً فراموش شده و دوباره ميدان تا حدى به دست يونگ و حرفهاى ”مندرآوردى“اش افتاده. بتهاى فكرى و آرتيستهاى سينما همواره خواهند بود چون ظاهراً به وجودشان احتياج است و آنها هم بالاخره نان بتبودنشان را مىخورند. شايد هم بتها و افسانهها چاشنى زندگىاند. نكته اين است كه پاى هر بتى عدهاى بتتراش و متولـّى ايستادهاند كه با آنها طرفيد، وگرنه خود بت بيچاره عمرش را مىكند و مىرود پى كارش، و شايد به خاطرش خطور هم نكند روزى مجسمهاش را وسط حوض و فوّاره بگذارند.
مثلاً مقالۀ «فرزانگان و بقالها» پرداختى است بسط‌‌يافته از مضمون قديمى ِ «علم بهتر است يا ثروت»، و تلويحاً نشان مىدهد فكرهاى رسمى در آموزش اجتماعى ما تا چه حد دروغ، سطحى، پوچ و نامربوط است. مقالۀ «آيا شهرت ويتامين روح است؟» عقايدى كليشهاى دربارهٔ مكروه بودن شهرت را زير سؤال مىبرد. به گمانم كمتر كسى بحث آن مقالات را از اساس رد مىكند، اما نبايد انتظار داشت عدهٔ زيادى علناً تن به تأييد چنان نظراتى بدهند؛ چنين تأييدى يعنى بخش اعظم آنچه تاكنون گفتهاند و نوشتهاند كشك بوده. همه خواستار چنين مطالبى نيستند چون آرامش و اعتماد بهنفسشان را به هم مىزند، اما چنين مباحثى را جوانترهايى كه مىخوانند شايد هرگز فراموش نكنند. نه صرفاً براى دل خودم مىنويسم و نه مشتاقم كه به هر ترتيبى شده مخالف جريان آب شنا كنم. برعكس، قوياً معتقدم در جهت جريان حركت مىكنم و فاصله‌گرفتن از ديد رمانتيك و افسانهزدايى، جهت آينده است. تقريباً تمام مشاهداتى را كه در اين كتاب مىخوانيد بارها با كسانى در ميان گذاشتهام و آنها تحسين يا حداقل تأييد كردهاند. اما قابل درك است كه بعضى از همان آدمها بگويند اين حرفها را نبايد نوشت يا يكجا چاپ كرد.
چرا با اينكه تنها چهل صفحه از كتابتان دربارهٔ شاملوست عكس او روى جلد است؟
انتخاب اوليه، كارى بود از پيت موندريان، طراح هلندى، و در شناسنامه كتاب اسم او ذكر شده. پيش از چاپ جلد، آقاى پايا، مدير مؤسسه ناشر، پيشنهاد كرد عكسى از نيمرخ شاملو، با چاپ تكرنگ، با عنوان كتاب همخوانتر است. از آنجا كه در متن كتاب آزادى عمل كامل و بلكه مطلق داشتم و چون متهم هستم كه روى جلد مجلۀ لوح مصرّانه طرحهايى سرد و خشك مىگذارم، ديدم بهتر است با فكرى كه ممكن است جالبتر از پيشنهاد من باشد مخالفت نكنم.
فكر مىكنيد شعرهاى شاملو در تاريخ ادبيات ايران باقى مىماند؟
سال ١٣۰۰ وقتى قرار شد مجسمۀ سعدى را بسازند و در مدخل شمالى شهر شيراز در فلكهاى به نام دروازۀ اصفهان بگذارند، مطالبى در مطبوعات چاپ شد كه نشان مىدهد در اين باره در محافل ادباى كشور بحثى پرحرارت درگرفته بوده است: سعدى كوتاهقد بود يا ميانهبالا، توپُر بود يا تكيده، محاسنى مختصر داشت يا انبوه؟ حتى در دهۀ ٣۰ كسانى از قبيل على دشتى طورى دربارۀ سعدى خطابه مىخواندند كه گويا شيخ مصلحالدين زبان فارسى را شخصاً اختراع كرد. دهۀ ٧۰ اگر چنين بحثهايى مطرح مىشد بسيارى از درسخواندهها يا پوزخند مىزدند، يا اخم مىكردند يا هر دو كار را با هم انجام مىدادند. در پاسخ شما، بايد گفت شاملو حتماً در تاريخ ادبيات مىمانَد، اما نكته، تلقى آيندگان از شعر بهطور كلى است. شعر نو رسالت عظيمش، يعنى مخالفت با وضع موجود، را در يك دورهٔ معيّن به انجام رساند و پائيز ٥۶ در تجمع باغ سفارت آلمان در تهران، در اوجى تاريخساز و فوق‌العاده تأثيرگذار بود. از آن به بعد، كار به موميايىكردن و رجزدن كشيد و ناگهان از رونق افتاد. اسم شاملو در صفحات مربوط به چندين دهه از ادبيات و فرهنگ ايران تكرار خواهد شد، اما اينكه آيندگان دربارهٔ سير تفكر و ادبيات آن دوره چه قضاوتى بكنند و اساساً تا چه حد به شعر اهميت بدهند تصميمى است كه مىماند براى نسلهاى بعد. در تاريخ تطوّر فكر، آينده مفهومى است جديد و
به‌عنوان سير تغيير و تحول، غافلگيركننده است. وگرنه ادامۀ وضع موجود يعنى زندگى در شكلى يكنواخت و ابدى. جمع اضداد است كه اميد به پيشرفت داشته باشيم اما از تغيير بترسيم.
* ضميمۀ روزنامۀ همشهرى، ٣١ مرداد و ٧ شهريور ۸۰
* ضميمۀ روزنامۀ همشهرى، ٣١ مرداد و ٧ شهريور ۸۰
ترور یعنی خشن‌ترین و زودبازده‌ترین نوع اقدام سیاسی و، نهایتاً به تعبیری، ضرب شست و قدرت. مصدق در حصر خانگی هم که ژاندارم اطراف خانه‌اش کشیک می‌داد جرئت نداشت بگوید طبق گزارش مستقیم و محرمانهٔ رئیس شهربانی به او چه کسانی روی زنهای بی‌حجاب اسید می‌پاشیدند. در "خاطرات و تألمات" می‌نویسد حزب توده اسید می‌پاشید تا دولت تظاهرات سیاسی را ممنوع کند ــــ حرفی که امروز از امثال پاچهٔ‌ورمالیدهٔ خداجو انتظار می‌رود.
سنگرگرفتن او زیر پتوی چهارخانه و درِِ ورودی آهنی ِ اتاق خواب/کارش هم از ترس فدائیان اسلام بود. تا آن زمان دو تا نخست وزیر کشته بودند. بعد تیراندازی به حسین علا و کشتن حسنعلی منصور. خلخالی هم که تیر به سر هویدا زد افتخار می کرد عضو فدائیان اسلام است. پنج نخست وزیر طی چهار دهه. پیشتر هم نواب صفوی رولور خریده بود تا احمد کسروی را بزند اما بلد نبود تیراندازی کند و درجه‌دار ارتش اجیر کردند کسروی و منشی‌اش را در دادگستری بکشد.
چه زمان بروجردی و چه امروز در دیدارهای عمومی علما طلبه‌های شهریه‌بگیر و مقلدین می‌آیند سلام می‌کنند می‌نشینند گوش می‌دهند. نواب صفوی در حدی نبود که مجتهد تراز اول با او خصوصی ملاقات کند خصوصاً که بدزبانی می‌کرد و بروجردی از او می‌ترسید.
محمدرضا پهلوی اکثریت بزرگ جامعهٔ آخوندی را تقویت می‌کرد با این فکر که جریانهای حاشیه‌ای به همان اندازه مخالف او هستند که دشمن جریان اصلی حوزه. توجه داشته باشیم در زمان شاه بین مخالفان سرسخت و موافقان دوآتشهٔ او منطقهٔ حائل نسبتاً بزرگی وجود داشت که در رژیم اسلامی از بین رفت.
http://www.mghaed.com/essays/snaps/98/no_buffer_zone_in_a_civil_war.htm
آخوند آتشین‌کلام شیرازی روی منبر در رژیم گذشته از جمله می‌گفت "وزرای دزد ما". وقتی سال ۵٨ گفت این مأمورهای کمیته کیستند و از کجا آمده‌اند، گوشش را کشیدند و تا آخر عمر ساکت شد.
سنگرگرفتن او زیر پتوی چهارخانه و درِِ ورودی آهنی ِ اتاق خواب/کارش هم از ترس فدائیان اسلام بود. تا آن زمان دو تا نخست وزیر کشته بودند. بعد تیراندازی به حسین علا و کشتن حسنعلی منصور. خلخالی هم که تیر به سر هویدا زد افتخار می کرد عضو فدائیان اسلام است. پنج نخست وزیر طی چهار دهه. پیشتر هم نواب صفوی رولور خریده بود تا احمد کسروی را بزند اما بلد نبود تیراندازی کند و درجه‌دار ارتش اجیر کردند کسروی و منشی‌اش را در دادگستری بکشد.
چه زمان بروجردی و چه امروز در دیدارهای عمومی علما طلبه‌های شهریه‌بگیر و مقلدین می‌آیند سلام می‌کنند می‌نشینند گوش می‌دهند. نواب صفوی در حدی نبود که مجتهد تراز اول با او خصوصی ملاقات کند خصوصاً که بدزبانی می‌کرد و بروجردی از او می‌ترسید.
محمدرضا پهلوی اکثریت بزرگ جامعهٔ آخوندی را تقویت می‌کرد با این فکر که جریانهای حاشیه‌ای به همان اندازه مخالف او هستند که دشمن جریان اصلی حوزه. توجه داشته باشیم در زمان شاه بین مخالفان سرسخت و موافقان دوآتشهٔ او منطقهٔ حائل نسبتاً بزرگی وجود داشت که در رژیم اسلامی از بین رفت.
http://www.mghaed.com/essays/snaps/98/no_buffer_zone_in_a_civil_war.htm
آخوند آتشین‌کلام شیرازی روی منبر در رژیم گذشته از جمله می‌گفت "وزرای دزد ما". وقتی سال ۵٨ گفت این مأمورهای کمیته کیستند و از کجا آمده‌اند، گوشش را کشیدند و تا آخر عمر ساکت شد.
👍1
منطقهٔ حائل؟
دوستی در صفحهٔ خودش در فیسبوک پرسیده است: "یعنی یک آدم درست و درمون تو تمام این تشکیلات جمهوری اسلامی پیدا نمی‌شه که اقلا به اعتراض، استعفا کنه؟ اعتراض به افزایش قیمت بنزین یا دور زدن مجلس نه ها، اعتراض به سرکوبی مردم."
عرض نمودم:
در نبردی که نوار حائل بین طرفین مدام کوچک‌تر می‌شود و جایی برای خط سوم وجود ندارد کنار کشیدن از دعوا عملا یعنی پیوستن به طرف مقابل. یا با اونایی یا با اینا.
هاشم صباغیان می‌گوید سال ۵٨ آیت‌الله خمینی به او در مقام معاون نخست‌وزیر دستور داد حقوق پرداختی به وکلای مجلس شورای ملی از خرداد ۴۲ را پس بگیرند. پدر جد صباغیان هم جرئت نداشت به ایشان بگوید لطفا امرتان را کتبا مرقوم بفرمایید. چه با دستور کتبی یا بدون آن، وکلای مجالس بیست‌ویکم به بعد را دادگاههای انقلاب حسابی پیاده کردند. در چنین موردی قضیه دو خمسه و بلکه چند خمسه می‌شود: هم تحصیل مال نامشروع بدون پرداخت رد مظالم به یک دامت افاضاتهٔ صاحب دشکچه و فتوا، هم ندادن خمس و هم سود یا بهرهٔ حاصل از خمس معوقه. (مستمری بازنشستگی بسیاری آدمها از قبیل فریدون آدمیت، از وزارت خارجهٔ علی‌اکبر ولایتی، و محمدعلی مجتهدی، از وزارت آموزش‌وپرورش محمدعلی رجائی، را هم قطع کردند هرچند چنین وجوهی از محل سود حاصل از سپردهٔ حین خدمت خود شخص در صندوق تأمین اجتماعی است نه از خزانهٔ دولت.)
چنان اقدام خلاف شرع و فقه و عرف حق و حقوق و اخلاق و قانونی حاوی منطق "والحق لمن غلب" و شرارهٔ انتقام بود و عطف به ماسبق شدن دوستی و دشمنی: آن موقع مرا ندیده گرفتی و با من دوست نبودی پس دشمن بودی لذا همچنان دشمنی و حق دارم پدرت را دربیاورم. پس‌گیرندهٔ آن حقوقها سال ۴۲ تازه مرجع تقلید معرفی شده بود. درهرحال، فرد مؤمن حق داشت از اکثریت قریب به تمامی فقها و مراجع پیروی کند که می‌گفتند تا ظهور امام زمان، دولت مستقر غاصب نیست و وضع موجود اگر هم تصدی عدول مؤمنین بر امور نباشد در حد بضاعت و ممکنات جامعه است (رجائی و باهنر و بهشتی و بسیاری دیگر هم از آموزش و پرورش و خیلی جاها استعفا نکرده بودند). اگر هم مؤمن و اهل تقلید نباشد سالبه به انتفاء موضوع.
نکته این است که در عهد رژیم سابق در کل جامعه نوار حائل و منطقهٔ بیطرف وجود داشت و افراد مورد بحث اگر از وکالت و ریاست و وزارت استعفا می‌کردند بعید بود کسی با آنها کاری داشته باشد. فقط حذف ابدی می‌شدند، مثل عبدالله انتظام که حرف اضافی زد و گفت سرکوبی دسته‌جمعی و تیراندازی در خیابان کار غلطی است ــــ و از شرکت نفت و همه جا مرخص. حتی حسین فردوست وقتی سال ۵٧ با پانزده خردادیون همراه شد ظاهراً تنها کاری که شاه کرد نبردن اسمش در آن چند سال باقیمانده بود: برو گم شو بروتوس.
اما اینک که نوار حائل و منطقهٔ ثالثی وجود ندارد و طرفین رو در رو ایستاده‌اند، کار از طرد و حذف گذشته. وخامت وضع شخص متجاسر امروزی با آخر و عاقبت وزیروکیلی که سال ۴۲ کنار می‌کشید و می‌رفت خانه‌اش می‌نشست قابل مقایسه نیست. امروز تمام آنچه را فرد طی چهل سال گذشته از طریق غنایم ۵٧، چپوهای بعدی یا از هر راهی حتی بیزنس قانونی صاحب شده از او می‌گیرند و هر اتهام ساختگی یا واقعی و هر پروندهٔ معوقه‌ای داشته باشد به جریان می‌اندازند به نحوی که دل سنگ به حالش کباب شود.
در ایران کنونی مشکل بتوان گفت چیزی از نوار حائل فرضی باقی مانده باشد. منطقهٔ حائلی برای اعراض و اعتراض و تک‌روی وجود ندارد. در ادامهٔ نبرد فرسایشی، اسلام و ایران شاخ به شاخند. یا با اونایی یا با اینا.
۱٨ آذر ٩٨
دوستی در صفحهٔ خودش در فیسبوک پرسیده است: "یعنی یک آدم درست و درمون تو تمام این تشکیلات جمهوری اسلامی پیدا نمی‌شه که اقلا به اعتراض، استعفا کنه؟ اعتراض به افزایش قیمت بنزین یا دور زدن مجلس نه ها، اعتراض به سرکوبی مردم."
عرض نمودم:
در نبردی که نوار حائل بین طرفین مدام کوچک‌تر می‌شود و جایی برای خط سوم وجود ندارد کنار کشیدن از دعوا عملا یعنی پیوستن به طرف مقابل. یا با اونایی یا با اینا.
هاشم صباغیان می‌گوید سال ۵٨ آیت‌الله خمینی به او در مقام معاون نخست‌وزیر دستور داد حقوق پرداختی به وکلای مجلس شورای ملی از خرداد ۴۲ را پس بگیرند. پدر جد صباغیان هم جرئت نداشت به ایشان بگوید لطفا امرتان را کتبا مرقوم بفرمایید. چه با دستور کتبی یا بدون آن، وکلای مجالس بیست‌ویکم به بعد را دادگاههای انقلاب حسابی پیاده کردند. در چنین موردی قضیه دو خمسه و بلکه چند خمسه می‌شود: هم تحصیل مال نامشروع بدون پرداخت رد مظالم به یک دامت افاضاتهٔ صاحب دشکچه و فتوا، هم ندادن خمس و هم سود یا بهرهٔ حاصل از خمس معوقه. (مستمری بازنشستگی بسیاری آدمها از قبیل فریدون آدمیت، از وزارت خارجهٔ علی‌اکبر ولایتی، و محمدعلی مجتهدی، از وزارت آموزش‌وپرورش محمدعلی رجائی، را هم قطع کردند هرچند چنین وجوهی از محل سود حاصل از سپردهٔ حین خدمت خود شخص در صندوق تأمین اجتماعی است نه از خزانهٔ دولت.)
چنان اقدام خلاف شرع و فقه و عرف حق و حقوق و اخلاق و قانونی حاوی منطق "والحق لمن غلب" و شرارهٔ انتقام بود و عطف به ماسبق شدن دوستی و دشمنی: آن موقع مرا ندیده گرفتی و با من دوست نبودی پس دشمن بودی لذا همچنان دشمنی و حق دارم پدرت را دربیاورم. پس‌گیرندهٔ آن حقوقها سال ۴۲ تازه مرجع تقلید معرفی شده بود. درهرحال، فرد مؤمن حق داشت از اکثریت قریب به تمامی فقها و مراجع پیروی کند که می‌گفتند تا ظهور امام زمان، دولت مستقر غاصب نیست و وضع موجود اگر هم تصدی عدول مؤمنین بر امور نباشد در حد بضاعت و ممکنات جامعه است (رجائی و باهنر و بهشتی و بسیاری دیگر هم از آموزش و پرورش و خیلی جاها استعفا نکرده بودند). اگر هم مؤمن و اهل تقلید نباشد سالبه به انتفاء موضوع.
نکته این است که در عهد رژیم سابق در کل جامعه نوار حائل و منطقهٔ بیطرف وجود داشت و افراد مورد بحث اگر از وکالت و ریاست و وزارت استعفا می‌کردند بعید بود کسی با آنها کاری داشته باشد. فقط حذف ابدی می‌شدند، مثل عبدالله انتظام که حرف اضافی زد و گفت سرکوبی دسته‌جمعی و تیراندازی در خیابان کار غلطی است ــــ و از شرکت نفت و همه جا مرخص. حتی حسین فردوست وقتی سال ۵٧ با پانزده خردادیون همراه شد ظاهراً تنها کاری که شاه کرد نبردن اسمش در آن چند سال باقیمانده بود: برو گم شو بروتوس.
اما اینک که نوار حائل و منطقهٔ ثالثی وجود ندارد و طرفین رو در رو ایستاده‌اند، کار از طرد و حذف گذشته. وخامت وضع شخص متجاسر امروزی با آخر و عاقبت وزیروکیلی که سال ۴۲ کنار می‌کشید و می‌رفت خانه‌اش می‌نشست قابل مقایسه نیست. امروز تمام آنچه را فرد طی چهل سال گذشته از طریق غنایم ۵٧، چپوهای بعدی یا از هر راهی حتی بیزنس قانونی صاحب شده از او می‌گیرند و هر اتهام ساختگی یا واقعی و هر پروندهٔ معوقه‌ای داشته باشد به جریان می‌اندازند به نحوی که دل سنگ به حالش کباب شود.
در ایران کنونی مشکل بتوان گفت چیزی از نوار حائل فرضی باقی مانده باشد. منطقهٔ حائلی برای اعراض و اعتراض و تک‌روی وجود ندارد. در ادامهٔ نبرد فرسایشی، اسلام و ایران شاخ به شاخند. یا با اونایی یا با اینا.
۱٨ آذر ٩٨
در بازار دادوستد و شلیک کلمات
دارندهٔ این کیبورد دست‌کم دو جا بحث کرده که اقتدارگرا برابر دقیق و درستی برای authoritarian نیست. واژهٔ انگلیسی بار منفی دارد اما واژهٔ فارسی نهایتاً مثبت است. رانندهٔ اتوبوس، ناخدای کشتی و خلبان هواپیما اگر اقتدار نداشته باشند چرخاندن فرمان و سکان کفایت نمی‌کند. مربی مهد کودک باید با حدی از اقتدار بتواند امر و نهی کند وگرنه کودکان برای خودشان و دیگران دردسر درست می‌کنند. و حتی رهبر ارکستر که قرار است لطیف‌طبع و ظریف‌رفتار باشد. هربرت فون کارایان فقید رهبر ارکستر فیلارمونیک برلن هنگامی که تصمیم گرفت دختری پانزده‌ساله را تکنواز ویولن کند با مخالفت سنتگرایان در جمع نوازندگان و بیرون آن مواجه شد. محکم ایستاد و امروز آن‌ـ سوفی موتر پیشگام زنانی است که در سراسر جهان به مرتبهٔ تکنوازی رسیده‌اند.
به نظرم باید گفت آمر. یعنی یک یا چند نفر امر می‌کنند، بقیه فرمان می‌برند و این دو قطب از زمین تا آسمان دور از هم و مطلقاً جدا از یکدیگرند.
به تصویر خیابانهای دنیا و ایران که نگاه می‌کنم به یاد مفاهیم آمر و اقتدارگرا می‌افتم. جایی مانند ایتالیا که به‌اصطلاح سربازهای وظیفهٔ خودمان "کویت" است و جماعت وقتی می‌خواهند پیک‌نیک بروند اگر باران گرفته باشد با عصبانیت داد می‌زنند "دولت دزد!"، از دستور همان دولت در باب خانه ماندن اطاعت می‌کنند. در ایران که حکومت به اقتدارگرایی شهرت دارد، جماعت در حالی که فریاد می‌زنند یا نجوا می‌کنند "دولت دزد!" هر کاری دلشان بخواهد انجام می‌دهند و فرمان اعتکاف کورونایی را در ِ (یا درب ِ) کوزه می‌گذارند. حکومت آمر هم هرکس را دلش بخواهد به زندان می‌اندازد.
مثال برای اختلاف نظر در وجوه حقیقی و مجازی و معانی کلمات بسیار است. اکبر رفسنجانی گفت
"غربیها مثل گاو تحلیل می‌کنند." استراتژیست جنگ با عراق دلخور بود که ناظرانی در دنیا می‌کوشند حدس بزنند تاکتیک بعدی جمهوری اسلامی چه خواهد بود. اعلام می‌کرد ما پیش‌بینی‌ناپذیر خواهیم ماند و این از خریّت و گاویـّت غربیهاست که خیال می‌کنند می‌توان دست ما را خواند.
غربی تصور می‌کند رفتار انسان خردناک باید دست‌کم همان اندازه پیش‌بینی‌پذیر باشد که کردار غریزی گاو. اختلاف بین اکبر و آنها شاید نهایتاً در تعبیر و تفسیر خر ِ دورزی و خر ِ نزدیک‌زی بود.

و باز در باب معانی کلمات و تعابیر از آنها: احسان طبری فقید هنگامی که به راه راست هدایت شد و به حقانیت اصول فکری و فلسفی "پرُفسور ماتاهاری" ایمان آورد، جماعت را به "خیمه و خرگاه نظام اسلامی" فراخواند. خرگاه در ادبیات قدیم فارسی به معنی سراپردهٔ باشکوه و چادر مجلل سلطانی است.
ظاهراً ارشادگران از نصّ فرهنگ لغت ــــ اگر هم مراجعه کردند، که بعید بود ــــ قانع نشدند و حمل بر گاووارگی الحادی و خریّت درمان‌ناپذیر فرزانهٔ در بند کردند. جملهٔ طبری شب از تلویزیون وطنی پخش شد اما صبح روز بعد در تلکس خبرگزاری رسمی و روزنامه‌ها کلمهٔ استحمارآلود حذف شده بود.
٢١ اردیبهشت ۹۹
دارندهٔ این کیبورد دست‌کم دو جا بحث کرده که اقتدارگرا برابر دقیق و درستی برای authoritarian نیست. واژهٔ انگلیسی بار منفی دارد اما واژهٔ فارسی نهایتاً مثبت است. رانندهٔ اتوبوس، ناخدای کشتی و خلبان هواپیما اگر اقتدار نداشته باشند چرخاندن فرمان و سکان کفایت نمی‌کند. مربی مهد کودک باید با حدی از اقتدار بتواند امر و نهی کند وگرنه کودکان برای خودشان و دیگران دردسر درست می‌کنند. و حتی رهبر ارکستر که قرار است لطیف‌طبع و ظریف‌رفتار باشد. هربرت فون کارایان فقید رهبر ارکستر فیلارمونیک برلن هنگامی که تصمیم گرفت دختری پانزده‌ساله را تکنواز ویولن کند با مخالفت سنتگرایان در جمع نوازندگان و بیرون آن مواجه شد. محکم ایستاد و امروز آن‌ـ سوفی موتر پیشگام زنانی است که در سراسر جهان به مرتبهٔ تکنوازی رسیده‌اند.
به نظرم باید گفت آمر. یعنی یک یا چند نفر امر می‌کنند، بقیه فرمان می‌برند و این دو قطب از زمین تا آسمان دور از هم و مطلقاً جدا از یکدیگرند.
به تصویر خیابانهای دنیا و ایران که نگاه می‌کنم به یاد مفاهیم آمر و اقتدارگرا می‌افتم. جایی مانند ایتالیا که به‌اصطلاح سربازهای وظیفهٔ خودمان "کویت" است و جماعت وقتی می‌خواهند پیک‌نیک بروند اگر باران گرفته باشد با عصبانیت داد می‌زنند "دولت دزد!"، از دستور همان دولت در باب خانه ماندن اطاعت می‌کنند. در ایران که حکومت به اقتدارگرایی شهرت دارد، جماعت در حالی که فریاد می‌زنند یا نجوا می‌کنند "دولت دزد!" هر کاری دلشان بخواهد انجام می‌دهند و فرمان اعتکاف کورونایی را در ِ (یا درب ِ) کوزه می‌گذارند. حکومت آمر هم هرکس را دلش بخواهد به زندان می‌اندازد.
مثال برای اختلاف نظر در وجوه حقیقی و مجازی و معانی کلمات بسیار است. اکبر رفسنجانی گفت
"غربیها مثل گاو تحلیل می‌کنند." استراتژیست جنگ با عراق دلخور بود که ناظرانی در دنیا می‌کوشند حدس بزنند تاکتیک بعدی جمهوری اسلامی چه خواهد بود. اعلام می‌کرد ما پیش‌بینی‌ناپذیر خواهیم ماند و این از خریّت و گاویـّت غربیهاست که خیال می‌کنند می‌توان دست ما را خواند.
غربی تصور می‌کند رفتار انسان خردناک باید دست‌کم همان اندازه پیش‌بینی‌پذیر باشد که کردار غریزی گاو. اختلاف بین اکبر و آنها شاید نهایتاً در تعبیر و تفسیر خر ِ دورزی و خر ِ نزدیک‌زی بود.

و باز در باب معانی کلمات و تعابیر از آنها: احسان طبری فقید هنگامی که به راه راست هدایت شد و به حقانیت اصول فکری و فلسفی "پرُفسور ماتاهاری" ایمان آورد، جماعت را به "خیمه و خرگاه نظام اسلامی" فراخواند. خرگاه در ادبیات قدیم فارسی به معنی سراپردهٔ باشکوه و چادر مجلل سلطانی است.
ظاهراً ارشادگران از نصّ فرهنگ لغت ــــ اگر هم مراجعه کردند، که بعید بود ــــ قانع نشدند و حمل بر گاووارگی الحادی و خریّت درمان‌ناپذیر فرزانهٔ در بند کردند. جملهٔ طبری شب از تلویزیون وطنی پخش شد اما صبح روز بعد در تلکس خبرگزاری رسمی و روزنامه‌ها کلمهٔ استحمارآلود حذف شده بود.
٢١ اردیبهشت ۹۹
بریان میدیدم:
مرغان هوا پشت پنجره و در قابلمه
در اپیزود "محاکمه پشت درهای بسته"ی فیلم ایتالیایی برهنه می‌بینم (صفحهٔ ویکیپدیا قابل ترجمه به زبانهای دیگر) دادگاه به شکایت بانویی سالمند رسیدگی می‌کند به این مضمون که کشاورز همسایه مرتکب ماکیان‌آزاری می‌شود. متهم در دفاع از خود می‌گوید در واقع قربانی وسوسه‌های مرغ لاکردار است که با شیوهٔ خرامیدن و قدقدکردنش آتش در خرمن صبر و طاقت او می‌زند. قاضی اذعان می‌کند وساوس شیطانی البته آفت عقل و دین است، اما کشاورز را جریمهٔ نقدی می‌کند و از او تعهد می‌گیرد دست از سر مرغ زبان‌بسته بردارد. با این همه، مرد خطاکار در بازگشت به خانه بار دیگر غمزه و کرشمهٔ ماکیان اغواگر را مقاومتناپذیر می‌یابد.
بلا تشبیه، این کیبورد هم عادت داشت پرنده‌ها را هم عریان و هم بریان ببیند: کبوتر، کبک، غاز، مرغابی و حتی قرقاول باغ پرندگان در ذهنش بدون پـَر و برشته‌شده با کرهٔ اعلا در سینی ِ فر مجسم می‌شد.
\
پرندهٔ بریان را دست کم نگیرید. مضمونی در فیلم چارلی چاپلین رویارویی (یا به گفتهٔ اصحاب مارکسیسم: تضاد آشتی‌ناپذیر) مرد فربه است با ماکیان سرخ‌شده در برابرش، و خیابان‌گرد نحیف که سکه‌ای برای خریدن سیب‌زمینی پخته هم ندارد. در فیلم جویندگان طلا خود چارلی در چشم گرسنهٔ آس‌وپاس دیگر مرغی فربه جلوه می‌کند آمادهٔ رفتن در قابلمه.
در داستان "کباب غاز" نوشتهٔ محمدعلی جمالزاده، راوی قصد دارد پرندهٔ بریان را برای مهمانی مهمتر فردا از دستبرد مهمانان امروز حفظ کند. پس به خویشاوندی که سروکله‌اش از ولایت پشت کوه برای گرفتن عیدی پیدا شده لباس نونوار می‌پوشاند، او را در جمع مهمانها می‌نشاند و قرار می‌گذارند هرگاه او (یعنی میزبان) تعارف کرد ’شما را به خدا بفرمایید یک لقمه کباب غاز قابل شما را ندارد‘، مجلس گرم‌کن قلابی مقاومت کند که ’به جان عزیزتان بنده بعد از این همه پلوخورش و مخلـّفات مطلقاً جا ندارم.‘ اما پس از چند بار تعارف شابدولظیمی میزبان، جوان جلنبر هم مانند کشاورز سیسیلی چنان از رایحه و منظرهٔ پرندهٔ لـِنگ‌به‌هوا مست می‌شود که دامنش از دست می‌رود، فراموش می‌کند اصلاً برای چه روی مبل آن سالن نشانده شده است و در نهایت خیانت و دنائتْ یورش سورچران‌ها را می‌آغازد (صفحهٔ ٣۴ این متن).
این کیبورد هم از خاطره‌ٔ غازمند یا غازانه بی‌بهره نیست. گرمای حاصل از آبیاری و تماشای خلسه‌آور آتش هیزم در کلاردشت به فکرم انداخت شامی مهیّج و به یادماندنی تدارک ببینم. به دِهی در همان نزدیکی رفته غاز خریده به فروشنده دستور ذبح داده پیکر پرنده را در صندوق عقب ماشین برگردانده کف اتاق نهاده مشغول پرکنی شدیم. اما پرهای کوچک و سبک پراکنده می‌شد و کم مانده بود نشیمن ویلا شبیه پنبه‌زار شود. در میان هِرهِر و کِرکِر حاضران به آماتوربازی بلهوسانه و اینکه چرا از فروشندهٔ روستایی نخواستم این کار را انجام دهد، غاز را به هوای آزاد بردیم و با هر مکافاتی بود پر کندیم. شبانگاه جلزّ و ولزّ قطعاتش بر آتش شومینه شادی‌افزای جمع سرخوشان شد.
ادامه متن را در سایت محمد قائد بخوانید
http://www.mghaed.com/essays/observation/birdie-nam-nam.htm
مرغان هوا پشت پنجره و در قابلمه
در اپیزود "محاکمه پشت درهای بسته"ی فیلم ایتالیایی برهنه می‌بینم (صفحهٔ ویکیپدیا قابل ترجمه به زبانهای دیگر) دادگاه به شکایت بانویی سالمند رسیدگی می‌کند به این مضمون که کشاورز همسایه مرتکب ماکیان‌آزاری می‌شود. متهم در دفاع از خود می‌گوید در واقع قربانی وسوسه‌های مرغ لاکردار است که با شیوهٔ خرامیدن و قدقدکردنش آتش در خرمن صبر و طاقت او می‌زند. قاضی اذعان می‌کند وساوس شیطانی البته آفت عقل و دین است، اما کشاورز را جریمهٔ نقدی می‌کند و از او تعهد می‌گیرد دست از سر مرغ زبان‌بسته بردارد. با این همه، مرد خطاکار در بازگشت به خانه بار دیگر غمزه و کرشمهٔ ماکیان اغواگر را مقاومتناپذیر می‌یابد.
بلا تشبیه، این کیبورد هم عادت داشت پرنده‌ها را هم عریان و هم بریان ببیند: کبوتر، کبک، غاز، مرغابی و حتی قرقاول باغ پرندگان در ذهنش بدون پـَر و برشته‌شده با کرهٔ اعلا در سینی ِ فر مجسم می‌شد.
\
پرندهٔ بریان را دست کم نگیرید. مضمونی در فیلم چارلی چاپلین رویارویی (یا به گفتهٔ اصحاب مارکسیسم: تضاد آشتی‌ناپذیر) مرد فربه است با ماکیان سرخ‌شده در برابرش، و خیابان‌گرد نحیف که سکه‌ای برای خریدن سیب‌زمینی پخته هم ندارد. در فیلم جویندگان طلا خود چارلی در چشم گرسنهٔ آس‌وپاس دیگر مرغی فربه جلوه می‌کند آمادهٔ رفتن در قابلمه.
در داستان "کباب غاز" نوشتهٔ محمدعلی جمالزاده، راوی قصد دارد پرندهٔ بریان را برای مهمانی مهمتر فردا از دستبرد مهمانان امروز حفظ کند. پس به خویشاوندی که سروکله‌اش از ولایت پشت کوه برای گرفتن عیدی پیدا شده لباس نونوار می‌پوشاند، او را در جمع مهمانها می‌نشاند و قرار می‌گذارند هرگاه او (یعنی میزبان) تعارف کرد ’شما را به خدا بفرمایید یک لقمه کباب غاز قابل شما را ندارد‘، مجلس گرم‌کن قلابی مقاومت کند که ’به جان عزیزتان بنده بعد از این همه پلوخورش و مخلـّفات مطلقاً جا ندارم.‘ اما پس از چند بار تعارف شابدولظیمی میزبان، جوان جلنبر هم مانند کشاورز سیسیلی چنان از رایحه و منظرهٔ پرندهٔ لـِنگ‌به‌هوا مست می‌شود که دامنش از دست می‌رود، فراموش می‌کند اصلاً برای چه روی مبل آن سالن نشانده شده است و در نهایت خیانت و دنائتْ یورش سورچران‌ها را می‌آغازد (صفحهٔ ٣۴ این متن).
این کیبورد هم از خاطره‌ٔ غازمند یا غازانه بی‌بهره نیست. گرمای حاصل از آبیاری و تماشای خلسه‌آور آتش هیزم در کلاردشت به فکرم انداخت شامی مهیّج و به یادماندنی تدارک ببینم. به دِهی در همان نزدیکی رفته غاز خریده به فروشنده دستور ذبح داده پیکر پرنده را در صندوق عقب ماشین برگردانده کف اتاق نهاده مشغول پرکنی شدیم. اما پرهای کوچک و سبک پراکنده می‌شد و کم مانده بود نشیمن ویلا شبیه پنبه‌زار شود. در میان هِرهِر و کِرکِر حاضران به آماتوربازی بلهوسانه و اینکه چرا از فروشندهٔ روستایی نخواستم این کار را انجام دهد، غاز را به هوای آزاد بردیم و با هر مکافاتی بود پر کندیم. شبانگاه جلزّ و ولزّ قطعاتش بر آتش شومینه شادی‌افزای جمع سرخوشان شد.
ادامه متن را در سایت محمد قائد بخوانید
http://www.mghaed.com/essays/observation/birdie-nam-nam.htm
Mghaed
بریان میدیدم: پرنده پشت پنجره و در قابلمه
چگونه از نگاه گوارشی به پرنده‌ها به شفقت گرایش یافتم
👍1
Forwarded from تنها صفحه رسمی محمد قائد about_ghaed
”هیچ چیز نیرومندتر از فکری نیست که وقتش فرا رسیده باشد“
ااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااا
١.
سوم اسفند ِ رضا خان سوادکوهی:
ظهور ِ شاید تصادفی، صعود ِ یقیناً مقاومتناپذیر
https://www.bbc.com/persian/blog-viewpoints-56145791
۲.
میراث ِ آمرانگی
http://www.mghaed.com/essays/observation/legacy_of_an_authoritarian.htm
در مطبوعات ِ پانزده سال ِ منتهی به شهریور ۲۰ کمتر مطلبی سیاسی‌ـــاجتماعی که بتوان نظر شخصی رده‌بندی کرد به چشم می‌خورد. نـُطـُق‌کشیدن قدغن بود. تحمیل سکوت به زیان خود آمر مطلق هم تمام شد: حتماً موافقانی داشت اما آنچه دربارهٔ جامعه منتشر می‌شد امریهٔ شهربانی را به یاد می‌آورد.
در سوی دیگر، دهه‌های ۳۰ و ۴۰ و ۵۰ که دورهٔ شکوفایی مطبوعات بود نشریات میانه‌به‌بالا کمتر مطلبی که آن فرد آمر موضوع اصلی باشد نوشتند. فقط محدودیت سانسور نبود. حتی در نشریات زیرزمینی و در خارج تمایل همراه با تحقیر به فراموش‌کردن رضا شاه را نباید نادیده گرفت.
ظهور مومیایی (شاید) از زیر حوض شابدولظیم که تلفن (شاید) رانندهٔ بولدوزر در تاریخ ایران ثبت کرد به دهه‌ها قهر و بایکوت پایان داد.
سیمای مَرد محتشم که ”سر از خاک به در کرد/ بر اطراف نظر کرد“ هفتاد سال پس از مرگ شباهتی به قیافهٔ مستهلک غالب صاحبان زندهٔ دشکچه و فتوا نداشت و در جنگ فرسایشی با اسلام، به ایران و ایرانی دلگرمی بخشید.
سومین نفر از چهار پادشاه ایران که پیاپی در تبعید مُردند سه بار دفن شد: رکوردی شاید جهانی در خاکسپاری. خبرگان امور میـّت و جسد و جنازه و فشار شب اول قبر که امروز در قدرت‌اند فراموش نخواهند کرد در سیمای مومیایی، با وجود گور‌به‌گورشدن‌ها، بیشتر بیمَرگی مشهود بود تا زوال. این را شاید رژیم اسلامی به فال نیک نگیرد.
ااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااا
١.
سوم اسفند ِ رضا خان سوادکوهی:
ظهور ِ شاید تصادفی، صعود ِ یقیناً مقاومتناپذیر
https://www.bbc.com/persian/blog-viewpoints-56145791
۲.
میراث ِ آمرانگی
http://www.mghaed.com/essays/observation/legacy_of_an_authoritarian.htm
در مطبوعات ِ پانزده سال ِ منتهی به شهریور ۲۰ کمتر مطلبی سیاسی‌ـــاجتماعی که بتوان نظر شخصی رده‌بندی کرد به چشم می‌خورد. نـُطـُق‌کشیدن قدغن بود. تحمیل سکوت به زیان خود آمر مطلق هم تمام شد: حتماً موافقانی داشت اما آنچه دربارهٔ جامعه منتشر می‌شد امریهٔ شهربانی را به یاد می‌آورد.
در سوی دیگر، دهه‌های ۳۰ و ۴۰ و ۵۰ که دورهٔ شکوفایی مطبوعات بود نشریات میانه‌به‌بالا کمتر مطلبی که آن فرد آمر موضوع اصلی باشد نوشتند. فقط محدودیت سانسور نبود. حتی در نشریات زیرزمینی و در خارج تمایل همراه با تحقیر به فراموش‌کردن رضا شاه را نباید نادیده گرفت.
ظهور مومیایی (شاید) از زیر حوض شابدولظیم که تلفن (شاید) رانندهٔ بولدوزر در تاریخ ایران ثبت کرد به دهه‌ها قهر و بایکوت پایان داد.
سیمای مَرد محتشم که ”سر از خاک به در کرد/ بر اطراف نظر کرد“ هفتاد سال پس از مرگ شباهتی به قیافهٔ مستهلک غالب صاحبان زندهٔ دشکچه و فتوا نداشت و در جنگ فرسایشی با اسلام، به ایران و ایرانی دلگرمی بخشید.
سومین نفر از چهار پادشاه ایران که پیاپی در تبعید مُردند سه بار دفن شد: رکوردی شاید جهانی در خاکسپاری. خبرگان امور میـّت و جسد و جنازه و فشار شب اول قبر که امروز در قدرت‌اند فراموش نخواهند کرد در سیمای مومیایی، با وجود گور‌به‌گورشدن‌ها، بیشتر بیمَرگی مشهود بود تا زوال. این را شاید رژیم اسلامی به فال نیک نگیرد.
BBC News فارسی
سوم اسفند ِ رضا خان سوادکوهی؛ ظهور ِ شاید تصادفی، صعود ِ یقیناً مقاومتناپذیر
پایان کار رضا شاه به اندازهٔ ظهورش با تفسیرهای درست و نادرست همراه شد. بر سر تصویر واضح‌تر سالهای بین آمدن و رفتنش اتفاق‌نظرهایی وجود دارد از جمله "ترقی جامعه، آدم‌شدن یا آدم‌کردن مردم و ایجاد احساس امید به آینده‌ای بهتر."
نومیدی، اغتشاش ذهنی، رهن کامل
به این عکس برمی‌خورم (شاید مربوط به اجتماع طرفداران خانم یولیا تیموشنکو، نخست‌وزیر پیشین و حالیا محبوس اوکراین، طی انقلاب نارنجی) و به یاد سرودهٔ عارف قزوینی می‌افتم:
ای لنین ای فرشتهٔ رحمت
قدمی رنجه کن تو بی زحمت
تخم چشم من آشیانهٔ توست
پس کـَرَم کن که خانه خانهٔ توست
یا خرابش بکن و یا آباد
رحمت حق به امتحان تو باد
بلشویک است خضر راه نجات
بر محمد و آل او صلوات
در مصرع آخر گرچه ته‌رنگی از نقیض‌گویی و مطایبه می‌توان دید، بیشتر حالت ختم سخن و کندن قال قضیه دارد: صد کلام به یک کلام، والسلام.
اما اغتشاش فکری بیش از این حرفهاست. خطاب به لنین نمی‌گوید الهام‌بخش ما درمانده‌ها شو تا کارمان را سامان بدهیم. می‌گوید بی‌زحمت خودت بیا درستش کن؛ نتیجه هرچه شد، شد.
عارف در حمایت از فکر جمهوریخواهی شعر می‌سرود و تصنیف می‌ساخت و عقیده داشت استیلای ایل قجر کافی است (مخالفتش با قاجاریه شاید برانگیزانندهٔ شازده ایرج میرزا به سرودن هجویهٔ گزندهٔ "عارفنامه" بود: "شنیدم من که عارف جانم آمد/ رفیق سابق طهرانم آمد"، تا می‌رسد به "نمی‌دانستم ای نامرد. . . /که منزل می‌کنی در باغ خونی).
اما مانند بسیاری هموطنانش حوصلهٔ کار درازمدت و امیدی به آدمهای دور و برش نداشت و ترجیح می‌داد مام میهن را، رهن کامل و کنترات، به دست منجی قابلی بسپارند تا در اسرع وقت ترتیب بدهد: یا حالا یا هیچ وقت، اگر حالا نه پس کی؟
پیش از ورود دوربین دیجیتال، در عکاسخانه‌ها اعلان"ظهور فوری" دیده می‌شد: همین دور و برها قدمی بزنید تا حلقهٔ فیلمتان ظاهر و چاپ شود.
نود سال پس از دعوتنامهٔ منظوم عارف، در مملکت او حرمان‌زدگانی منتظر ظهور فوری و نابودی جهانند. و کسانی دلزده از "سر زد از افق مهر خاوران" چشم‌به‌راه ناوگان سوم و پنجم و هفتم که سر بزند از خاوران و باختران، بموشکد در فیهاخالدون مام میهن موشکیدنی، و به این بساط پایان بدهد پایان‌دادنی.
گفتگویی خیالی بین عارف قزوینی و ولادیمیر ایلیچ لنین در بهشت یا دوزخ یا برزخ می‌تواند مضمون نمایشنامه‌ای در باب رهن کامل و ظهور و نجات باشد.
22 مهر 90
(انتشار: 19 فروردین 91)
به این عکس برمی‌خورم (شاید مربوط به اجتماع طرفداران خانم یولیا تیموشنکو، نخست‌وزیر پیشین و حالیا محبوس اوکراین، طی انقلاب نارنجی) و به یاد سرودهٔ عارف قزوینی می‌افتم:
ای لنین ای فرشتهٔ رحمت
قدمی رنجه کن تو بی زحمت
تخم چشم من آشیانهٔ توست
پس کـَرَم کن که خانه خانهٔ توست
یا خرابش بکن و یا آباد
رحمت حق به امتحان تو باد
بلشویک است خضر راه نجات
بر محمد و آل او صلوات
در مصرع آخر گرچه ته‌رنگی از نقیض‌گویی و مطایبه می‌توان دید، بیشتر حالت ختم سخن و کندن قال قضیه دارد: صد کلام به یک کلام، والسلام.
اما اغتشاش فکری بیش از این حرفهاست. خطاب به لنین نمی‌گوید الهام‌بخش ما درمانده‌ها شو تا کارمان را سامان بدهیم. می‌گوید بی‌زحمت خودت بیا درستش کن؛ نتیجه هرچه شد، شد.
عارف در حمایت از فکر جمهوریخواهی شعر می‌سرود و تصنیف می‌ساخت و عقیده داشت استیلای ایل قجر کافی است (مخالفتش با قاجاریه شاید برانگیزانندهٔ شازده ایرج میرزا به سرودن هجویهٔ گزندهٔ "عارفنامه" بود: "شنیدم من که عارف جانم آمد/ رفیق سابق طهرانم آمد"، تا می‌رسد به "نمی‌دانستم ای نامرد. . . /که منزل می‌کنی در باغ خونی).
اما مانند بسیاری هموطنانش حوصلهٔ کار درازمدت و امیدی به آدمهای دور و برش نداشت و ترجیح می‌داد مام میهن را، رهن کامل و کنترات، به دست منجی قابلی بسپارند تا در اسرع وقت ترتیب بدهد: یا حالا یا هیچ وقت، اگر حالا نه پس کی؟
پیش از ورود دوربین دیجیتال، در عکاسخانه‌ها اعلان"ظهور فوری" دیده می‌شد: همین دور و برها قدمی بزنید تا حلقهٔ فیلمتان ظاهر و چاپ شود.
نود سال پس از دعوتنامهٔ منظوم عارف، در مملکت او حرمان‌زدگانی منتظر ظهور فوری و نابودی جهانند. و کسانی دلزده از "سر زد از افق مهر خاوران" چشم‌به‌راه ناوگان سوم و پنجم و هفتم که سر بزند از خاوران و باختران، بموشکد در فیهاخالدون مام میهن موشکیدنی، و به این بساط پایان بدهد پایان‌دادنی.
گفتگویی خیالی بین عارف قزوینی و ولادیمیر ایلیچ لنین در بهشت یا دوزخ یا برزخ می‌تواند مضمون نمایشنامه‌ای در باب رهن کامل و ظهور و نجات باشد.
22 مهر 90
(انتشار: 19 فروردین 91)
اعادهٔ یک پیشگفتار
نخستین قدم در قرار و مداری که اوایل دههٔ ۸۰ در نشر کارنامه گذاشتیم انتشار مجدد و شسته‌رفتهٔ کتاب نخستین مسلمانان در اروپا بود. به نظرم پیشگفتار چاپ قبلی طولانی می‌رسید؛ خوب است متنی کوتاه‌تر بنویسم و این یکی را برای گنجاندن در اثری تألیفی بسط دهم.
برنارد لویس در پاسخ نامه‌ٔ من نوشت از ترجمهٔ فارسی‌ام خبر دارد و افزود کتاب به بسیاری زبانهاى اروپايى و آسيايى ــــ از جمله، تركى و اندونزيايى ــــ ترجمه شده اما هنوز ترجمه‌اى عربى از آن انتشار نيافته است.

كتاب لویس تمدن اسلامى را با فرهنگ عرب يكى نمى‌گيرد. منطقاً اهل نظر در ممالک عرب بايد اين كتاب را به زبانهاى اروپايى خوانده باشند اما ظاهراً ترجيح مى‌دهند آن را به كتابخوان جوامع خويش معرفى نكنند. خود همين نكته كه جوامع اهل آن زبان را خواص از تماشاى تصوير جهان‌بينىِ خويش در چشم ديگران بى‌نصيب مى‌گذارند مى‌تواند شاهدى معاصر باشد بر برخى مضامين كتاب. از جمله، که چرا قاطبهٔ عربها طی قرون استعداد چندانی برای بیشتر آموختن و بهتر فهمیدن از خود نشان نداده‌اند.
انتشار ویراست جدید کتاب پنج سال به درازا کشید. محمد زهرائی فقید شخصاً روی کلمه‌‌به‌کلمهٔ حروف و سربه‌سطر صفحه‌بندی کتاب کار می‌کرد، که رکوردی است در نشر ایران و شاید جهان. نتیجهٔ کار فوق‌العاده بود. نفیس‌ترین کتابی که از این نگارنده انتشار یافته.
اما از برداشتن پیشگفتار اولیه پشیمان شدم. از مقدمه بر ترجمه‌های دیگرم استقبال می‌شود و نتیجه گرفتم بیست‌وچند صفحه پیش‌درآمد در حکم منبر رفتن و تحمیل بر حوصلهٔ خواننده نیست.
یکی از دو خطای بزرگم در کار کتاب و نشر. باری، قابل جبران است. در چاپ پنجم کتاب به آن برخواهد گشت.
۹ اسفند ۴۰۰
نخستین قدم در قرار و مداری که اوایل دههٔ ۸۰ در نشر کارنامه گذاشتیم انتشار مجدد و شسته‌رفتهٔ کتاب نخستین مسلمانان در اروپا بود. به نظرم پیشگفتار چاپ قبلی طولانی می‌رسید؛ خوب است متنی کوتاه‌تر بنویسم و این یکی را برای گنجاندن در اثری تألیفی بسط دهم.
برنارد لویس در پاسخ نامه‌ٔ من نوشت از ترجمهٔ فارسی‌ام خبر دارد و افزود کتاب به بسیاری زبانهاى اروپايى و آسيايى ــــ از جمله، تركى و اندونزيايى ــــ ترجمه شده اما هنوز ترجمه‌اى عربى از آن انتشار نيافته است.

كتاب لویس تمدن اسلامى را با فرهنگ عرب يكى نمى‌گيرد. منطقاً اهل نظر در ممالک عرب بايد اين كتاب را به زبانهاى اروپايى خوانده باشند اما ظاهراً ترجيح مى‌دهند آن را به كتابخوان جوامع خويش معرفى نكنند. خود همين نكته كه جوامع اهل آن زبان را خواص از تماشاى تصوير جهان‌بينىِ خويش در چشم ديگران بى‌نصيب مى‌گذارند مى‌تواند شاهدى معاصر باشد بر برخى مضامين كتاب. از جمله، که چرا قاطبهٔ عربها طی قرون استعداد چندانی برای بیشتر آموختن و بهتر فهمیدن از خود نشان نداده‌اند.
انتشار ویراست جدید کتاب پنج سال به درازا کشید. محمد زهرائی فقید شخصاً روی کلمه‌‌به‌کلمهٔ حروف و سربه‌سطر صفحه‌بندی کتاب کار می‌کرد، که رکوردی است در نشر ایران و شاید جهان. نتیجهٔ کار فوق‌العاده بود. نفیس‌ترین کتابی که از این نگارنده انتشار یافته.
اما از برداشتن پیشگفتار اولیه پشیمان شدم. از مقدمه بر ترجمه‌های دیگرم استقبال می‌شود و نتیجه گرفتم بیست‌وچند صفحه پیش‌درآمد در حکم منبر رفتن و تحمیل بر حوصلهٔ خواننده نیست.
یکی از دو خطای بزرگم در کار کتاب و نشر. باری، قابل جبران است. در چاپ پنجم کتاب به آن برخواهد گشت.
۹ اسفند ۴۰۰
یادداشت مترجم
مرگ‌در اثر گاز خردل و شلوار قرمز : پایان روزگار خوش
مرگ‌در اثر گاز خردل و شلوار قرمز : پایان روزگار خوش
The_Guns_of_August.Translator's_foreword..pdf
194.3 KB
The_Guns_of_August.Translator's_foreword..pdf
انسانهایی سخت مصمم اما بدجوری خارج از رده
۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۳ - ۶ مه ۲۰۱۴
در میانهٔ دههٔ ۸۰ از میان پیشنهادهای نشر ماهی سرانجام این کتاب را برای ترجمه انتخاب کردم. موضوع جنگ جهانی اول از سالها پیش برایم گیرایی داشت چون بسیار حیرت‌آور است: آن همه زمامدار در آن همه کشور سرآمد اروپا وارد بن‌بستی شوند بی هیچ راه خروجی. چگونه ممکن بود متوجه نباشند چه می‌کنند؟
پاسخی که به نظرم درست‌تر می‌رسید: زیرا در واقع کاری نمی‌کردند؛ کاری نمی‌توانستند بکنند. مصمم و خیالباف بودند اما قدرت تخیل کافی نداشتند. تخیل صِرفاً مترادف خیالبافی نیست؛ به معنی تدبیر و گسترش میدان احتمالها هم هست.
آن زمامداران سالیان دراز با این فکر زیسته بودند که جامعه را باید به راه صحیح انداخت: جنگ.
جنگ به نظرشان شاهراه خلاقیت بود، آتشی مقدس که خس و خاشاک را می‌سوزاند و تاب‌آورندگان اصیل با گذر از آن به عظمت می‌رسند. سپس آنچه می‌ماند خلوص است، خلوص زر ناب، جاودانگی.
اقوام ژرمن چند صد سال با این زجر زیسته بودند که به اندازهٔ کافی جدی‌شان نمی‌گیرند. در فرانسه و انگلستان، مردم آلمان را مشتی دهقان جنگل‌نشین و زمخت می‌انگاشتند. بدتر از آن، از واندال، نام قبایل اجداد آلمانیها، کلمهٔ واندالیسم ساخته بودند به معنی طرز رفتار موجود بربر، بی‌فرهنگ، مخرّب بالفطره (به فارسی متداول: اُزگـَل).
چاره را در این می‌دیدند که به پا خیزند و جای صحیح خود را در اروپا بیابند، اروپایی که بخش بزرگ و پر از معدن و زمین حاصلخیز آن را اقوام تاتار و اسلاو آسیایی‌تبار اشغال کرده‌اند. روسها باید به آسیا برگردند و اسلاوها همان باشند که روز ازل بوده‌اند: بردگانٔ امپراتوری شکوهمند و مقدس رایش.
ارتشی بنیاد نهادند عظیم و مهیب با چند میلیون سرباز. نخستین مشکلی که به آن برخوردند این بود که (به قیاسی استعاری و امروزی) کامیون هجده‌چرخ را نمی‌توان در این تکه‌زمین کوچک حرکت داد. برای اینکه با سر در شکم فرانسه بروند و سپس به سوی روسیه برگردند جا به اندازهٔ کافی نبود. پس باید از راه بلژیک این کار را می‌کردند. اما پیشتر متعهد شده بودند بلژیک از هر منازعه‌ای برکنار بماند. و این شد جرقهٔ آتش بزرگ.
مشهور است که جرقه را ترور ولیعهد اتریش در سارایوو زد. اما برنامه‌ریزی‌های نظامی از ابتدای قرن بیستم جریان داشت و نیمهٔ تابستان ۱۹۱۴ از چندین سال پیش به‌عنوان فصل آتش‌بازی بزرگ انتخاب شده بود.
طرفین نزاع یقین داشتند طی چند هفته نتیجهٔ نهایی دوئل مهیج اعلام خواهد شد و دست‌بالا تا آخر پائیز همان سال همه به خانه برمی‌گردند. اما تا چهار سال پس از اوت ۱۹۱۴ کسی به خانه برنگشت. وقتی هم برگشتند در بسیاری کشورهای اروپا اوضاع سیاسی و اجتماعی یکسره دگرگون شد و انقلاب همه جا را فرا گرفت.
تنها فرمانده جنگ که علناً و با صراحت گفت این کار هفته و ماه نیست و سالها به درازا خواهد کشید کیچنر وزیر جنگ بریتانیا بود. تا آخر زنده نماند که ببیند چه پیش‌بینی درستی کرد. به کشتی‌اش اژدر خورد و اثری از او پیدا نشد.
افسران فرانسوی را با این طرز فکر پرورانده بودند که اگر جگر داشته باشند و تا پای جان بایستند دشمن شکست خواهد خورد زیرا شهامت فرانسوی شوخی‌بردار نیست. چون تجربهٔ کار میدانی با مسلسل نداشتند با شلوار و کلاه قرمز، کت آبی، دستکش سفید، پری به کلاه و با شمشیر آخته و راست‌قامت جلو رگبار رفتند و بسیاری‌شان در همان هفته‌های اول آبکش شدند.
تیربار برای ژنرالها هم تازگی داشت. در رساله‌های مقدس آکادمی‌های نظامی‌شان از صدها رگبار همزمان و ایجاد دیواری عبورناپذیر از سرب داغ ذکری نرفته بود. در این خیال بودند که یک مسلسل وقتی صد تیر شلیک کند انگار صد تفنگ هر کدام یک تیر شلیک کرده باشد ـــــ و تمام.
هواپیما و تلفن را هم البته اسباب بازی می‌دانستند. سربازان روس به هواپیماهای دیدبان خودی تیر می‌انداختند زیرا باورشان نمی‌شد ساختن ماشین پرنده جز کار آلمانیها باشد. فرماندهان ارتش روسیه شلیک توپها را به حداقل کاهش داده بودند زیرا دولت از ساختن گلولهٔ توپ به تعداد کافی عاجز بود. و وقتی سیم برای کشیدن خط تلفن به ستاد واحدها کم می‌‌آمد فرمانهای نظامی را، بدون رمزگذاری، از پشت بی‌سیم می‌خواندند.
در آن سو، ژنرال آلمانی در یادداشت‌های روزانه‌اش می‌نویسد وقتی خانهٔ مقامی بلژیکی را برای اقامت خود تصرف کرد صاحبخانه حاضر نشد سر میز شام کنارش بنشیند و مانند میزبان باتربیت شراب تعارف کند. به نظر ژنرالهای رایش، کشوری که بزرگ‌زادگانش تا این حد به آداب مهمانداری و اصول نزاکت بی‌توجه باشند جای تعجب نیست که در جنگ شکست بخورد. ژنرالهای مبادی‌آداب بیدرنگ تیرباران غیرنظامیان و سوزاندن کتابخانه و دانشگاه و موزهٔ کشور بی‌نزاکت‌ها را آغاز کردند.
۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۳ - ۶ مه ۲۰۱۴
در میانهٔ دههٔ ۸۰ از میان پیشنهادهای نشر ماهی سرانجام این کتاب را برای ترجمه انتخاب کردم. موضوع جنگ جهانی اول از سالها پیش برایم گیرایی داشت چون بسیار حیرت‌آور است: آن همه زمامدار در آن همه کشور سرآمد اروپا وارد بن‌بستی شوند بی هیچ راه خروجی. چگونه ممکن بود متوجه نباشند چه می‌کنند؟
پاسخی که به نظرم درست‌تر می‌رسید: زیرا در واقع کاری نمی‌کردند؛ کاری نمی‌توانستند بکنند. مصمم و خیالباف بودند اما قدرت تخیل کافی نداشتند. تخیل صِرفاً مترادف خیالبافی نیست؛ به معنی تدبیر و گسترش میدان احتمالها هم هست.
آن زمامداران سالیان دراز با این فکر زیسته بودند که جامعه را باید به راه صحیح انداخت: جنگ.
جنگ به نظرشان شاهراه خلاقیت بود، آتشی مقدس که خس و خاشاک را می‌سوزاند و تاب‌آورندگان اصیل با گذر از آن به عظمت می‌رسند. سپس آنچه می‌ماند خلوص است، خلوص زر ناب، جاودانگی.
اقوام ژرمن چند صد سال با این زجر زیسته بودند که به اندازهٔ کافی جدی‌شان نمی‌گیرند. در فرانسه و انگلستان، مردم آلمان را مشتی دهقان جنگل‌نشین و زمخت می‌انگاشتند. بدتر از آن، از واندال، نام قبایل اجداد آلمانیها، کلمهٔ واندالیسم ساخته بودند به معنی طرز رفتار موجود بربر، بی‌فرهنگ، مخرّب بالفطره (به فارسی متداول: اُزگـَل).
چاره را در این می‌دیدند که به پا خیزند و جای صحیح خود را در اروپا بیابند، اروپایی که بخش بزرگ و پر از معدن و زمین حاصلخیز آن را اقوام تاتار و اسلاو آسیایی‌تبار اشغال کرده‌اند. روسها باید به آسیا برگردند و اسلاوها همان باشند که روز ازل بوده‌اند: بردگانٔ امپراتوری شکوهمند و مقدس رایش.
ارتشی بنیاد نهادند عظیم و مهیب با چند میلیون سرباز. نخستین مشکلی که به آن برخوردند این بود که (به قیاسی استعاری و امروزی) کامیون هجده‌چرخ را نمی‌توان در این تکه‌زمین کوچک حرکت داد. برای اینکه با سر در شکم فرانسه بروند و سپس به سوی روسیه برگردند جا به اندازهٔ کافی نبود. پس باید از راه بلژیک این کار را می‌کردند. اما پیشتر متعهد شده بودند بلژیک از هر منازعه‌ای برکنار بماند. و این شد جرقهٔ آتش بزرگ.
مشهور است که جرقه را ترور ولیعهد اتریش در سارایوو زد. اما برنامه‌ریزی‌های نظامی از ابتدای قرن بیستم جریان داشت و نیمهٔ تابستان ۱۹۱۴ از چندین سال پیش به‌عنوان فصل آتش‌بازی بزرگ انتخاب شده بود.
طرفین نزاع یقین داشتند طی چند هفته نتیجهٔ نهایی دوئل مهیج اعلام خواهد شد و دست‌بالا تا آخر پائیز همان سال همه به خانه برمی‌گردند. اما تا چهار سال پس از اوت ۱۹۱۴ کسی به خانه برنگشت. وقتی هم برگشتند در بسیاری کشورهای اروپا اوضاع سیاسی و اجتماعی یکسره دگرگون شد و انقلاب همه جا را فرا گرفت.
تنها فرمانده جنگ که علناً و با صراحت گفت این کار هفته و ماه نیست و سالها به درازا خواهد کشید کیچنر وزیر جنگ بریتانیا بود. تا آخر زنده نماند که ببیند چه پیش‌بینی درستی کرد. به کشتی‌اش اژدر خورد و اثری از او پیدا نشد.
افسران فرانسوی را با این طرز فکر پرورانده بودند که اگر جگر داشته باشند و تا پای جان بایستند دشمن شکست خواهد خورد زیرا شهامت فرانسوی شوخی‌بردار نیست. چون تجربهٔ کار میدانی با مسلسل نداشتند با شلوار و کلاه قرمز، کت آبی، دستکش سفید، پری به کلاه و با شمشیر آخته و راست‌قامت جلو رگبار رفتند و بسیاری‌شان در همان هفته‌های اول آبکش شدند.
تیربار برای ژنرالها هم تازگی داشت. در رساله‌های مقدس آکادمی‌های نظامی‌شان از صدها رگبار همزمان و ایجاد دیواری عبورناپذیر از سرب داغ ذکری نرفته بود. در این خیال بودند که یک مسلسل وقتی صد تیر شلیک کند انگار صد تفنگ هر کدام یک تیر شلیک کرده باشد ـــــ و تمام.
هواپیما و تلفن را هم البته اسباب بازی می‌دانستند. سربازان روس به هواپیماهای دیدبان خودی تیر می‌انداختند زیرا باورشان نمی‌شد ساختن ماشین پرنده جز کار آلمانیها باشد. فرماندهان ارتش روسیه شلیک توپها را به حداقل کاهش داده بودند زیرا دولت از ساختن گلولهٔ توپ به تعداد کافی عاجز بود. و وقتی سیم برای کشیدن خط تلفن به ستاد واحدها کم می‌‌آمد فرمانهای نظامی را، بدون رمزگذاری، از پشت بی‌سیم می‌خواندند.
در آن سو، ژنرال آلمانی در یادداشت‌های روزانه‌اش می‌نویسد وقتی خانهٔ مقامی بلژیکی را برای اقامت خود تصرف کرد صاحبخانه حاضر نشد سر میز شام کنارش بنشیند و مانند میزبان باتربیت شراب تعارف کند. به نظر ژنرالهای رایش، کشوری که بزرگ‌زادگانش تا این حد به آداب مهمانداری و اصول نزاکت بی‌توجه باشند جای تعجب نیست که در جنگ شکست بخورد. ژنرالهای مبادی‌آداب بیدرنگ تیرباران غیرنظامیان و سوزاندن کتابخانه و دانشگاه و موزهٔ کشور بی‌نزاکت‌ها را آغاز کردند.