عنقاء
7.37K subscribers
156 photos
79 videos
21 files
328 links
✨ عنقاء: جُستارهایی نقّادانه در دین‌پژوهی

🖋 ارتباط با مسؤول (زهیر میرکریمی)
https://t.me/zoheir_mirkarimi

💡 بازتاب‌دادن پژوهش‌های حوزه‌ی مطالعات ادیان به معنای تأیید یا رد آن‌ها نیست.
Download Telegram
🔍 نقّادیِ روایتِ إقرأ از هنگامه‌ی بعثت محمّد

✨ معرفی منابع

🎞 گفت‌وگوی با شان اَنتونی درباره‌ی محمّد تاریخی و کتابش «محمد و امپراتوری‌های ایمان: فرآوریِ پیامبرِ اسلام»


🔻 شان اَنتونی، که در سال ۲۰۲۰ میلادی کتاب ««محمد و امپراتوری‌های ایمان: فرآوریِ پیامبرِ اسلام»» را نوشت در این سخنرانی که در سال ۲۰۲۱ میلادی و به دعوت «برنامه‌ی مطالعات مسلمان در دانشگاه ایالتی میشیگان» انجام شده است به بررسیِ محمّدِ تاریخی، پیشینه‌ی پژوهشی در این حوزه‌ی مطالعاتی، و کتابش در این باره می‌پردازد.

🔻 گفت‌وگو به زبان انگلیسی است و زیرنویس ندارد. اما حتی اگر نمی‌توانید از این سخنان به زبان انگلیسی استفاده کنید پیشنهاد می‌کنم مطالبِ تصویری و اسلایدهایی که شان اَنتونی در سخنرانی‌اش ارائه می‌دهد را مشاهده کنید، زیرا که می‌توانند آموزنده باشند.

🔻 زمان‌بندی این گفت‌وگو به این قرار است:
⏰ از آغاز تا زمان ۰۲:۲۵ میزبان (محمد حسن خلیل) به معرفی اَنتونی می‌پردازد.
⏰ از زمان ۰۲:۲۶ تا زمان ۱:۰۱:۴۵ شان اَنتونی سخن می‌گوید.
⏰ از زمان ۱:۰۱:۴۶ تا ۱:۳۰:۰۲ پرسش‌وپاسخ برگزار می‌شود.

🔻 شان اَنتونی به‌ویژه به بررسی روایت إقرأ و وثاقت تاریخی آن پرداخته است و سخنانش را با همین موضوع آغاز می‌کند. پیش از این در عنقاء درباره‌ی این کتاب و درباره‌ی شباهت انکارناپذیر روایت إقرأ و روایت کدمن مطالبی نوشته‌ بودم که در ادامه آن‌ها را بازنشر می‌کنم.


#اسلام‌پژوهی #اسلام #تاریخ_اسلام #محمد #کدمن #شان_انتونی
#Islam #History_of_Islam #Muhammad #Cædmon #Sean_Anthony

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
Forwarded from عنقاء
🔍 روایت إقرأ: بازگوییِ تاریخ یا آفرینشِ بافتار؟

✨ بررسی منابع

📌 معرفی فصلی از کتاب «محمد و امپراتوری‌های ایمان: فرآوریِ پیامبرِ اسلام» نوشته‌ی شان اَنتونی

بخش ۱ از ۲



🔻 بر طبق یکی از نوشته‌های تاریخیِ منسوب به سده‌ی هشتم میلادی (سده‌ی یکم و دوم هجری) "شخصی درست‌کار اما درس‌نخوانده در سده‌ی قبل (یعنی سده‌ی هفتم میلادی، مصادف با سده‌ی یکم پیش از هجرت و سده‌ی یکم هجری) می‌زیسته است که زندگی او با یک مکاشفه‌ی خارق‌العاده برای همیشه تغییر کرده است. با اینکه این شخص دور از تمدن‌های بزرگِ روزگار خودش زندگی می‌کرده است و قدرت‌های نظامی و تمدنی امپراتوری روم به سرزمین او دست نیافته بودند اما او نهایتاً شهرتی جهانی و همیشگی یافته است. بیشتر زندگی آن شخص مثل دیگر مردمان سرزمین‌اش گذشته بود، اما مردم او را به درست‌کاری و امانت‌داری می‌شناختند و احشام خود را به او می‌سپردند تا آن‌ها را چوپانی کند. اما یک شب زندگی او ناگهان تغییر می‌کند."

🔻 "هنگامی که او دور از هیاهوی مردمِ شهرِ محل سکونتش به خلوت رفته بود، به مراقبه‌ای وارد می‌شود و نهایتاً به خواب می‌رود. اما نه این خواب خوابی معمولی بود، ‌و نه آن شب شبی معمولی بود. در آن شب فرشته‌ای پرابهت بر آن شخص ظاهر می‌شود و او را به نام مخاطب می‌سازد و به او فرمان می‌دهد که «بخوان». آن شخص می‌گوید که «نمی‌توانم». فرشته به او دستور می‌دهد که جلال خدا و مبدأ مخلوقات را برای مردمش ذکر کند. اما چون آن شخص سواد نداشت و به زبانی که زبانِ تمدن‌های بزرگ نبود صحبت می‌کرده است در ابتدا از فرمان فرشته امتناع می‌کند. اما فرشته‌ی آسمانی با نیرویی بیشتر اصرار می‌کند. شخص پاسخ می‌دهد که «چه بخوانم؟» فرشته می‌گوید: «درباره‌ی مبدأ مخلوقات». نهایتاً هنگامی که آن شخص به فرمان فرشته گردن می‌نهد از آن حالت به‌نحوی برمی‌خیزد که انسانی متفاوت شده بود. او اکنون به طور معجزه‌آسایی این قدرت را داشت که بتواند فرمانِ آن‌جهانیِ فرشته را انجام دهد. او شگفتی‌های خدا و خلقت او را به زبان قومش برای آن‌ها بیان می‌کرد. او نخستین کسی بود که این‌چنین شیوا و زیبا آن مطالب را ابراز می‌کرد و مردمش متحیّرانه باور داشتند که آنچه او می‌گوید هدیه‌ای الهی است که به او عطا شده است و آن را معجزه‌ای از جانب خدا می‌دانستند."

🔻 احتمالاً تاکنون حدس زده‌اید که این مطالب باید درباره‌ی پیامبر اسلام، محمد ابن عبداله، باشد؛ و احتمالاً حدس زده‌اید که این مطالب به سرزمین حجاز که دور از امپراتوری‌های بزرگ بوده است، و به محمد که درس‌نخوانده بوده است، و به مکاشفه‌ی منسوب به او در غار حراء و رؤیت فرشته و دریافت آیه‌های آغازین سوره‌ی علق که از «اقرأ» و «ربّ» و «خَلَق» سخن می‌گویند اشاره دارد. اما در این موردِ خاص تمامی حدس‌های‌تان نادرستند.

🔻 این مطالب درباره‌ی شخص درست‌کار اما درس‌نخوانده‌ی دیگری است که در سده‌ی هفتم میلادی (مصادف با سده‌های یکم پیش از هجرت و سده‌ی یکم هجری) می‌زیسته است که نامش کَدمِن (Cædmon) بوده است، در سرزمینِ نورثامبریا در شمال انگلستانِ کنونی سکونت داشته است، و کارش چوپانی احشام صومعه‌ی ویتبی (Whitby Abbey) بوده است. طبق نقل‌ها در شبی که از مردم کناره گرفته بوده است شخصی/فرشته‌ای بر او ظاهر می‌شود و او را به «خواندن» امر می‌کند. پس از رد و بدل شدن گفت‌وگوهایی میان او و فرشته، مطابق آنچه در بالا نوشته شد، او می‌توانسته که بهترین سخنان و سرودهای مذهبی را در وصف خدا و عظمت او و خلقت او بگوید و بسراید. او از نخستین کسانی بوده است که متون مقدّس را به زبان قومش، آنگلوساکسون‌ها، سروده است.

🔻 داستانِ کَدمِن در کتاب «تاریخِ کلیساییِ مردم انگلستان» نوشته‌ی بیدِ قدّیس (Saint Bede) که در سال ۷۳۱ میلادی (۱۱۳ هجری) کتابت شده است آمده است. بیدِ قدّیس چهار سال بعد از نگارش این کتاب، یعنی در سال ۷۳۵ میلادی، از دنیا می‌رود. در این کتاب درباره‌ی شخصی (کَدمِن) نوشته شده است که به مدد عطیه‌ای الهی هرآنچه از متون مقدّس (که به لاتین بوده‌اند) می‌شنید به سرعت به شیوا‌ترین و زیباترین حالتی به زبان مردمش، یعنی انگلیسی، بازگو می‌کرد و به‌صورت سرودها و اشعار مذهبی بیان می‌کرد. هرچند افراد انگلیسی‌زبانِ دیگر نیز کوشیده بودند که مطالب کتاب مقدّس را به انگلیسی بیان کنند اما هیچ‌کدام به شیوایی و زیبایی آن‌چه کَدمِن می‌سرود نبودند "زیرا آنچه کَدمِن می‌سرود از جانب انسان‌ها نبود، بلکه از جانب خدا بود".

ادامه در 👇🏼
Forwarded from عنقاء
ادامه از 👆🏼

🔍 روایت إقرأ: بازگوییِ تاریخ یا آفرینشِ بافتار؟

بخش ۲ از ۲


🔻 داستان کَدمِن شباهت بسیار زیادی، حتی در جزئیات، با روایت آغاز دریافت وحی و آیه‌های آغازین سوره‌ی علق در غار حراء دارد. «روایت إقرأ» از آغاز وحی را نخستین بار محمد ابن اسحاق (درگذشت ۷۶۸م / ۱۵۰ق) در «کتاب المَغازی» آورده است. اما معنای این شباهتِ مو‌به‌مو میان نقل‌های اسلامی درباره‌ی محمد و دریافت نخستین آیه‌های سوره‌ی علق (و قرآن) از یک سو، و داستانِ کَدمِن و مکاشفه‌ی او از سوی دیگر چیست؟ آیا این دو روایت صرفاً به‌طور اتفاقی یکسان از آب درآمده‌اند؟ آیا، با نگاهی مؤمنانه، این سنّتی الهی است که این‌گونه با انسان‌ها ارتباط برقرار می‌کند؟ آیا، اگر نقّادانه بنگریم، می‌توانیم بگوییم که یکی از آن‌ها از دیگری اقتباس کرده است؟ یا آیا هر دو روایت از روایتی مشترک مقتبس شده‌اند و کوشیده‌اند تا بافتاری روایت‌گونه و الهی برای معنابخشی به اتفاقی تاریخی و انسانی بسازند؟

🔻 از یک سو، کتاب «تاریخِ کلیساییِ مردم انگلستان» نوشته‌ی بیدِ قدّیس که در سال ۷۳۱ میلادی (۱۱۳ هجری) کتابت شده است نمی‌تواند مقتبس از نقلی باشد که محمد ابن اسحاق (درگذشت ۷۶۸م / ۱۵۰ق) چندین سال بعد در «کتاب المَغازی» آورده است. زیرا در دهه‌ی ۷۳۰ میلادی (۱۱۲ تا ۱۲۲ هجری) ابن اسحاق هنوز طلبه‌ای بوده است که در جستجوی دانش در نزد یزید ابن ابی‌حبیب در مصر شاگردی می‌کرده است. با در نظر گرفتن تمام جوانب دیگر، احتمال انتقالِ مستقیمِ نقلِ «روایت اقرأ» از کتاب المغازی به کتاب بیدِ قدّیس محال است. اما اگر ابن اسحاق را نه «مؤلف» این نقل، بلکه بازگوکننده‌ی آن بدانیم چه؟ آیا امکان دارد همان نقل‌های شفاهی که در میان مسلمانان موجود بوده است و بعداً ماده‌ی اولیه‌ای برای نقلِ ابن اسحاق شده است به انگلستان رفته باشند و بیدِ قدّیس آن‌ها را دستما‌یه‌ی ساختنِ روایت خودش از مکاشفه‌ی کَدمِن کرده باشد؟

🔻 از سوی دیگر، می‌توان شباهت آشکار بعضی از روایت‌های موجود در بایبل را با هر دو روایتِ اقرأ و روایت کَدمِن را دید، به‌ویژه با توجه به آنچه در کتاب اِشَعیا، فصل ۲۹، بندهای ۱۰ تا ۱۲، و فصل ۴۰ بند ۶؛ کتاب یکم پادشاهان، فصل ۱۹، بندهای ۹ تا ۱۸؛ و کتاب اِرمیا، فصل ۱، بند ۶ آمده است. این شباهت‌ها، به‌طور جدّی متون بایبلی را به‌عنوان الگوی ساختنِ هر دو روایت مطرح می‌کنند، اما نمی‌توانند تبیین‌کننده‌ی شباهت تمام‌عیار هر دو روایت باشند. به بیان دیگر، استخوان‌بندی هر دو روایت از متون بایبلی وام گرفته‌اند اما شباهت مو‌به‌مو در این دو روایت نیازمند تبیین دقیق‌تری است.

🔻 شان اَنتونی در فصلِ پایانی تازه‌ترین کتابش با نام «محمد و امپراتوری‌های ایمان: فرآوریِ پیامبرِ اسلام»، به این دو روایت نگاهی محقّقانه انداخته است و این فرضیات و نظریه‌ها را بررسی کرده است و کوشیده‌است تبیینی کامل‌تر ارائه کند. نوشتن درباره‌ی شواهد و دلایل شان اَنتونی نیازمند یادداشتی جداگانه است، اما خلاصه می‌توان گفت که از نگاه اَنتونی هر دو روایتِ إقرأ و کَدمِن به میزان زیادی وام‌دار متون بایبلی، رسوم و سنّت‌های ادبی، مقاصد و نیّت‌های کلامی و مذهبی و عقیدتی، و زیبایی‌شناسیِ فرهنگیِ دورانِ باستان متأخرند که همه‌ی این موارد را می‌توان در تذکره‌نویسی‌ها و کتاب‌های قصص الأنبیاء و اولیاء یهودی و مسیحی که پیش از ظهور اسلام رواج داشته‌اند مشاهده کرد. این دو روایت مقتبس از یکدیگر نیستند، اما هر دو متأثر و مقتبس از متون و فرهنگی مشترکند که دریافت الهام/وحی/علم از سوی فرشتگان و خدایان در خواب یا در مراقبه کاملاً پذیرفته‌شده بوده است.

🔻 نتیجه‌ی بررسی‌های اَنتونی این است که چه روایت اقرأ و چه داستان کَدمِن بازگو کننده‌ی تاریخ نیستند، بلکه برساخته‌ای ادبی در زمانه‌ی خودشان بوده‌اند تا هم‌راستا و مشابه روایت‌های تذکره‌نویسی‌های موجود در دوران باستان متأخر بتواند بافتاری برای آغاز دریافت وحی و رسالت پیامبر اسلام و کَدمِن ایجاد کنند. این ادعا را بررسی بعضی دیگر از قرآن‌پژوهان همچون نیکولای سینایی و اَنجِلیکا نُیْوِرت تأیید می‌کند. آن‌ها با بررسی متنی سوره‌های قرآن و سوره‌ی علق نشان داده‌اند که سوره‌ی علق احتمالاً متعلق به دسته‌ی دوم از سوره‌های مکّی است که در سال‌های میانی حضور پیامبر در مکّه صادر شده‌اند، نه در سال‌های اولیه‌ی ظهور اسلام. در این باره در آینده بیشتر خواهم نوشت.


📗 مطالب این یادداشت برگرفته از منبع زیر است:
Anthony, Sean. Muhammad and the Empires of Faith: The Making of the Prophet of Islam. Oakland: University of California Press, 2020.

#اسلام‌پژوهی #اسلام #تاریخ_اسلام #محمد #کدمن #شان_انتونی
#Islam #History_of_Islam #Muhammad #Cædmon #Sean_Anthony

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes


https://t.me/anqanest/18
📌 تصویر دین زردشتی در آثار اسلامی*
نوشتۀ #کیانوش_رضانیا

🔹سده‌های سوم و چهارم اسلامی پربارترین دوره در تاریخ تألیفات زردشتی در عهد باستان متأخر بوده‌اند. این متن‌های عمدتاً مدافعه‌جویانه حاوی شکلی اصلاح‌شده از الهیات زردشتی‌ بودند و نیز تحت‌تأثیر سیطرۀ روزافزون اسلام، شکلی جدید از الهیات را ـ که در دین زردشتی دورۀ ساسانیان وجود نداشت ـ در بر داشتند. در این متن‌ها، از یک دیدگاه الهیاتیِ جدید و مهم یعنی «ثَنویت» حمایت می‌شد. اما دین زردشتی، که به باور به ثنویت مشهور است، پیش از مواجهه با اسلام چندان دوگانه‌گرا نبوده است. به‌گفتۀ میشائیل اشتاوشبرگ، در متون زردشتی پیش از اسلام واژه‌ای در فارسی میانه برای «دوگانه‌گرایی» وجود ندارد، درحالی‌که در متون پهلوی سدۀ سوم هجری واژۀ «دوییه» را می‌یابیم. او تأکید می‌کند که در دین زردشتیِ پیش از اسلام دسته‌بندی «توحید/ثنویت/شرک» اهمیت الهیاتی چندانی نداشته است.

🔹ابن‌مَلاحمی [متکلم اسلامی سدۀ ششم هجری] می‌کوشد ثابت کند که زردشتیان مدافع کیهان‌شناسی دوگانه‌گرایانه بودند، اما هم‌زمان اسطورۀ «زُروان» را بازگو می‌کند که نوعی کیهان‌شناسی یگانه‌گرایانۀ زردشتی است. این اسطوره به شکلی دیگر در برخی منابع ساسانی و به ویژه آثار غیرزردشتی به چشم می‌خورد. گزارش ابن‌ملاحمی از دین زردشتی شامل روایت‌هایی از اسطورۀ زُروان است و به بحث دربارۀ این مفهوم و به تاریخ کیهان‌‌شناسی‌ زردشتی در اوایل دورۀ اسلامی کمک زیادی می‌کند. کیانوش رضانیا، بر اساس دیدگاه معتدلانۀ شائول شاکِد، تحولات تاریخی کیهان‌شناسی زردشتی را فراتر از چارچوب فرقه‌گرایانه به تصویر کشیده است.

🔹تألیفات عربی دربارۀ دین زردشتی برای بازسازی تاریخ این دین در اوایل دورۀ اسلامی به دلایلی بسیار اهمیت دارند. نخست اینکه منابع اصلی عربی دربارۀ دین زردشتی فقط حدود دو قرن پس از متون زردشتیِ دورۀ اسلامی تألیف شده‌اند و می‌توان آنها را، در کنار متون پهلویِ این دوره، نخستین منابع دربارۀ زردشتیان اولیۀ اسلامی دانست. دوم، نویسندگان منابع عربی طبعاً از طریق ارتباط با دین زردشتی، که ناشی از تبار احتمالی خاندان زردشتی آنها و/یا حضور این دین در محیط‌شان بوده، اطلاعات قابل‌قبولی از دین زردشتی داشته‌اند. سوم اینکه منابع عربی از نگاه رسمی روحانیان زردشتی نوشته نشده‌اند و از این رو، انواع اندیشه‌های زردشتی رایج در اوایل دورۀ اسلامی را که برخی از آنها در منابع زردشتی منعکس نشده است در خود دارند. دلیل چهارم تنوع جغرافیایی خاستگاه نویسندگان آثار عربی است. این ویژگی که تنوع جغرافیایی در سنت‌های بومی زردشتی را نشان می‌دهد با تصویر همگنِ ارائه‌شده در منابع پهلوی تألیف‌شده در بغداد و فارس در تضاد است.

🔹[در بررسی منابع عربی دربارۀ دین زردشتی با سه مشکل روش‌شناختی مواجهیم. نخست اینکه] برخی نویسندگان منابع عربی متکلمان مسلمان بوده‌اند. آنها مفاهیم زردشتیِ مربوط به خدایان و به‌ویژه کیهان‌شناسی‌های زردشتی را از منظر الهیات اسلامی بحث می‌کردند و ‌گاهی بحث‌هایی ساختگی با مخالفی فرضی داشتند. بنابراین، گاهی تشخیص اینکه آیا این رساله‌های الهیاتی بیانگر موضع واقعی یا صرفاً فرضیِ زردشتی است دشوار می‌نماید. مشکل روش‌شناختی دوم این است که در گزارش‌های عربی میان دین زردشتی و سایر اَشکال دین‌داری در ایران اسلامی در دورۀ آغازین تمایز آشکار وجود ندارد. طبعاً نه می‌توان فضای مذهبی ایران اسلامی را به دین زردشتی تقلیل داد و نه می‌توان دین زردشتی را به تصویر آن در منابع پهلوی فرو کاست. واقعیت باید جایی در این میان باشد. مشکل دیگر این است که ما نمی‌دانیم منابع عربی تا چه اندازه به منابع تاریخی قدیم‌تر تکیه کرده‌اند و ممکن است شرایطی را به تصویر کشیده باشند که دیگر در اوایل دورۀ اسلامی واقعیت نداشته‌اند. ما این سه مشکل را می‌دانیم اما متأسفانه باید پذیرفت که منابع و روش‌های موجود به ما اجازه نمی‌دهند که آنها را به‌طور کامل حل کنیم.

* متن بالا ترجمۀ بریده‌هایی از مقالۀ کیانوش رضانیا (و یونس دهقانی فارسانی) با عنوان «دیدگاه ابن‌ملاحمی دربارۀ دین زردشتی» است که به زبان انگلیسی در مجلۀ «مطالعات ایران» منتشر شده است.
___

✅ گفت‌وگو با کیانوش رضانیا دربارۀ تعامل زردشتیان و مسلمانان در بغدادِ سدۀ سوم هجری پنج‌شنبه دوازدهم اسفند (برابر با سوم مارس) رأس ساعت ۲۱ تهران (برابر با ۴:۳۰ آدینۀ ملبورن و ۱۸:۳۰ اروپای مرکزی) در صفحۀ اینستاگرام دورنما برگزار خواهد شد.

🌐 پیوند به صفحه اینستاگرام

@doornamaa
👍1
📌خیلی دور، خیلی نزدیک (۴)
زردشتیان و مسلمانان در بغدادِ سدۀ سوم
گفت‌وگو با #کیانوش_رضانیا

🔹کیانوش رضانیا (متولد ۱۳۵۰، تهران) استاد تاریخ دین‌های آسیای غربی در مرکز دین‌پژوهی دانشگاه بوخوم است. او همچنین مدیریت مدرسۀ «مطالعات استعاره و دین» و سرپرستی پروژۀ درازمدت «فارسی میانۀ زردشتی: پیکره و واژه‌نامۀ دیجیتال» را بر عهده دارد. رضانیا دارای مدرک کارشناسی ارشد در رشتۀ مهندسی کامپیوتر از دانشگاه صنعتی شریف، کارشناسی ارشد فرهنگ و زبان‌های باستانی از دانشگاه تهران و دکتریِ ایران‌شناسی از دانشگاه گئورگ آگوستِ گوتینگن در آلمان است.

🔹رضانیا ساکن بوخوم است و در چهارمین نشست #خیلی_دور_خیلی_نزدیک به پرسش‌های دورنما دربارۀ روابط زردشتیان و مسلمانان در بغدادِ سدۀ سوم هجری پاسخ می‌دهد. میزبان گفت‌وگو زهیر میرکریمی، دین‌پژوهِ ساکن ملبورن، است.

✅ این گفت‌وگوی زنده پنج‌شنبه دوازدهم اسفند (برابر با سوم مارس) رأس ساعت ۲۱ تهران (برابر با ۴:۳۰ آدینۀ ملبورن و ۱۸:۳۰ اروپای مرکزی) در صفحۀ اینستاگرام دورنما برگزار خواهد شد.

Photo credit: RUB, Marquard

@doornamaa
✨ تازه‌ها

🔻 امروز، ۱۷ اسفند ۱۴۰۰ خورشیدی، از ساعت ۱۱ صبح به وقت تهران، نشستِ معرفی و بررسی کتاب «تفسیر بایبل» به میزبانیِ شهرِ کتاب و با سخنان حسین خندق‌آبادی، مهرداد طباطبایی، و اعظم پویا (یکی از مترجمان کتاب) برگزار خواهد شد. هم کتاب و هم سخنرانان این رویداد را خواستنی و ارزشمند می‌کنند.

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
📌 خیلی دور، خیلی نزدیک
گفت‌وگو با پژوهشگران ایرانیِ خارج از مرزها
به میزبانیِ زهیر میرکریمی (ملبورن)

🔷 نشست پنجم
نسخه‌پژوهی از مکه تا ملبورن
با حضور لیلا الحق (ملبورن)

🔹 پنج‌شنبه ۲۶ اسفند/ ۱۷ مارس
ساعت ۲۱ تهران/ ۴:۳۰ آدینۀ ملبورن

✅ در صفحۀ اینستاگرام دورنما:
https://www.instagram.com/doornamaaa/

#خیلی_دور_خیلی_نزدیک
#لیلا_الحق
#نسخه_پژوهی
#نسخه‌های_خطی_اسلامی
#با_دورنما_همراه_باشیم
🔍 نقشِ سُفراء امام دوازدهم شیعیان در شکل‌دهی به روایتِ عقیدتیِ تشیّع از غیبت

✨ معرفی منابع

📌 معرفی کتاب «وکلاءِ امامِ غایب: شکل‌دهی به تشیّع اثنی‌عشری (۲۳۵–۳۳۵ قمری)» نوشته‌ی اِدموند هِیز، فوریه‌ی ۲۰۲۲ میلادی

بخش ۱ از ۳


🔻 هنگامی که بحث امام دوازدهم شیعیان اثنی‌عشری مطرح می‌شود، اگر باورهای عقیدتی، پیش‌فرض‌های ماوراء الطبیعی، و پاسخ‌های همیشگی به کناری نهاده شوند، چند پرسش بنیادی نمایان می‌شوند که پاسخ‌دادن به آن‌ها با روش‌های معمول چندان آسان نخواهد بود:

۱. اساساً آیا امام یازدهم فرزندِ پسر داشته است؟ آیا شواهد قابل اعتماد، چه تاریخی چه روایی، بر وجود چنین فرزندی وجود دارند؟

۲. آیا اگر امام یازدهم فرزند پسر داشته است، این فرزند پس از درگذشت ایشان به امامت رسیده است؟ آیا شواهد قابل اعتماد، چه تاریخی چه روایی، بر امامت او وجود دارند؟

۳. چرا برادر امام یازدهم، جعفر، که مدعی امامت بوده است در نزد بعضی از شیعیان هم‌عصرش به امامت پذیرفته شد، اما شیعیان متأخر از دعوی امامت او منصرف شدند؟

۴. رویدادهای پیش‌آمده در چند روز نخست پس از درگذشت امام یازدهم چه بوده‌اند؟ نقش مادر، برادر، و کنیز یا همسر امام یازدهم چه بوده است؟

۵. وصیت و میراث امام یازدهم چگونه اجرا و تقسیم‌ شده است؟ چه کسی امام یازدهم را غسل داده است و بر او نماز خوانده است؟ چرا روایت‌های متقدم (که برادرِ خلیفه‌ی عباسی، ابن المتوکل، را به‌عنوان کسی که بر پیکر امام یازدهم نماز خوانده است معرفی می‌کنند) با روایت‌های متأخر (که نائب اول یا خود امام دوازدهم را کسی می‌دانند که بر پیکر پدر نماز خوانده است) تفاوت دارند؟ تفاوت این روایت‌ها را چگونه می‌توان تبیین کرد؟

۶. چرا امام دوازدهم، با این فرض که متولد شده است، پس از مدتی غایب شده است؟ فرضیه‌ی غیبت او را چه کسی مطرح کرده است؟ و چرا بعضی از شیعیان و پیروان امام یازدهم آن را پذیرفته‌اند؟ چه کسانی آن فرضیه را نپذیرفتند و چرا؟‌

۷. چه کسانی سفراء و وکلاء او را به پیروانش معرفی کردند؟ خود ایشان یا دیگران؟ با چه دلایل و شواهدی؟ چرا سفراء خاص ایشان ۴ نفر بوده‌اند؟ چرا پس از این ۴ نائب خاص، شخص دیگری به نیابت انتخاب نشده است؟

۸. چه روایت‌های بدیلی از ماجرای «شلمغانی» که مدتی از وکلاء خاصِ سفیر سوم بود (اما بعداً طرد و لعن و اعدام شد) وجود دارند؟‌

۹. چرا پایان دوره‌ی نیابت خاص یا غیبت صغری (حدوداً میان ۶۸ سال تا ۷۵ سال) با عمر معمول یک انسان تطابق دارد؟ آیا امکان دارد امام دوازدهم در پایان دوره‌ای که به «غیبت صغری» مشهور است به علل طبیعی از دنیا رفته باشد؟‌

۱۰. سفراء خاص چه شاهدی بر ارتباط با امام دوازدهم به پیروان ایشان ارائه می‌کردند؟ وثاقت نامه‌ها و توقیعاتی که سفراء خاص مدعی بوده‌اند که از جانب امام دوازدهم صادر می‌شوند به چه میزان است؟ آیا هیچ شاهد تاریخی یا سندی قابل اعتماد از این ارتباط اکنون باقی مانده است؟ آیا امکان دارد که نهاد «سفارت» اساساً برساخته‌ی بعضی از کسانی باشد که خود را سفیر معرفی کرده‌اند؟


🔻 البته در این زمان، و بسیار پیش از این، ادعا می‌شود که برای همه‌ی این پرسش‌ها (و بسیاری از پرسش‌های مشابه) پاسخ‌هایی دقیق و تاریخی و قانع‌کننده وجود دارند که در مجموع «روایت غالب تشیّع» از غیبت را شکل می‌دهند. اما خود این روایتِ غالب و مؤمنانه چگونه شکل گرفته است؟ چه کسانی از میان روایت‌های ضدونقیض و متفاوت درباره‌ی رویدادهای پیرامون درگذشت امام یازدهم و دوران غیبت امام دوازدهم آن‌هایی را گزینش کرده‌اند که این روایتِ غالب شکل بگیرد؟

🔻 این همان پرسش «بنیان‌برافکن» است که این کتاب به آن می‌پردازد. پاسخ این کتاب به اجمال این است: همان سفراء (و به‌ویژه سومین آن‌ها) این روایت غالب، یعنی انگاره‌ی سفارت، و پایه‌های انگاره‌ی غیبت را به این صورت شکل‌داده‌اند؛ یا اگر اندکی با جسارت بیشتر عنوان کتاب را ترجمه کنیم، آن را «ریخته‌گری» کرده‌اند. البته این کتاب به بسیاری از دیگر پرسش‌ها نیز پاسخ‌هایی نقادانه می‌دهد، پاسخ‌هایی که برآمده از باورهای پیشین یا پیش‌فرض‌های کلامی و عقیدتی نیست، بلکه منبعث از تحلیل‌های سیاسی، اجتماعی، و فرقه‌ای و دینی است و مؤیَّد به خوانشی نقادانه از متن خود روایتِ برجای مانده در متون روایی و تاریخی شیعیان است.


🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
ادامه در 👇🏼
ادامه از 👆🏼

🔍 نقشِ سُفراء امام دوازدهم شیعیان در شکل‌دهی به روایتِ عقیدتیِ تشیّع از غیبت

✨ معرفی منابع

📌 معرفی کتاب «وکلاءِ امامِ غایب: شکل‌دهی به تشیّع اثنی‌عشری (۲۳۵–۳۳۵ قمری)» نوشته‌ی اِدموند هِیز، فوریه‌ی ۲۰۲۲ میلادی

بخش ۲ از ۳


🔻
اموند هِیز در این کتاب به بررسی نقش کسانی در ایجادِ روایتِ عقیدتی شیعه از غیبت امام دوازدهم می‌پردازد که بعداً، با عطفِ به ما سَبَق، به سفیران (سفراء) معروف شده‌اند. چنانچه در این کتاب آمده است، در سال ۲۶۰ قمری امام یازدهم درگذشت و جامعه‌ی امامیه از هم پاشید، و پس از آن نهادِ امامت به‌دست کارگزاران امامِ تازه‌درگذشته نگهداری می‌شد که ادعا می‌کردند با امام دوازدهمِ غایب در ارتباطند. این آغاز تشیّع اثنی‌عشری بود.

🔻 نویسنده‌ی این کتاب، اِدموند هِیز، رویکردی نوآورانه برای کاوش درباره‌ی تشیّع اولیّه ارائه می‌کند و از تاریخِ عقیدتی فراتر می‌رود تا بتواند تحلیلی نقّادانه و غیرعقیدتی از فرآیندهای سیاسی و اجتماعی منتهی به رسمی‌سازیِ غیبت امام دوازدهم ارائه کند. هِیز نشان می‌دهد که چگونه کارگزارانِ امام با بازتولید نشانه‌های ظاهری امامت، از جمله رسوم و آدابِ وصایت، توقیعات و نامه‌ها، و وجوهات، اقتدار خود را تثبیت کردند. چهار نفر از این وکلاء در نهایت به عنوان «سفیر» یا «نائب» یا «باب» معرفی شدند، اما رگه‌هایی از انگاره‌های پیشین درباره‌ی مرجعیت در میان کارگزاران در نقل‌ها و روایت‌های متقدم نهفته است.

🔻 هیز روایات پیچیده و متناقض درباره‌ی غیبت را کالبدشکافی می‌کند تا نشان دهد که چگونه در میان ادعای بازیگران متعدد در این فضا، جایگاه نهادیِ سفراء و نُوّاب به آن‌ها اجازه می‌دهد تا در غیاب امام، برای خود مرجعیتی شبه‌امامی مطرح کنند. نویسنده دو گونه رویکرد به تاریخِ موجود درباره‌ی امامت،‌غیبت، وکالت، و سفارت را با هم مقایسه می‌کند: تاریخ عقیدتی و تاریخ نقادانه. خطوط کلی هریک را به اختصار می‌آورم.


🔅 تاریخِ عقیدتیِ سُفَراء امام دوازدهم

🔻 بخش‌هایی از روایت معروفِ شیعیان اثنی‌عشری از غیبتِ امام دوازدهم و سفراء خاص ایشان اینچنین است:
چند سال پیش از درگذشتِ امام یازدهم او صاحب فرزندی شد که او را به بعضی از نزدیکانش نشان داده بود، اما آن فرزند پس از آن سریعاً از دیده‌ها پنهان شده بود. سال ولادت این فرزند در منابع روایی دقیقاً مشخص نیست و همه‌ی این سال‌ها در منابع مختلف ذکر شده‌اند: ۲۵۴، ۲۵۵، ۲۵۶، ۲۵۷، ۲۵۸، ۲۵۹، و البته ۲۶۰ پس از درگذشت امام یازدهم از کنیز او به نام «صقیل» که به ایشان حامله بوده است (پرداختن به نقل‌های متأخر شیعی که همسر امام یازدهم را «نرجس» نواده‌ی قیصر روم شرقی می‌دانند، ولادت امام دوازدهم را در زمان حیات پدر می‌دانند، و بعضاً با مطالبی که بعداً افزوده شده‌اند در‌آمیخته‌اند، یادداشتی جداگانه می‌طلبد).

🔻 هنگامی که امام یازدهم درگذشت، این فرزند، امام شد. اما به علت خطری که از جانب خلیفه‌ی عباسی و عواملش وجود داشت همچنان به‌طور مخفی زندگی می‌کرد. سلسله‌ای از ۴ مرد به‌منزله‌ی مأمور یا سفیرِ امامِ پنهان در دوران غیبت‌اش منصوب شدند:

۱. عُثمان ابن سعید العَمْری (یا چنانکه کَشّی نقل می‌کند «حَفْص ابن عَمْر العَمْری »). درگذشته احتمالاً میان ۲۶۰ تا ۲۶۷ قمری؛ مدت سفارت حدوداً ۱ تا ۷ سال؛ در زمان درگذشت او امام غایب حدوداً ۶ تا ۱۳ ساله است؛

۲. فرزندِ سفیرِ یکم، ابوجعفر محمد ابن عثمان العَمْری. درگذشته به ۳۰۴ یا ۳۰۵ قمری؛ مدت سفارت حدوداً ۳۷ تا ۴۵ سال؛ در زمان درگذشت او امام غایب حدوداً ۴۵ تا ۵۰ ساله است؛

۳. ابوالقاسم حسین ابن روح النوبَختی. درگذشته به ۳۲۶ قمری؛ مدت سفارت ۲۱ تا ۲۲ سال؛ در زمان درگذشت او امام غایب حدوداً ۶۶ تا ۷۱ ساله است؛ [احمد ابن ابراهیم نوبختی، یکی دیگر از شخصیت‌های خاندان متنفّذ نوبختی، کاتبِ او و دامادِ سفیر دوم است.]

۴. ابوالحسن علی ابن محمد السَمُری. درگذشته به ۳۲۸ یا ۳۲۹ قمری؛ مدت سفارت ۲ یا ۳ سال؛ در زمان درگذشت او امام غایب حدوداً ۶۸ تا ۷۴ ساله است.

🔻 روایت عقیدتیِ تشیّع اثنی‌عشری دوره‌های امامت را اینگونه تقسیم‌بندی می‌کند:
۱. دوره‌ی ظهور امامان، از آغاز امامت علی ابن ابی‌طالب در ۱۱ قمری تا زمان درگذشت امام یازدهم در ۲۶۰ قمری؛
۲. دوره‌ی غیبت صُغریٰ از ۲۶۰ قمری تا درگذشت چهارمین سفیر خاص امام دوازدهم در ۳۲۹ قمری؛
۳. دوره‌ی غیبت کُبریٰ از ۳۲۹ قمری تاکنون.


🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
ادامه در 👇🏼
ادامه از 👆🏼

🔍 نقشِ سُفراء امام دوازدهم شیعیان در شکل‌دهی به روایتِ عقیدتیِ تشیّع از غیبت

✨ معرفی منابع

📌 معرفی کتاب «
وکلاءِ امامِ غایب: شکل‌دهی به تشیّع اثنی‌عشری (۲۳۵–۳۳۵ قمری)» نوشته‌ی اِدموند هِیز، فوریه‌ی ۲۰۲۲ میلادی

بخش ۳ از ۳


🔅 تاریخِ نقّادانه‌ی سُفَراء امام دوازدهم

🔻
عالمان شیعی انبوهی از گزارش‌ها و نقل‌ها را گردهم آورده‌اند تا نشان بدهند وجودِ امامِ غایب آنچنان پذیرفته‌شده بوده است که هیچ شکی در آن راه نداشته است. اما این رویکرد به وضعیت بغرنجی بدل شده است که در آن گزارش‌های دست‌چین‌شده و گزینشی درباره‌ی سال‌های اولیه پس از درگذشت امام یازدهم و غیبت امام دوازدهم آنچنان با یکدیگر ضدونقیض‌اند که در مواردی در تقابل کامل با روایت‌های عقیدتیِ متأخر و رسمی‌شده‌ی شیعه قرار می‌گیرند.

🔻 تحقیقات کنونی درباره‌ی وکلاء،‌ سفراء، یا نُوّابِ امام غایب با دو مشکل رو‌به‌رویند:
۱. پذیرشِ غیرنقاّدانه‌ی روایت عقیدتی درباره‌ی جانشینیِ آسان و سرراست میان امامان و سفراء؛ و
۲. بی‌توجهی به تحلیل نقّادانه‌ی روایت‌های متقدّم درباره‌ی وقایعی که پیرامون غیبت رخ داده‌اند.

🔻 اکثر محققان تاکنون روایت عقیدتی شیعیان درباره‌ی سفراء امام غایب را کمابیش پذیرفته‌اند، اما رویکردهای شکّاکانه‌ای نیز وجود داشته‌اند، از جمله مقاله‌ی وِرِنا کِلِم در ۱۹۸۴ میلادی. او انگاره‌ی سفارت را متأخرتر از کسانی می‌داند که اکنون به نام سفیر یا نائب یکم و دوم امام غایب می‌شناسیم. به بیان دیگر، به ادعای او،‌ انگاره‌ی نیابت و سفارت امام غایب در زمان حسین ابن روح النوبَختی شکل گرفته است و این انگاره بعداً بر عُثمان ابن سعید العَمْری و محمد ابن عثمان العَمْری فراافکنی شده است تا این نهاد را تقویت کند:

"تمامی اطلاعاتی که درباره‌ی دو تن از وکلاء بغدادی، یعنی عثمان ابن سعید و محمد ابن عثمان، می‌توانیم بیابیم —یا بهتر بگویم، نمی‌توانیم بیابیم— نشان می‌دهند که آن‌ها بعداً در نهادِ «سفارت» گنجانده شده‌اند؛ نهادی که، به قصدِ ایجاد اعتبار برای آن، می‌بایست از همان هنگامِ درگذشت امام یازدهم آغاز می‌شده است... این مطلب غیرممکن نیست که ابوسهل نوبختی و حسین ابن روح نوبختی، به همراه دیگر بزرگان خاندانِ متنفّذ نوبختی، انگاره‌ی «سفارت» را برساخته باشند."

🔻 البته این نهاد در زمان قدرتِ خاندان نوبختی در خلاء و از هیچ برساخته نشده است، بلکه مرجعیتی بوده است که بر پایه‌های عقاید پیشین بنا نهاده شده است. با اینکه نهاد «سفارت» در دوران حسین ابن روح نوبختی قدرت می‌گیرد (یا حتی «ساخته می‌شود») اما چالش‌های سیاسی و حکومتی (از جمله اینکه هم حسین ابن روح و هم همکار پیشین و رقیب آینده‌اش، یعنی شلمغانی، از کارگزاران حکومت عباسیان بوده‌اند) نهاد سفارت را به سوی افول می‌برد. در عمل، نهاد سفارت ۳ سال پس از درگذشت حسین ابن روح، در پایان سفارت نائب چهارم، از میان می‌رود.

🔻 نویسنده در این کتاب افزون بر پرداختن به بسیاری از پرسش‌های دهگانه‌ای که در آغاز این یادداشت آمدند، به بررسی روایات متقدم درباره‌ی درگذشت امام یازدهم، ادعای فرزندداشتن او، نقش برادرش جعفر در واکنش بعضی از پیروان امام یازدهم به تمایل برای پذیرشِ این ادعا که امام فرزند داشته است، نقش مادر امام یازدهم (کنیز امام دهم) در مناقشات پدیدآمده پس از درگذشت او پیرامون جانشینی و میراث و اموال، و جایگاه کنیز امام یازدهم در انگاره‌ی غیبت نیز می‌پردازد.

🔻 رویکرد این کتاب در بررسی یکی از مهم‌‌ترین انگاره‌های اسلامی و شیعی، اگر نگوییم «مهمترین» انگاره، در کمتر کتاب و نوشته‌ای دیده می‌شود. از همین رو، مطالعه‌ی این کتاب برای علاقه‌مندان و پژوهشگران این حوزه از بایدها است. هِیز چند ماه پیش از انتشار کتاب، در یک سخنرانی در سال ۲۰۲۱ میلادی، رویکرد و انگاره‌ی اصلی کتابش را با جزئیات کافی توضیح داده است. این سخنرانی که به زبان انگلیسی است اینجا در دسترس است.


📗 برای دسترسی به کتاب بنگرید به:
Hayes, Edmund. Agents of a the Hidden Imam: Forging Twelver Shi’ism (850–950 CE). Cambridge:Cambridge University Press, 2022.

#تشیع #شیعه #امامت #غیبت #وکلاء #سفراء #نواب

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
👍1
Media is too big
VIEW IN TELEGRAM
#خیلی_دور_خیلی_نزدیک (۵)

🔹این ویدئو بریده‌ای از ویدئوی معرفی «مجموعهٔ نسخه‌های خطی خاورمیانه» است، مجموعه‌ای که جان بومَن، استاد دانشگاه ملبورن، با سفر به کشورهای مختلف گرد آورد و شامل حدود دویست نسخهٔ خطی به عربی و فارسی و دیگر زبان‌های جهان اسلام در موضوعاتی چون تاریخ، شعر و تفسیر متون دینی است. بومن در ترویج مطالعات خاورمیانه در استرالیا در دهه‌های میانی قرن بیستم نقش مهمی داشت و این مجموعه اکنون در زمرهٔ گنجینه‌های فرهنگی دانشگاه ملبورن به حساب می‌آید. این مجموعه، به‌‌رغم اهمیتش، طی چند دهه تقریبآً دست‌نخورده باقی مانده بود تا اینکه به‌تازگی دوباره مورد توجه قرار گرفت و چند دانشجوی دکتری پژوهش دربارهٔ تعدادی از نسخه‌ها را آغاز کردند.

🔹#لیلا_الحق یکی از اعضای گروه پژوهش دربارۀ این مجموعۀ نسخه‌های خطی بوده است که در ویدئوی بالا، در ادامۀ توضیحات رابین اسلاگت سرپرست گروه، برخی نسخه‌های مجموعه را معرفی می‌کند.

🔹گفت‌وگوی زندۀ دورنما با لیلا الحق دربارۀ نسخه‌پژوهی پنج‌شنبه بیست‌وششم اسفند رأس ساعت نُه شب در صفحۀ اینستاگرام دورنما برگزار می‌شود.

🔻ترجمه و تدوین ویدئو در #دورنما انجام شده است.

@doornamaa
🔷 رویکرد میان‌رشته‌ای به نسخه‌های خطیِ دورافتاده‌از‌مبدأ
یادداشتی از #لیلا_الحق

🔹در مجموعه‌های تاریخی و هنریِ گوناگون در سرتاسر جهان، نسخه‌های خطی متنوعی قرار دارند که از بافت فرهنگی خود جدا شده‌اند. نسخه‌های خطی خاورمیانه که در کتابخانه‌ها، موزه‌ها، و مجموعه‌های خصوصی در سرتاسر جهان یافت می‌شوند در نتیجۀ تجارت، نقلِ مکانِ دارندۀ نسخه، یا مصادره‌شدن از مکانِ اصلی خود جابه‌جا شده‌اند، و در نتیجه درکِ معنا، اهمیت، اعتبار، و منشأ آن‌ها مشکل‌ساز شده است. این جدایی از بافتارِ فرهنگی چالش‌هایی را در راه مطالعۀ نسخه‌های خطیِ شرقیِ دورافتاده‌از‌مبدأ در مجموعه‌های تحقیقاتی ایجاد می‌کند، ازجمله: عدم آشنایی با زبانِ نسخه‌ها، تاریخ و سرگذشتِ ناکامل، فهرست‌های غیردقیق و نامنقّح، و محدودشدن تحقیقات به نسخه‌های خطی منفرد. در نتیجه، پاسخ به پرسش‌های مربوط به معنا و اهمیت چنین نسخه‌های خطی دشوار خواهند بود.

🔹در طول سالیان گذشته تمرکز تحقیقات من بر چگونگی پرداختن به پرسش از «معنا» و «اهمیت» این نسخه‌های خطی بوده است. پرسش از «معنا» شامل کاوش دربارۀ مفاهیم بالقوه‌ای است که این نسخ خطی دربردارند یا می‌توان به آن‌ها نسبت داد، چه آن هنگام که به‌منزلۀ یک کتاب درک می‌شوند و چه آن هنگام که به‌مثابۀ یک شیء فهمیده می‌شوند. ممکن است این معانی و مفاهیم در بافتار اولیه و اصلی نسخه‌ها شکل گرفته باشند، یا در مکان و زمان کنونی ساخته شوند. پرسش از «اهمیت» شامل جستجوی اهمیت هر نسخۀ خطی است: هم در زمان حال و هم در زمان و مکانِ اصلی و اولیۀ آن. برای پرداختن به این پرسش‌ها دربارۀ نسخه‌های خطیِ دورافتاده‌از‌مبدأ، ضروری است که به هر نسخۀ خطی به شکلی همه‌جانبه بنگریم، و در عین حال توجه داشته باشیم که این نسخه جزئی از یک مجموعۀ بزرگتر است. پژوهش‌های من بر روی چنین نسخه‌هایی، به‌ویژه نسخه‌های موجود در مجموعۀ خاورمیانه در دانشگاه ملبورن استرالیا، نشان می‌دهند که افزون بر اینکه نسخه‌ها از مبدأ خود فاصله ‌گرفته‌اند، خودِ پژوهش‌‌های انجام‌شده دربارۀ آن‌ها نیز پراکنده بوده‌اند. برای مجموعۀ خاورمیانۀ دانشگاه ملبورن، از سال ۱۹۹۵ میلادی، بدنۀ اصلی پژوهش‌ها بر مطالعۀ مواد و حفظ جنبه‌های مادی و ملموس این دست‌نوشته‌ها متمرکز شده‌اند. بنابراین، پژوهش‌های اخیرِ من بر رویکردی میان‌رشته‌ای و کل‌نگرانه استوار بود که هدف آن حفظ جنبه‌های ناملموسِ متون است.

🔹 این شیوه از پژوهش بر ایجادِ رویکردی نظام‌مند برای جمع‌آوری داده‌ها، تجزیه و تحلیل آن‌ها، و درک نسخه‌های خطیِ اسلامیِ دورافتاده‌از‌مبدأ با انجام مطالعه‌ای عمیق از نسخه‌های خطی منفرد تمرکز دارد. مجموعه‌ای از روش‌های نسخه‌شناختی، نقد متن، ترجمه، تاریخ هنر، و روش‌شناسی تاریخی برای مطالعۀ میان‌رشته‌ای این نسخه‌های خطی استفاده شده‌اند. پرسش از «معنا» و «اهمیت» را نیز می‌توان به زیر پرسش‌های موضوعی تقسیم کرد ازجمله اینکه: آیا اطلاعات کتاب‌شناختیِ فهرست‌های فراهم آمده از نسخۀ خطی صحیح و کامل است؟ تاریخچه و منشأ هر نسخۀ خطی چیست؟ صاحبان و دلّالان پیشین آن‌ها چه کسانی بوده‌اند؟ کاربرد اصلی این نسخه‌های خطی چه بوده است؟ متن دربارۀ چیست؟ تاریخِ متن، به ویژه در هر نسخۀ خاص، کدام است؟ افرادی که در ابتدا از آن نسخه‌ها استفاده می‌کرده‌اند چه درکی از تصاویر نسخه‌های خطی داشته‌اند؟ ویژگی‌های شاخص متن، تاریخِچه تغییرات متن، نسخه‌های بدل، مواد و فنون ساخت، و تزئینات چیستند؟ چه مداخلات قابل‌توجهی در نسخه انجام شده است؟ آیا مالک معروفی برای این نسخه وجود داشته است؟ و بالاخره آیا کاتب معروفی آن را نگاشته است؟ مطالعۀ میان‌رشته‌ای نه‌تنها به این پرسش‌ها، بلکه به پرسش‌های مرتبط با «معنا» و «اهمیت» نسخه‌ها، با نظر به داده‌های کتاب‌شناختی، و با روشن‌ساختنِ تاریخِ متن و سرگذشت و منشأ نسخۀ خطی، پاسخ می‌دهد. این رویکرد همچنین به فرآیند معناسازی برای ذی‌نفعان بالقوۀ نسخه‌ها از جمله خوانندگان، موزه‌ها، گروه‌های اجتماعی، کتابداران، معلمان، و پژوهشگران کمک می‌کند.

***

✅ گفت‌وگو با لیلا الحق دربارۀ نسخه‌پژوهی و مطالعۀ میان‌رشته‌ایِ نسخه‌های خطی اسلامی پنج‌شنبه بیست‌وششم اسفند (برابر با هفدهم مارس) رأس ساعت ۲۱ تهران (برابر با ۴:۳۰ آدینۀ ملبورن) در اینستاگرام دورنما برگزار خواهد شد.

🌐 پیوند به صفحۀ اینستاگرام دورنما

@doornamaa
🎞🎤 نما و آوای نشست‌های «خیلی دور، خیلی نزدیک» در سال ۱۴۰۰


🔻 در دی، بهمن، و اسفند سال ۱۴۰۰ خورشیدی فرصتی ارزشمند یافتم و از سوی دورنما میزبان مجموعه نشست‌های «خیلی دور، خیلی نزدیک» بودم. تاکنون پنج نشست از این مجموعه برگزار شده است، و در هر کدام با یک پژوهشگر ایرانیِ خارج از مرزهای ایران درباره‌ی موضوعات گوناگون در حوزه‌های دین‌پژوهی، اسلام‌پژوهی، یا قرآن‌پژوهی گفت‌وگو کرده‌ام.

🔻 نما و آوای این نشست‌ها در شبکه‌ی تلگرام و اینستاگرام دورنما در دسترس‌اند. همچنین، برای دسترسی آسان‌تر مخاطبان عنقاء، آن‌ها را در شبکه‌ی «آشیانه‌ی عنقاء» نیز بارگیری کرده‌ام و پیوندهایشان را در ادامه می‌آورم.


🔅 نشست یکم، ۳۰ دی ۱۴۰۰ | «قرآن مورّخان»: تفسیری تاریخی-انتقادی
پژوهشگر مهمان: مجید سلیمانی (پژوهشگر ادبیات و دین) از پاریس در فرانسه
پیوند به آوا (صوت)
پیوند به نما (تصویر)

🔅 نشست دوم، ۱۴ بهمن ۱۴۰۰ | مدافعه‌جویی‌های آشکار و پنهان در اسلام‌پژوهی
پژوهشگر مهمان: مجید دانشگر (دین‌پژوه و شرق‌شناس) از فرایبورگ در آلمان
پیوند به آوا (صوت)
پیوند به نما (تصویر)

🔅 نشست سوم، ۲۸ بهمن ۱۴۰۰ | عربستان در دوران باستان متأخر
پژوهشگر مهمان: مجید منتظرمهدی (پژوهشگر مطالعات اسلام) از آکسفورد در انگلستان
پیوند به آوا (صوت)
پیوند به نما (تصویر)

🔅 نشست چهارم، ۱۲ اسفند ۱۴۰۰ | زردشتیان و مسلمانان در بغدادِ سده‌ی سوم هجری
پژوهشگر مهمان: کیانوش رضانیا (استاد دین‌پژوهی) از بوخوم در آلمان
پیوند به آوا (صوت)
پیوند به نما (تصویر)

🔅 نشست پنجم، ۲۶ اسفند ۱۴۰۰ | نسخه‌پژوهی از مکّه تا ملبورن
پژوهشگر مهمان: لیلا الحق (پژوهشگر نسخه‌های خطی) از ملبورن در استرالیا
پیوند به آوا (صوت)
پیوند به نما (تصویر)

🔻 نشست‌های «خیلی دور، خیلی نزدیک» در سال ۱۴۰۱ نیز ادامه خواهند داشت و دورنما برنامه‌ی آن را اعلام خواهد کرد.

#دین‌پژوهی #اسلام‌پژوهی #قرآن‌پژوهی #دورنما #خیلی_دور_خیلی_نزدیک
#Religious_Studies #Islamic_Studies #Quranic_Studies #Doornamaa #Too_Far_Too_Close

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
#خیلی_دور_خیلی_نزدیک

🔹 مجموعۀ «خیلی دور، خیلی نزدیک» با برگزاری پنج نشست در زمستان گذشته به پایان رسید و به دلیل استقبال خوب مخاطبان و همراهان دورنما از این گفت‌وگوها، در همین قالب اما با میهمان‌ها و موضوع‌هایی جدید در آینده ادامه خواهد یافت. جزئیات نشست‌های جدید به‌تدریج از طریق صفحات مجازی دورنما به اطلاع علاقه‌مندان خواهد رسید.

🔹 برگزاری این مجموعه در قالب پنج نشست پیاپی و منظم ـ که در نهایت به حدود پانصد دقیقه گفت‌وگو انجامید ـ بدون همدلی و همیاری جمعی از دوستان و یاران دورنما میسر نمی‌شد. از میهمانان دانای دورنما (مجید سلیمانی، مجید دانشگر، مجید منتظرمهدی، کیانوش رضانیا و لیلا الحق)، از میزبان توانای دورنما (زهیر میرکریمی)، و از همکاران کوشای دورنما (عاطفه بیگدلی، نرگس طوافی، فاطمه عباسی، ریحانه علیرضائی و فاطمه مصلح‌زاده)، که همگی سهمی در تهیه و تولید و انتشار این گفت‌وگوها داشتند، صمیمانه سپاسگزاری می‌کنیم و تلاش‌ها و تکاپوهای این عزیزان را ارج می‌نهیم.

✅ نسخۀ‌ کامل ویدئو و پادکست همۀ نشست‌های «خیلی دور، خیلی نزدیک» در صفحات مجازی دورنما در دسترس علاقه‌مندان قرار دارد:

۱. «قرآن مورخان» تفسیری تاریخی‌ـ‌‌انتقادی
مجید سلیمانی (پاریس)
آپارات یوتوب اینستاگرام تلگرام

۲. مدافعه‌جویی‌های آشکار و پنهان در اسلام‌پژوهی
مجید دانشگر (فرایبورگ)
آپارات یوتوب اینستاگرام تلگرام

۳. عربستان در دوران باستان متأخر
مجید منتظرمهدی (آکسفورد)
آپارات یوتوب اینستاگرام تلگرام

۴. زردشتیان و مسلمانان در بغدادِ سدۀ سوم هجری
کیانوش رضانیا (بوخوم)
آپارات یوتوب اینستاگرام تلگرام

۵. نسخه‌پژوهی از مکه تا ملبورن
لیلا الحق (ملبورن)
آپارات یوتوب اینستاگرام تلگرام

#دورنما_را_ببینیم
#دورنما_را_بشنویم
#با_دورنما_همراه_باشیم
@doornamaa
✨ تأملی نقادانه‌ی درباره‌ی کتاب «المفصّل فی تاریخ العرب قبل الاسلام»

📌 به بهانه‌ی انتشار خبری درباره‌ی ترجمه‌ی دوباره‌ی کتاب «المفصّل فی تاریخ العرب قبل الاسلام» به فارسی

بخش ۱ از ۲


🔻 جواد علی، مورّخ و پژوهشگر شیعه و عراقی (۱۹۰۷-۱۹۸۷ میلادی) ۵۴ سال پیش از این، در سال ۱۹۶۸ انتشار مجموعه‌ کتاب‌هایی را آغاز کرد که آخرین مجلّد آن در سال ۱۹۷۴ به بازار آمد: المفصّل فی تاریخ العرب قبل الاسلام.

🔻 این مجموعه‌ی سترگ، که اکنون در ۱۰ جلد و بالغ بر ۷۰۰۰ صفحه به زبان عربی در دسترس است، در زمانه‌اش (و حتی اکنون) جامع‌ترین کتابی بود که درباره‌ی عرب‌های پیشااسلامی تألیف شده بود. چنانچه خود جواد علی در مقدمه‌ی جلد یکم نوشته است، در زمانه‌ی انتشار نخستین مجلد این کتاب او خود نمی‌دانست که کتاب در نهایت به چند جلد خواهد رسید، اما حدس می‌زده است که بالغ بر ۱۰ جلد بشود (و حدس صائبی بود). بنای او این بوده است که درباره‌ی بسیاری از حوزه‌های زندگی عرب‌های پیشااسلامی بنویسد: سیاسی، اجتماعی، دینی، علمی، ادبی، فنی، و تشریعی.

🔻 گرچه کتاب جواد علی کار سترگی است، اما کار سترگ الزاماً به معنای روش‌مندبودن، نقّادانه‌بودن، یا مناسب‌بودن برای ارجاعات پژوهشی در زمانه‌ی ما نیست. کاستی‌های کار جواد علی را می‌توان در موارد زیر خلاصه کرد:

۱. کار جواد علی با معیارهای پژوهشی نوین اساساً کاری «پژوهشی» نبوده است، بلکه کاری «مروری» است. متن این کتاب در واقع تجمیع و تبویب مطالبی است که عموماً در منابع متنی و رواییِ عربی-اسلامی موجود بوده‌اند، به‌علاوه‌ی ارجاعات پراکنده و محدود به بعضی از کارهای کلاسیک یا کارهای مرجع بعضی از پژوهشگران غربی که در زمانه‌ی نگارش اثر (یعنی بیش از ۵۰ سال پیش از این) موجود بوده‌اند.

۲. کتاب المفصل درباره‌ی روش کار و تألیف مطالب هیچ توضیحی به‌همراه ندارد. کتاب خالی از هرگونه روش‌شناسی است و به مصادر تاریخِ جاهلی صرفاً اشاره‌ای گذرا کرده است، بدون هرگونه پرداخت روش‌مند. هیچ فصلی از کتاب به روش‌شناسی کار اختصاص داده نشده است.

۳. المفصل کتاب‌شناسی ندارد، نه در انتهای فصول، نه در انتهای هر جلد، و نه حتی در جلد دهم که عملاً فهرست و نمایه‌ها‌ی کل کتاب را تشکیل داده‌ است. ارجاعات صرفاً در پانویس‌ها آمده‌اند. حتی ارجاعات موجود در پانویس‌ها نیز غالباً برای مطالبی آمده‌اند که از آن‌ها در متن کتاب نقل‌قول مستقیم شده‌ است.

۴. دسترسی جواد علی به منابع اروپایی محدود است. آشنایی او به آلمانی، به علت تحصیل در آلمان برای دوره‌ی دکتری، باعث شده است که از میان همان منابع محدودِ اروپایی بیشترشان به زبان آلمانی باشند. البته او به انگلیسی نیز تسلط داشته است، اما در مجموع منابع کتاب او به زبان‌های اروپایی یا منابع کلاسیک‌اند، یا دائرة المعارف‌هایند، یا آثاری کلی‌ و عمومی‌اند؛ ارجاع به منابع متأخرتر و جزئی‌تر در کتاب او معدود و محدود است.

۵. جواد علی در این کتاب به نقادیِ روش‌مندِ منابع نیز نمی‌پردازد و صرفاً از آن‌ها برای نگارش متنی روان و گزارش‌گونه بهره می‌برد. یعنی مخاطب در این مجموعه‌ی ۷۰۰۰ صفحه‌ای جایی با بررسی نقادانه‌ی منابع و تاریخ‌گذاری آن‌ها و بررسی وثاقت آن‌ها رو‌به‌رو نمی‌شود، چه متون ادبی و چه روایات و احادیث. جواد علی از منابع در مجموع تلقیِ قبول داشته است. او صرفاً نقادی‌هایی جسته‌گریخته داشته است، از همان سنخی که در کتاب‌نویسی‌های معمول اسلامی و عربی می‌توان یافت، یعنی زدنِ نقلی بر نقل دیگر، بدون کندوکاوهای تاریخی و نسخه‌شناختی و سندی.


🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
ادامه در 👇🏼
ادامه از 👆🏼

✨ تأملی نقادانه‌ی درباره‌ی کتاب «المفصّل فی تاریخ العرب قبل الاسلام»

📌 به بهانه‌ی انتشار خبری درباره‌ی ترجمه‌ی دوباره‌ی کتاب «المفصّل فی تاریخ العرب قبل الاسلام» به فارسی

بخش ۲ از ۲


🔻 تجمیع و تبویب منابع متنی و روایی اسلامی و عربی درباره‌ی عرب‌های پیشااسلامی بی‌تردید کاری لازم بوده است و آن را مرجعی نسبتاً مناسب برای آشنایی اولیه با مطالب موجود در متون عربی و اسلامی درباره‌ی عرب‌های پیشااسلامی می‌سازد. اما بُعد زمانیِ این کار (که بیش از ۵۰ سال از زمان انتشار آن گذشته است)، به همراه ضعفِ روش پژوهش و ضعفِ نقادی منابع این کار را از رده‌ی منابعی که یک پژوهشگر می‌تواند به آن تکیه کند خارج می‌کند. برای نمونه، در جلد ۴، فصل ۴۲ از این کتاب با عنوان «مکه المکرمه» در بیش از ۱۲۰ صفحه جز چند ارجاع کلی و حتی غیرلازم به دائرة‌المعارف‌های موجود به زبان‌های اروپایی و بعضی دیگر از منابع عمومی، اکثریت متن را مبتنی بر نقل‌های عربی و اسلامی نگاشته شده است؛ اما خالی از بررسی‌های درون‌متنی و برون‌متنی. گویی هدف فقط ارائه‌ی روایتی خوش‌خوان از عبارت‌های موجود در قرآن و روایات و متون کلاسیک اسلامی درباره‌ی مکه بوده است، بی‌هیچ پرسشی از نسبت میان این متون یا صحت و سقم روایت‌های‌شان، حتی در مواردی که این نقل‌ها در ظاهر با هم تناقض دارند.

🔻گرچه این مجموعه باید در میان کتاب‌های چاپی یا الکترونیکی هر پژوهشگری که در حوزه‌ی تاریخ اسلام یا تاریخ عرب‌های پیشااسلامی کار می‌کند به‌منزله‌ی اثری کلاسیک موجود باشد؛ اما پژوهشگری که می‌تواند مستقیماً‌ از منابع عربی-اسلامی استفاده کند، یا دسترسی به منابع روزآمدتر غربی دارد، یا می‌خواهد به سراغ آثاری برود که نقادی منابع در آن‌ها انجام شده باشد نیاز چندانی به کار جواد علی نخواهد داشت.

🔻 در همین راستا، ترجمه‌ی این اثر به فارسی بی‌تردید ارزشمند است (و بعضی از مجلدات آن قبلاً به فارسی ترجمه شده‌اند و منتشر شده‌اند)، اما اگر اولویت‌ها و محدودیت‌ها را در حوزه‌ی ترجمه و نشر در نظر بگیریم، به‌ازای ترجمه‌ی دوباره‌ی کتابی ۷۰۰۰ صفحه‌ای که در زمینه‌ی پژوهشی‌اش روزآمد، روش‌مند، و نقّادانه نیست شاید بتوان بیش از ۲۰ کتاب از پژوهشگران برجسته‌ی تاریخِ اسلام و تاریخِ عربِ پیشااسلامی ترجمه کرد که بیشترِ معیارهای پژوهشی نوین را ارضاء می‌کنند: کارهایی از گوردن نیوبی، عزیز العظمه، سیدنی گریفیث، احمد الجلاد، کریستیین روبن، فردریک امبر، جرالد هاوتینگ، مایکل مک‌دانلد، و بسیاری دیگر.

🔻 سخن پایانی اینکه شاید زمان نگارش آثاری همچون المفصّل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، با این گستردگی در مطالب و این حجم از اطلاعات به دست یک شخص به سر آمده باشد. چنین آثاری را امروزه نه یک فرد، بلکه گروهی از پژوهشگران و آن هم فقط درباره‌ی زمینه‌ی تخصصیِ خودشان و مبتنی بر روش‌های مشخص پژوهشی می‌نویسند.


#المفصل_فی_تاریخ_العرب_قبل_الاسلام #جواد_علی #نقد #اسلام‌پژوهی #تاریخ #پیشااسلامی

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
👍1
🔍 فتوح الحرمین، راهنمای منظوم و مصوّر حج و حرمین شریفین

✨ معرفی منابع

📌 معرفی مقاله‌ی «درآمدی بر نسخه‌شناخت فتوح الحرمین محیی لاری» نوشته‌ی احمد خامه‌یار

🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | احمد خامه‌یار


🔻 فُتوح الحَرَمَیْن، سروده‌ی مُحیی‌الدین لاری، منظومه‌ای بر وزن مخزن الاسرار نظامی، در موضوع آداب حج و توصیف اماکن مقدس حرمین شریفین است. این اثر را می‌توان نماینده‌ی نخست و اصلی نوع ادبی «حج‌نامه» در زبان فارسی به شمار آورد که بعداً به پیروی از آن، منظومه‌های فارسی دیگری و بلکه حتی منظومه‌هایی به زبان ترکی، سروده شده است.

🔻 فتوح الحرمین در واقع راهنمای مختصری برای حج‌گزار است که در آن، آداب و مناسک حج و شرح مساجد و اماکن مقدس مکه و مدینه، با هدف سهولت و آسانی یادگیری و حفظ آن، در قالب زبان شعر بیان شده است. نظم شیوا و روان متنِ منظومه آن را به اثری مورد علاقه برای مسلمانان فارسی‌زبان تبدیل کرده است.

🔻 کارکرد فتوح الحرمین به عنوان راهنمای منظوم حج‌گزاران، با ترسیم تصاویر و نگاره‌هایی از اماکن مقدس مکّه و مدینه در نسخه‌های خطی این اثر کامل می‌شده است. این تصاویر، برای مردم آن زمان که هیچ رسانه‌ی تصویریِ دیگری در اختیار نداشتند، نقشی را که عکس‌ها یا نقشه‌های راهنما در زمان ما دارند، ایفا می‌کرده است.

🔻 از فتوح الحرمین بیش از ۱۵۰ نسخه‌ی خطی در بسیاری از کتابخانه‌ها و مراکز نسخ خطی و شماری از موزه‌های هنری معتبر جهان وجود دارد. مزیّن‌بودن این نسخه‌ها به تصاویر و نقشه‌های زیبای اماکن مقدس، باعث شده تا این کتابخانه‌ها و موزه‌ها، معمولاً نسخه‌های فتوح الحرمین را از نفایس و آثار هنری ارزشمند خود به شمار آورند. در ایران اما، نسخه‌های فتوح الحرمین مورد بی‌مهری قرار دارند.

🔻 تنها اثر چاپی مستقل در ایران درباره‌ی فتوح الحرمین (البته به‌جز تصحیح متن آن)، کتاب نگار و نگاره تألیف استاد رسول جعفریان (تهران: نشر علم، ۱۳۹۲) است که حاوی شرح و تحلیل تصاویر اماکن مقدس در نسخ خطی این منظومه است. با این حال، پرداختن به ابعاد دیگری از این موضوع نظیر کاتبان و اماکن کتابت نسخه‌ها، سبک‌ها و الگوهای مختلف تصاویر و بررسی میزان واقع‌گرایی در ترسیم آن‌ها، در این کتاب مغفول مانده است.

🔻 با توجه به فقدان مطالعه‌ی نسخه‌پژوهانه‌ی جامعی درباره‌ی نسخ خطی فتوح الحرمین، نگارنده‌ی این سطور در مقاله‌ای با عنوان «درآمدی بر نسخه‌شناخت فتوح الحرمین محیی لاری» (منتشر شده در: میراث حج و حرمین شریفین ـ دفتر اول، به کوشش: احمد خامه‌یار، تهران: مشعر، ۱۳۹۹ ص ۲۳۵-۳۰۰)، ضمن معرفی تفصیلی فتوح الحرمین و ویژگی‌های آن، جدولی از مشخصات ۱۴۰ نسخه خطی آن تهیه کرده است.

🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | احمد خامه‌یار

🔗 نشانی صفحه‌ی نویسنده‌ی این یادداشت، احمد خامه‌یار، در اینستاگرام

--------------------
پیش از این،‌ در پنجمین نشست از مجموعه‌ی «خیلی دور، خیلی نزدیک» درباره‌ی فتوح الحرمین با لیلا الحق گفت‌وگو کرده‌ام. نما و آوای آن نشست در دسترس است.

#اسلام‌پژوهی #نسخه‌پژوهی #سفرنامه #حج‌نامه

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
🔍 تأملی درباره‌ی تعدّد نویسندگان و ویراستاران قرآن و افزودگی‌های بعدی به متن اولیه‌ی آن

✨ معرفی منابع

📌 معرفی مقاله‌ی «قرآن(قرآن‌ها) در بافتارش(بافتارهایش)» نوشته‌ی تُماسُ تِسِیی



🔻 آشنایی
تُماسُ تِسِیی، قرآن‌پژوه ایتالیایی و استاد دانشگاه دوک-کانشن، در مقاله‌ی اخیر خود با عنوان «قرآن(قرآن‌ها) در بافتارش(بافتارهایش)» که در شماره‌ی (۲) ۳۰۹ از «نشریه‌ی آسیایی» در اواخر سال ۲۰۲۱ میلادی منتشر شد،‌ به چند پرسش مهم و البته چالش‌برانگیز درباره‌ی پدیدآورنده/پدیدآورندگان قرآن پرداخته است:
🔅 آیا نویسنده‌ی قرآن فقط یک نفر بوده است؟
🔅 آیا می‌توان در متن قرآنِ کنونی بخش‌هایی را یافت که پس از درگذشت محمّد و پیش از آغاز رسمی‌سازی قرآن به متن اولیه‌ افزوده شده‌اند؟
🔅 آیا متن کنونی قرآن، که احتمالاً در نیمه‌ی سده‌ی هفتم میلادی رسمی شده است، حاصل کار تعدادی از نویسندگان و ویراستارانی است که در محیط‌های فرهنگی و اجتماعی متفاوتی می‌زیسته‌اند؟



🔻 چکیده
نویسنده در این مقاله استدلال می‌کند که دشواری‌های شناخته‌شده در مواجهه با مصادر و خاستگاه‌های قرآن اکثراً پیامدهای عقیده و باوری اسلامی است که تصور می‌کند کل پیکره‌ی متنِ قرآن باید به یک نویسنده و/یا به یک بافتار فرهنگی و اجتماعی خاص بازگردد.
در مقابلِ این دیدگاه، او طرحی جایگزین پیشنهاد می‌کند که در آن قرآن متن و سندی ادبی است که نه فقط بازتاب‌دهنده‌ی فعالیت پیامبرانه‌ی محمّد در حجاز، بلکه افزون بر آن بازتاب‌دهنده‌ی تکوین و گسترش امّت او در طول دهه‌های نخستین توسعه‌طلبی‌های جغرافیایی آنان تا پیش از آغاز رسمی‌سازی قرآن در زمانه‌‌ی عثمان است.
نویسنده با ارائه‌ی چند نمونه از سوره‌های گوناگون (از جمله سوره‌های نجم، مُدّثّر، مُزّمّل، و شمس) در قرآن نشان می‌دهد که چگونه نویسندگان و ویراستارانی غیر از محمّد «حاشیه‌های تفسیری» را به «متن اولیه» افزوده‌اند. مقاله با بررسی این افزودگی‌های ثانوی نشانه‌هایی از تفاوت میان محیط‌های اجتماعی و جدلی و جغرافیاییِ نویسندگان/ویراستاران ثانوی را با محیط محمّد یا دیگر نویسندگان اولیه‌ی متن آشکار می‌کنند.
نویسنده همچنین با ردّ نظریه‌‌ای که یکی از مدافعان نظریه‌ی یکتایی نویسنده‌ی قرآن، بهنام صادقی، بر پایه‌ی بررسیِ سبکِ نگارش یا سبک‌سنجیِ متنِ قرآن رأی بر وحدت نگارنده‌ی آن می‌دهد، تحول زمینه‌های جدلی-تفسیری و نیز تنش‌های سبک‌شناختی در متن قرآنِ کنونی را با نمونه‌هایی نشان می‌دهد.
تِسِیی مجموعه‌ای از سوره‌های قرآنِ کنونی را معیّن می‌کند که به نظر او بخش‌هایی از متن آن سوره‌ها را می‌توان «متن‌های اولیه» دانست: بخشی که به محمّد یا دیگر نویسندگانی معاصر با او (یا پیش از او) منسوب می‌شود. آنگاه در همان سوره‌ها لایه‌ها و حواشی افزوده‌شده را هویدا می‌کند که «توضیحات» یا «حاشیه‌های ثانویه» می‌نامندشان.


🔻 انتشار مقاله
تُماسُ تِسِیی در فرسته‌ای که چند روز پیش در صفحه‌ی فیسبوک خود منتشر کرد از مشکلاتی گفت که در مسیر چاپ این مقاله با آن‌ها مواجه شده بود:
"پس از هزاران دردسر، این مقاله بالاخره رونمایی شد. انتشار آن آسان نبود. موضوع مناقشه‌برانگیز است، و من می‌بایست با سطوح و انواعی از مخالفت‌ها مواجه می‌شدم که هرگز تصور نمی‌کردم در زمینه‌ای دانشگاهی وجود داشته باشند. در واقع، این مقاله سال‌ها پیش برای چاپ در نشریه‌ی مشهور فرانسوی دیگری —به همراه نامه‌های تبریک از سوی سردبیر آن— پذیرفته شده بود. سپس شورای ویراستاریِ آن مجله تغییر کرد و سردبیر جدید راهی برای رد مقاله‌ی من پیدا کرد. من از «نشریه‌ی آسیایی» بی‌نهایت سپاس‌گزارم که به من آزادیِ بیانِ علمی داد تا آزادانه طرح‌هایم را بیان کنم و آن‌ها را در معرض دید عموم قرار دهم..."
نهایتاً این مقاله در شماره‌ی پایانی سال ۲۰۲۱ میلادیِ «نشریه‌ی آسیایی» که نشریه‌ای فرانسوی، معتبر، و پرسابقه است چاپ شد. «نشریه‌ی آسیایی» دوفصل‌نامه‌ای پژوهشی است که به انتشار پژوهش‌های مرتبط با مطالعات آسیایی می‌پردازد و از سال ۱۸۲۲ میلادی تاکنون منتشر شده است و امسال دویستمین سال انتشار آن است.
تِسِیی در آغاز مقاله از نظرها و راهنمایی‌های مَغِین فُن پوتِن، محمدعلی امیرمعزّی، و دِیوید پاوِرز درباره‌ی نسخه‌ی نهایی این مقاله تشکر کرده است.


🔻 گزارش مقاله
در چند فرسته در روزهای آینده گزارشی از این مقاله ارائه خواهم کرد. جزئیات موجود در مقاله فراوان و گسترده‌اند و آن را به مقاله‌ای مناسب برای ترجمه تبدیل کرده است.


📗 برای دسترسی به مقاله بنگرید به:
Tesei, Tommaso. "The Quran(s) in Context(s)" in Journal Asiatique, 309.2 (2021), 185-202.


#قرآن #قرآن‌پژوهی #اسلام_آغازین #باستان_متأخر #حاشیه‌های_تفسیری
#Quran #Quranic_Studies #Early_Islam #Late_Antiquity #Exegetical_Glosses

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
👍1
🔍 به طرف مقابل گوش بده | Audi alteram partem

✨ نقد و نظر

📌 گزارشی از بخشی از کتاب اخیر احمد الجلاد با عنوان «دین و آیین‌های کوچ‌گردهای عربستانِ پیشااسلامی: بازسازی‌ای بر پایه‌ی سنگ‌نبشته‌های صفایی»

بخش ۱ از ۲


🔻 به آسانی می‌توان صفحه‌ای از قرآن را گشود و گفت‌وگوهای قرآن با مخاطبانش را خواند؛ گفت‌وگوهایی که در بسیاری از موارد حالتی جدلی و تحذیری دارند و مواضع و باورهای «طرف مقابل» را به چالش می‌کشند: از مشرکان و کافران و منافقان گرفته تا یهودیان و مسیحیان. اما شاید به‌کارگیری اصطلاح «گفت‌وگو» برای توصیفِ چنین عباراتی در متن قرآن چندان مناسب نباشد؛ زیرا گفت‌وگو باید دو طرف داشته باشد: گفته‌های قرآن و گفته‌های طرف مقابل. اما آنچه معمولاً در متن قرآن می‌بینیم صرفاً «گفته‌های قرآن» است، هرچند در مواردی معدود «گفته‌های طرف مقابل» نیز نقل شده است، اما آن گفته‌ها نیز از «زبان قرآن» است.

🔻 طرفِ مقابل (مشرکان، کافران، منافقان، مخالفان، معاندان، نافرمانان، پیمان‌شکنان، مسیحیان، یهودیان، و ...) در قرآن نماینده‌ای مستقل ندارند؛ سخنانشان پیدا نیست مگر از زبان پدیدآورنده‌ی قرآن، و البته آن هم معمولاً در قالب‌های جدلی و مدافعه‌جویانه بیان شده است. هرآنچه ما در قرآن از «دیگران» و درباره‌ی «دیگران» خوانده‌ایم و شنیده‌ایم از صافی و مُمیّزی پدیدآورنده‌ی قرآن گذشته‌اند: ما «دیگران» را از پشت عینک‌های پدیدآورنده‌ی قرآن می‌بینیم، یا (اگر گامی فراتر بگذاریم) آن‌ها را طوری می‌بینیم که پدید‌آورنده‌ی قرآن می‌خواسته است که آن‌ها را آنگونه به ما بنُمایاند، نه الزاماً آن چیزی که آن‌ها واقعاً گفته‌اند یا بوده‌اند. البته این معضل فقط به همین‌جا در متن قرآن ختم نمی‌شود، زیرا که تفسیرها و روایت‌ها و نقل‌های پسااسلامی همان صدای بسیار ضعیفِ طرف مقابل را نیز مخدوش‌ کرده‌اند.

🔻 عبارت معروفی به زبان لاتین می‌گوید: "به طرف مقابل گوش بده!" (Audi alteram partem) و معنایش این است که «یک‌طرفه به قاضی نرو!»، بگذار که طرف مقابل نیز مجال سخن و پاسخ داشته باشد! این عبارت به بنیانی برای قضاوت میان طرفین ماجرا تبدیل شده است: هر طرف باید مجال کافی داشته باشد تا از آنچه علیه او گفته شده است دفاع کند و شواهد و دلایلش را ارائه کند. اما آیا خواننده‌ی متن قرآن از رهگذر آنچه در متن به مخالفان نسبت داده شده است می‌تواند به طرف مقابل گوش بدهد؟ آیا با خواندن متن قرآن می‌توان به‌راستی و با اطمینان سخن مخالفان را شنید؟ پاسخ‌دادن به این پرسش برای شخصی که متن قرآن و نیّت پدیدآورنده‌ی آن را صرفاً بازتاب‌دادن‌ِ واقعیت بدون هیچ دخل‌وتصرفی می‌داند بسیار ساده است: آری! اما یافتن پاسخ برای دیگرانی که به دنبال شواهد و دلایلی بیرون از متن می‌گردند تا بتوانند عادلانه به «طرف مقابل گوش بدهند» چندان آسان نخواهد بود.

🔻 آنچه احمد الجلاد در کتاب اخیرش با عنوان «دین و آیین‌های کوچ‌گردهای عربستانِ پیشااسلامی: بازسازی‌ای بر پایه‌ی سنگ‌نبشته‌های صفایی» برای ما فراهم کرده است بخش کوچکی است از شواهد و دلایلی که شخص پرسشگر و پژوهشگر برای گوش دادن به طرف مقابل می‌تواند از آن‌ها استفاده کند. کوچ‌گردهای عربستان در دوران پیشااسلامی بخشی از مخاطبان قرآن بوده‌اند، یا دست‌کم باور بر این است که واژه‌ی «اَعراب» یا «جاهلیة» یا واژه‌های مشابه در قرآن به چنین گروهی اشاره دارد. این اعراب کوچ‌گرد چه‌کسانی بوده‌اند؟ چه آیین‌هایی داشته‌اند؟ چه خدایانی داشته‌اند و نقش خدایان در زندگی‌شان را چه می‌پنداشته‌اند؟ نگاه‌شان به سرنوشت انسان چه بوده است؟ چه تصوری درباره‌ی زندگی پس از مرگ داشته‌اند؟ و در مجموع جهان را چگونه می‌دیده‌اند؟ احمد الجلاد با بررسی سنگ‌نبشته‌هایی که این کوچ‌گردها در بیابان‌ها و کوه‌ها و راه‌ها و بادیه‌ها بر تنه‌ی سنگ‌ها خراشیده‌اند برایمان پاسخ‌هایی مستند به شواهد مادی به ارمغان آورده است. چه برای باورمندی که متن قرآن را مؤمنانه می‌خواند و چه برای پرسشگر و پژوهشگری که در پی گوش دادن به طرف مقابل است یافته‌های سنگ‌نبشته‌های صفایی دانش‌افزا و بینش‌آفرین است.


🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
ادامه در 👇🏼
👍1
ادامه از 👆🏼

🔍 به طرف مقابل گوش بده | Audi alteram partem

✨ نقد و نظر

📌 گزارشی از بخشی از کتاب اخیر احمد الجلاد با عنوان «دین و آیین‌های کوچ‌گردهای عربستانِ پیشااسلامی: بازسازی‌ای بر پایه‌ی سنگ‌نبشته‌های صفایی»

بخش ۲ از ۲


🔻 بخشی از دیباجه‌ی این کتاب را به فارسی برگردانده‌ام که در ادامه می‌آورم:

📖 متداول‌ترین مرجع برای دین عرب پیشااسلامی «کتاب الأصنام» نوشته‌ی هشام ابن الکلبی است. متن آن کتاب مجموعه‌ای از داستان‌های عامیانه را ارائه می‌کند که تاریخ باورمندی انسان را بازگویی می‌کند؛ تاریخی که با یکتاپرستی خالص آغاز می‌شود، به سوی تکوین چندخداپرستی و شرک می‌رود، و با «نابودی نهایی خدایان» که به واسطه‌ی ظهور محمّد آغاز شده است به پایان می‌رسد...

📖 با اینکه به‌درستی در اصالتِ تاریخی این گزارش‌ها [یعنی گزارش‌های موجود در منابع اسلامی درباره‌ی اعراب یا کوچ‌گردهای عربستان پیشااسلامی] تردید شده است، اما این گزارش‌ها نکته‌ی مهمی که ولید صالح [قرآن‌پژوه مسلمان در کتابش به سال ۲۰۱۹ با عنوان «خدایان مکّی، الوهیت عیسی: تحلیلی از سوره‌ی زخرف»] به آن اشاره کرده بود را بسیار شایان توجه می‌کند: "مخالفانِ محمّد جان به در نبردند که بتوانند طرف دیگر ماجرا را [برای ما] بگویند". آنچه ما در مورد آن‌ها و کسانی که پیش از آن‌ها بوده‌اند می‌دانیم به طور سنتی بر پایه‌ی منابع جدلی مانند این منبع [یعنی «کتاب الأصنام» هشام ابن الکلبی] بازسازی شده‌اند. جهان‌بینی و باورهای آن‌ها از صافی‌های اسلامی عبور داده شده‌اند و به شکلی پراکنده و آشفته به دست ما می‌رسند. مرز میان آنچه ممکن است «هسته‌های اصیل حقیقت» باشند با برداشت‌های آزاد، مجازگویی، و سنّت‌های ادبی مشخص نیست.

📖 کتاب پیش‌رو، با استفاده از منابعی متفاوت [از منابع روایی اسلامی]، یعنی با سنگ‌نبشت‌های صفایی، به دین و آیین‌های کوچ‌گردهای عربِ پیشااسلامی می‌پردازد. متون این سنگ‌نبشته‌ها، در نزدیکترین زمان، از حدود سه سده پیش از ظهور اسلام تا زمان‌هایی بسیار دور نوشته شده‌اند؛ و برخلاف منابع ادبی دوره‌ی اسلامی، این مطالب [یعنی سنگ‌نبشته‌ها] به دست مُتِنَسّکان به دینِ عربِ سنّتی ایجاد شده‌اند. این سنگ‌نبشته‌ها شاهدان عینی بر حیات دینی کوچ‌گردهای عرب‌اند پیش از آنکه یهودیّت و مسیحیّت در سرتاسر عربستان گسترده بشوند. در ادامه‌ی کتاب می‌کوشم تا جهانِ آن‌ها را با استفاده از واژه‌های خودشان بازسازی کنم، که البته با واسطه‌ی متن‌پژوهی تطبیقی، منابع ادبی دوره‌های پیشااسلامی و اسلامی، و خود بافتار باستان‌شناختی‌شان تفسیر شده‌اند.


📗 برای دسترسی به کتاب بنگرید به:
Al-Jallad, Ahmad. The Religion and Rituals of the Nomads of Pre-Islamic Arabia: A Reconstruction Based on the Safaitic Inscriptions. Leiden:Brill, 2022.


#اسلام #قرآن #عربستان_پیشااسلامی #سنگ‌نبشته #احمد_الجلاد #صفایی #جدلی
#Islam #Quran #PreIslamic_Arabia #Inscription #Ahmad_AlJallad #Safaitic #Polemic


🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes