مفهوم «وسطیت» کلیدی‌ترین واژه در منظومه فکری دکتر یوسف قرضاوی است. او این مفهوم را نه یک «سلیقه شخصی»، بلکه ماهیت اصلی اسلام و تنها راه نجات امت اسلامی از دو لبه‌ی قیچی «افراط» و «تفریط» می‌داند.

⚖️ راه میانه؛ واکاوی مفهوم «وسطیت» از دیدگاه یوسف قرضاوی

دکتر قرضاوی «امت وسط» را امتی می‌داند که در جایگاه شاهد و ناظر بر دیگر تمدن‌ها ایستاده است. وسطیت از نگاه او به معنای «سازش‌کاری» یا «انتخاب میانگین ریاضی» نیست، بلکه به معنای استقامت در مسیر حق، دقیقاً در جایی است که از افراط (زیاده‌روی) و تفریط (کوتاهی) پیراسته باشد.

📌 شاخصه‌های اصلی وسطیت قرضاوی:

۱. تعادل میان «نص» و «عقل»:
او نه مانند سلفی‌گریِ سنتی عقل را تعطیل می‌کند و نه مانند عقل‌گراییِ مفرط، نص را به حاشیه می‌برد. وسطیت یعنی: فهمِ متن در سایه مقاصد عقلانی و به کارگیری عقل در چارچوب هدایت وحی.

۲. توازن میان «ثبات» و «تغییر»:
قرضاوی معتقد است در اسلام یک هسته سختِ ثابت (ثوابت) وجود دارد (مثل اصول عقاید و ضروریات دین) و یک پوسته متغیر (متغیرات). افراطیون همه چیز را ثابت می‌بینند و تجددزدگان همه چیز را متغیر؛ اما وسطیت، ثبات را در «اهداف» و تغییر را در «وسایل» می‌جوید.

۳. پیوند میان «معنویت» و «ماده»:
او با نگاه صوفیانه‌ی انزواطلبانه (ترک دنیا) و نگاه مادی‌گرایانه (غرق شدن در دنیا) مخالفت می‌کند. از دید او، مسلمانِ میانه، کسی است که «دنیا را در دست دارد و خدا را در دل».

۴. رواداری و مدارا (تسامح):
در فقه وسطیت، اصل بر «آسانی» است نه «دشواری» (تيسير لا تعسير). قرضاوی در فتاوای خود همواره به دنبال گشایش برای مردم است، مگر در جایی که نص صریحی مانع باشد.

🚩 چرا وسطیت ضرورت دارد؟ (نگاه انتقادی)

قرضاوی هشدار می‌دهد که دو جریان همواره به اسلام ضربه می‌زنند:

🔸 جریان غالی یا افراطی: که با سخت‌گیری‌های بی‌مورد، چهره‌ای خشن و غیرقابل‌زیست از دین ارائه می‌دهد.
🔸 جریان تفریطی: که با تأویل‌های بی‌باکانه، هویت و اصالت دین را از بین می‌برد.

💡 خلاصه سخن:

وسطیتِ مدنظر قرضاوی، یک «موضع فعال» است؛ یعنی شجاعت ایستادن در برابر هجمه‌های فکری از هر دو سو برای حفظ توازن زندگی بشری.

✨یکی از بارزترین عرصه‌هایی که «وسطیت» قرضاوی در آن تجلی یافته، تأسیس و هدایت «شورای اروپایی افتاء و پژوهش» است. او در این حوزه، فقهی را پایه‌گذاری کرد که به «فقه اقلیت‌ها» (فقة الأقليات) شهرت یافت.

در ادامه، یک نمونه عملی از فتاوای او را که بر پایه اعتدال و واقع‌گرایی تنظیم شده، برای تلگرام بازخوانی می‌کنیم:

⚖️ نمونه عملی وسطیت: فقه اقلیت‌ها و زیستن در جهان مدرن

دکتر قرضاوی معتقد بود مسلمانانی که در جوامع غیرمسلمان زندگی می‌کنند، نباید میان «حفظ دین» و «حفظ شهروندی» یکی را انتخاب کنند. او با رویکردی میانه، راه سومی را گشود:

🏠 نمونه: مسئله وام مسکن (الربا للمسلمین في غیر دار الاسلام)

یکی از چالش‌های بزرگ مسلمانان در غرب، خرید خانه از طریق تسهیلات بانکی بود که با چالش «ربا» مواجه می‌شد.

🔸 دیدگاه افراطی: خرید خانه با بهره بانکی مطلقاً حرام است؛ حتی اگر مسلمانان تا ابد مستأجر بمانند و ثروتشان در دست غیرمسلمانان هدر رود.
🔸 دیدگاه تفریطی: ربا در عصر جدید معنا ندارد و کلاً باید حلال اعلام شود.
🔸 پاسخ وسطیت (قرضاوی): او با استناد به قاعده‌ی «نیازهای عمومی در حکم ضرورت هستند»، فتوا داد که برای خانواده‌ای که مسکنی ندارد و راهی جز وام بانکی برایش میسر نیست، خرید یک سرپناه از این طریق مجاز است. او استدلال کرد که مصلحتِ «استقرار و قدرت‌مندی جامعه مسلمان» بر مفسده‌ی «ربا در محیط غیر اسلامی» (در شرایط خاص) اولویت دارد.

💡 منطق این فتوا:

قرضاوی در این فتاوا دو اصل را همزمان حفظ می‌کرد:

1. واقع‌گرایی: او می‌فهمید که خانه‌دار نشدن مسلمانان در غرب، به معنای ضعیف ماندن اقتصادی و حاشیه‌نشینی آن‌هاست.
2. تسهیل (تيسير): او معتقد بود اسلام نیامده تا زندگی را بر مردم بن‌بست کند.

🚩 نقد و بررسی:

این فتاوا در زمان خود با مخالفت شدید جریان‌های سلفی سنتی مواجه شد که او را به «تخریب شریعت» متهم کردند. اما قرضاوی با نگاهی استراتژیک و تمدنی معتقد بود که اگر فقه نتواند راه حلی برای زندگی شرافتمندانه مسلمانان در غرب پیدا کند، آن‌ها یا از دین خارج می‌شوند و یا در انزوای کامل فرو می‌روند.

✅ جمع‌بندی:

وسطیت قرضاوی یعنی: «فقهی که با آسمان در پیوند است، اما پاهایش روی زمینِ واقعیت قرار دارد.»

#فقه_اقلیت‌ها #یوسف_قرضاوی #اجتهاد_معاصر #اسلام_و_غرب #تسهیل_شرعی

📲 در شبکه‌های اجتماعی همراه ما باشید: 

🔸 اینستاگرام 🔸 تلگرام 🔸 وب‌سایت 🔸 آپارات