از سال ۱۳۹۶، جامعه ما محل بروز بی‌قراری‌های رفت‌وبرگشتی و به تعبیری «آکاردئونی» شده است؛ وضعیتی که دامنه بی‌قراری در آن باز و بسته می‌شود و در عین حال حالتی تناسخی دارد، بدین معنا که هر نوبت که باز می‌شود و چهره می‌گشاید، ما با صورت جدیدی مواجه می‌شویم. به نظر می‌رسد این روند رفت‌وبرگشت، باز و بسته شدن و در عین حال با چهره‌ای جدید ظاهر شدن و سخن گفتن، پدیده‌ای است که ما حداقل از سال ۸۸ به این‌سو، و به‌طور فشرده‌تر از سال ۹۶ تاکنون، با آن سروکار داریم.

چیزی که من می‌بینم «خشم اجتماعی» و یک نوع خشم انباشته‌شده است. دال مرکزی آن «خشم» است. ما با یک پریشان‌حالی اجتماعی و درماندگی اجتماعی مواجهیم که به شکل‌های مختلفی ظاهر شده است. همان‌طور که آقای دکتر گفتند، از سال ۸۸، ۹۶، ۹۸، ۱۴۰۰، ۱۴۰۱ تا به امروز، جامعه مدام امواج مختلفی داشته که در واقع شراره‌های خشمی است که شکل گرفته است.

به نظر می‌رسد اینجا اگر حکومت صورت‌مسئله را در حوزه‌ بی‌قراری (به معنای «ناآرامی» بفهمد) و از این وجه دوم (یعنی بی‌قراری معادل «بی‌قراردادی») غافل شود، آن‌وقت احتمالاً به راه‌حل‌هایی اکتفا خواهد کرد که آن راه‌حل‌ها حتی اگر کفایتی داشته باشند، کفایت‌شان صرفاً به فرونشاندن موقت ناآرامی‌ها برمی‌گردد
...
گاهی تعریف از «خیر عمومی» آنقدر محدود می‌شود که معنایش «خیر خصوصی» است.

در حوزه‌ی سیاست، در این چند دهه شاهدیم که یک نوع «قلدرمآبی» اتفاق افتاده است؛ یک نوع قلدرمآبی سیاسی که پشت آن البته رانت‌ها و انحصارات قرار دارد.

صدا و سیمایی که ما داریم، اساساً در آن انعکاسی از این تنوعات ۹۱ میلیون جمعیت با اقوام مختلف، جنسیت‌ها، سبک‌های زندگی و نسل‌های مختلف نیست... رسانه‌های آزاد و مستقل و این‌ها را هم که منکوب کردیم. پس در نتیجه ما در سطح سرزمین و فلات، مرجعیت‌های رسانه‌ای را تخریب کردیم. مرجعیت‌های دانشگاهی را به شکل‌های مختلفی از چشم و دل و ذهن جامعه انداختیم. مرجعیت‌های روشنفکری را انداختیم. مدتی است که سلبریتی‌ها آمده‌اند و آن‌ها هم کار خاصی نمی‌توانند بکنند؛ نمی‌خواهم آن‌ها را نفی کنم، اما آن‌ها کارایی‌شان در حوزه‌ دیگری است.

وقتی از «جامعه‌ی ضعیف» سخن می‌گوییم، منظور ما جامعه‌ی تشکل‌نیافته است: یعنی جامعه‌ای که تنوعاتش در قالب تشکل‌های متنوع نتوانسته‌اند در عرصه‌ی عمومی بروز پیدا کنند. لذا به جای رای (Vote)، اصطلاحاً گاهی مجبور است به صدا (Voice) متوسل شود، و وقتی صدا نیز نباشد، به نویز (Noise) تبدیل می‌شود. صداها درهم‌آشفته می‌شود، بی‌معنا می‌شود، و عملاً انتقال معنا صورت نمی‌گیرد؛ لذا این صداها به جایی نمی‌رسند.
...
حکومت ضعیف نه به معنای ناتوان از سرکوب که گرفتار نوعی سندروم اوتیسم؛ یعنی نوعی درخودفروماندگی، درخودفرورفتگی، تکرارگویی و تکرارکاری. یعنی از برقراری ارتباط معنادار و مؤثر با واقعیت اجتماعی ناتوان شده است.

ما در تخیل سیاسی‌مان، انگار همواره باید در «شِعب ابی‌طالب» یا در «صحرای کربلا» باشیم؛ در حالی‌که ۹۱ میلیون نفر در این سرزمین زندگی می‌کنند و نمی‌توانند بدون دنیا زندگی کنند.
من هنوز به «نیروهای میانی» امید دارم برای این است که بتوانند میان دولت و ملت، یک داستان تازه شکل دهند. منظورم از «داستان» یک داستان معنادار است. شما، یعنی شهروندان این جامعه، با تمام نسل‌ها و طبقه‌ها و اقشار، زن‌ها و مردها، دنبال آن هستید که مسائل‌تان و مشکلات‌تان را در دل یک تخیل اجتماعیِ معنادار، در دل یک داستان که برای‌ شما معنادار است، دنبال کنید.

ما، زمان‌های طلایی و حساس را از دست داده‌ایم اما در این زمان ازدست‌رفته به‌سر می‌بریم. تنها چیزی که می‌تواند به‌ نوعی بهره‌وری ملی از ظرفیت‌های باقیمانده ایجاد کند، همین است. شما در زندگی هم وقتی می‌بینید که همه‌چیز از دست رفته اما چیزهایی دارید و به آن‌ها متوسل می‌شوید که شاید بهره‌وری داشته باشد. به نظر من در همین سقف کوتاهِ قانون اساسی، به‌رغم همه‌ی محدودیت‌هایش، هنوز ظرفیت‌هایی وجود دارد برای اینکه بازگردیم به این سرزمین، به این فلات، و به‌ عنوان یک دولت-ملت، قرارداد اجتماعی‌مان را بهبود ببخشیم. بیایم در یک نوع همه‌پرسی انجام دهیم که در آن تعریفی تازه از مشارکت مردم، گردش قدرت، حقوق اجتماعی، دموکراسی و حقوق بشر تعریف شود و بتوان با روشی صلح‌آمیز، مسیر طرح ناتمام ایران را دنبال کنیم.

در دوگانه‌ی خیر و شر مطلق ملاکی جز وفاداری به خیر پذیرفتنی نیست. راهی هم برای ارزیابی میزان خیر و شر وجود ندارد. سردمدارِ ایدئولوژی رهبرِ خودی‌های جبهه‌ی خیر است، پس هر چه آن خسرو کند شیرین بود. غیرخودی‌ها هم تکلیف‌شان از پیش روشن است، یا سر بر آستان خیر مطلق مفروض می‌سایند، یا در جنگ بزرگ خیر و شر چیزی بیش از ابزار و ادوات صحنه نیستند و زندگی‌شان به خودی خود ارزش و اهمیتی ندارد.

از آنجا که شاکله‌ی این گفتمان‌ها آرمان‌زدگی و آرزواندیشی است، در رویارویی با سفتی‌های مأیوس‌کننده‌ی واقعیت، ناکامی در درازمدت در تقدیرشان است. به همین جهت با گذر زمان رفته‌رفته فهرست نخستین برنامه‌ها و آرمان‌های‌شان را با دستاوردها نمی‌سنجند بلکه روزشمار بقای‌شان موضوعیت می‌یابد و افزودن بر آن مهمترین دستاوردشان می‌شود. به این ترتیب تا روزی که آخرین شکست به سراغ‌شان نیامده است پیروزند... در حالی که دنیای واقعی دنیای امور خالص و مطلق نیست، دنیای ترکیب‌ها و درهم‌آمیزی‌هاست. ساختن بازی‌ای غیرناب‌گرایانه است، بازی آزمودن ترکیب‌ها. کارویژه‌ی ایدئولوژی‌های ثنویت‌باور تفکیک و تجزیه است. تندروی و خشونت بر این ایدئولوژی‌ها عارض نمی‌شود بلکه نهفته در بن آنها و همزادشان است.
وقتی میان تسلیم به رویکرد امپریالیستی ترامپ یا تن‌دادن به وضع موجود مخیرمان می‌کنند، همچنین وقتی میان تن‌دادن به وضع موجود یا استقبال از جنگ و مداخله‌ی خارجی مخیرمان می‌کنند، دوحدی‌هایی ناموجه ساخته‌اند؛ از سنخ دوحدی‌های خود جمهوری اسلامی که مبتنی بر مطلق‌گرایی ناموجه است

ساز و کار همانند محصولات مشابه تولید می‌کند، یک نمونه‌اش پذیرش گشاده‌دستانه‌ی جان‌بازی در جریان تلاش برای دست‌یابی به آرمان‌ها در تمامی گفتمان‌های ثنوی ایدئولوژیک. کسی هم نباید به خود شجاعت طرح این پرسش را بدهد که آیا این ارزان کردن جان آدمیان با شعار ضرورت خون‌دادن پای آرمان‌ها (البته معمولاً خون‌دادن دیگران!) به تعبیر هوشمندانه‌ی دوریس لسینگ یادآور مراسم قربانی نیست؟ بازمانده‌ی عقاید اسطوره‌ای فرابشرگرایانه و نه محاسبات انسانی عقلانی و بخردانه؟

آزادی، نه فقط آزادی من که آزادی مخالف من، تنها هدف سیاسی‌ای است که ارزش قطعی دارد؛ چون پیش‌شرط دیگر دستاوردهای مدنی است... ولی نخستین شرط آخرین شرط نیست و انصافِ انسان‌های آزاد همچنان توان آفرینش دارد و خواهد داشت. هوچی‌هایی که به اسم دفاع از محرومان با آزادی مخالفت می‌کنند معمولاً به محرومان فایده‌ای نمی‌رسانند اما به زندگی مدنی ضرر جدی می‌زنند. بازتولید آن هوچی‌ها را این روزها در قالب‌هایی تازه هم می‌بینیم، مصلحت‌اندیشی‌ها گرچه متفاوت است، آزادی‌ستیزی‌ها همیشه یکسان است.

آن‌ها که بی‌اعتنا به علوم انسانی درصددند نسخه‌های فوری و فوتی رستگاری برای مردم ایران بپیچند، مردم را به جایی آبادتر از ویرانه‌های همیشگی نخواهند برد، آن‌ها که تا موجی اجتماعی می‌بینند، سوار بر احساسات جماعت، آزادی افراد را تخطئه می‌کنند تا خودخواهی‌های خود را به کرسی بنشانند جامعه‌ی مدنی نخواهند ساخت، آن‌ها که به بهانه‌ی “شرایط حساس کنونی” بحث از آزادی و آزادی‌خواهی را بی‌وجه جلوه می‌دهند پیشاپیش حتی تخیل آینده‌ی دموکراتیک و پاسدار حقوق بشر را قدغن کرده‌اند. از آزادی فرد فرد آدمیان سخن بگوییم، با بهره بردن از علوم انسانی جدید، به عنوان ضروری‌ترین کار روشنفکرانه.

«امر شیطانی به اتمسفر و اقلیم بدل گشته و همه ما را دربرگرفته است»

از این بابت است که مجریان قانون دریافتند این قبیل آیین‌ها در همان وحشی‌گری که قرار بود از آن بازدارند پیشی می‌گرفتند و تماشاچیان را به خشونت عادت می‌دادند. قاضی چه فرقی داشت با مجرم وقتی جنایتی که اودر خفا قصد انجامش را داشت در ملاءعام، با خشونت بیشتر و با تشریفات تکرار می‌کرد؟

بخش بزرگی از تحلیلگران ایرانی چه در داخل و چه در خارج چنین تحلیل می‌کنند که اگر شهروندان از ۱۴۰۱ عبور کردند و رفتند سراغ شخصیت‌های بنجل یا شعارهای واکنشی و واپس‌گرایانه‌ای چون «پهلوی باید برگرده» همه و همه ناشی از خستگی، ناامیدی و استیصال مردم و البته تشدید ناکارآمدی و سوءمدیریت حکومت است. اما این نگاه ساختاری-نهادی دچار تناقضی رفع‌ناشدنی می‌شود چراکه به‌رغم تأکیدش بر مطالبه‌گری و عاملیت شهروندان، در بزنگاه‌های تاریخی دوباره توپ را به زمین حکومت می‌اندازد و می‌گوید اگر شهروند بد عمل کرد، تصمیم نادرستی اتخاذ کرد تقصیر به تمامی به گردن حاکمیت است که امکان تفکر انتقادی و عاملیت اصولی را از شهروند سلب کرده و او را به چنین استیصالی کشانده است.

بنابراین در شرایط خطیر، شهروند به صغر سنی نابالغ تبدیل می‌شود که قدرت تشخیص درست و غلط را ندارد و از سر استیصال به خیابان می‌آید و زنده و مرده‌باد سر می‌دهد. این رویکرد نهایتاً به بن‌بست سیاسی می‌انجامد چراکه با گرفتن عاملیت از فرد تا ابد در بند حاکم و تصمیم حاکمانه می‌ماند و اصل اعتراض و مقاومت بی‌را خاصیت می‌کند. از سوی دیگر این مسئله مطرح است که اگر حاکم خوب، عادل، نیک‌سرشت و درست‌کردار باشد که دیگر نیازی به اعتراض و مقاومت شهروندان نیست و اتفاقاً چون چنین نیست شهروند باید با اتخاذ تاکتیک‌ها و استراتژی‌های مناسب و تأمل در تجربیات گذشته‌اش مسیر تغییر را با کم‌ترین هزینه به نفع خود هموار کند، پس شهروندان نیز همچون حاکمان مسئول تصمیمات و کردارهای‌شان هستند.

چندي پیش با یکی از جوانان نسل زد صحبت می‌کردم. او از امید و علاقه‌اش به رضا پهلوی برایم گفت. اما در این میان حرف بسیار مهم و کلیدی زد. او گفت رضا پهلوی برای نسل من یک «چهره» است یک چهرهٔ متفاوت...دوست جوان ما چهره‌ای جدید مثل پهلوی می‌خواهد. او کاری به محتوای پهلوی یا حامیان لمپن و فحاش او ندارد. او نه «دفترچهٔ اضطرار» را خوانده، نه مصاحبه‌ها و اظهارنظرهای رضا پهلوی و اطرافیان‌اش را در این چهل و اندی سال رصد کرده است. او از آمریکا خوش‌اش می‌آید، اما نه از سیاست‌های آمریکا در ۸۰ سال گذشتهٔ ایران، خاورمیانه و جهان خبر دارد و نه حتی می‌خواهد خبر داشته باشد. او فقط از ریش و پشم، از جای مهر روی پیشانی، از انگشتر عقیق و از ریخت و قیافهٔ آخوندی ملول و خسته است و می‌گوید «آخوند باید گم بشه» و جای آن را یک «چهره» مدرن بگیرد، یک کرواتی خوش‌لباس که با همسر و دخترانش به کاباره می‌رود و دست نتانیاهو را می‌بوسد. او در فانتزی‌هایش یک سوپرمن می‌خواهد بدون نیاز به کارنامۀ سیاسی. بنابراین فرض را بر این می‌گیرد که «ژن خوب» پهلوی قادر است تمام مشکلات معیشتی، زیست‌محیطی، فرهنگی و نیز فساد و الیگارشی، و تمام التهابات منطقه‌ای را با حرکت دماغ‌اش (همچون افسونگر در سریال «افسونگر») حل و فصل کند و فضای گاتهامی و سیاه جمهوری اسلامی ایران را به طرفه‌العینی به بهشتی نورانی بدل کند.

به شعور یکدیگر توهین نکنیم و قصه‌های پای کرسی نبافیم که این بلاها سر ما نمی‌آید چون آمریکا و اسرائیل دوست ما هستند و از سر مهربانی و دلسوزی پشت سر ما می‌ایستند و حمایت‌مان می‌کنند چون عرب نیستیم، چون افغان نیستیم، چون فرهنگی ۲۵۰۰ ساله داریم و از نوادگان کوروش و داریوش‌ایم. نیک بدانیم که همین نوادگان کوروش و داریوش در سمت دیگر این دعوا مقدمات وضعیت طبیعی را برایمان مهیا کردند و مدت‌هاست که چنگ و دندان‌شان را نشان داده‌اند. از فحش‌های رکیک جنسی به پرستو فروهر نازنین گرفته تا «خفه شو پیرمرد» بهاره هدایت، همگی حاکی از این است که فاصلهٔ زیادی با وضعیت طبیعی نداریم.

اگر پای به زمین می‌کوبیم و جز پهلوی هیچ اسباب‌بازی دیگری نمی‌خواهیم «پهلوی باید برگرده»! پس دست‌کم بی‌توهم و با چشمان باز جلو برویم و بدانیم که کشتاری به مراتب خون‌بارتر از دی ۱۴۰۴ به همراه حملۀ خارجی در راه است. پس بسم‌الله... رأی رأی شماست. اما مراقب باشید که سراب را به جای واقعیت به ما نفروشند چراکه هیچ کمکی در راه نیست و در این مسیر تنهای تنها و کاملاً بی‌پناهیم.

سرطان بدخیمی به جان ایران افتاده است که احتمالاً درمانش فقط یک «جراحی» است با درد و رنج، ولی خوب می‌شویم

(قلب سبز، قلب سفید، قلب قرمز)

آب آداب دارد
رمضان است، همدیگر را درک کنیم

وفاق: هماهنگی؛ با یکدیگر همکاری کردن

همدلی: درک حالات هیجانی شخص دیگر با مشاهدۀ وضع و حال هیجانی او

باید از تمام حاشیه‌ها عبور کنیم...باید کدورت‌ها را در داخل و خارج از کشور کنار بگذاریم و همدلی و از همه مهمتر «وفاق» را سرلوحه کار خود قرار دهیم.