Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
در پیرامون مادیگری.pdf
436.1 KB
📘 در پیرامون مادیگری
🖌 احمد کسروی
📖 24 سات
🔍 جستار : فلسفه مادی
🖌 احمد کسروی
📖 24 سات
🔍 جستار : فلسفه مادی
🔶 زبان ایرانی - کافنامه : 273
🔸 دیباچه
در این هنگام که در ایران جنبشی دربارهی زبان فارسی برخاسته و کسانی میخواهند این درخت کهن را بار دیگر سرسبز و بارور گردانند یکی از بهترین راههای این کار همانا پیشوندها و پسوندها را (1) که بجای رگهای آن درخت میباشد زنده گردانیدن است.
زبانهای آریایی که فارسی ما نیز یکی از آنهاست رُست آنها از دو راه است : یکی بهم پیوستن کلمهها. دیگری افزوده شدن پیشوند یا پسوند بکلمهها. بعبارت دیگر کلمههای نخستین یک زبان بسیار اندک میباشد ولی سپس از راه بهم پیوستن دو یا چند کلمه و یا بدستیاری پیشوند و پسوند شمارهی کلمهها چندین برابر میگردد. چنانکه در فارسی چهبسا که از یک کلمه ده کلمه بیشتر پدید میآید و من اینک مثالی یاد میکنم :
«راه» که کلمهای در فارسی است ازو کلمههای آینده پدید میآید : راهرو ، راهنما ، راهشناس ، راهبر ، راهزن ، راهدارخانه ، راهوار ، شاهراه ، همراه ، گمراه ، بیراه ، راهگذر ، راهگذری ، راهنمون ، راهی ، راهسپار ، چهارراه ، سربراه ، راهآورد و دیگر مانندهای اینها.
هر زبانی که روی بمردن میگزارد نخست راههای رُست را گم میکند و سپس کمکم روی بنابودی میگزارد. زبان ایران نیز در این چند قرن که گرفتار درآمیختگی با کلمههای عربی بوده نیروی رُست آن بسیار سست گردیده و از جمله پیشوندها و پسوندها برخی از آنها فراموش گردیده و از میان رفته و برخی که بازمانده بسیار کم بکار میرود و نویسندگان و گویندگان کم بآنها میپردازند.
کسانی اگر در نگارشهای امروزه باریکبین شوند خواهند دید که نویسندگان کمتر آگاهی از پیشوندها و پسوندها دارند و دستور بکار بردن آنها را میشناسند و از اینجاست که بیشتر عبارتهای ایشان نکوهیده و زشت است. مثلاً عبارت «غیرقابل تحمل» که ترجمهی یک عبارت اروپاییست و امروز در نگارشها و گفتگوها رواج گرفته اگر پاس شیوهی زبان فارسی را نگاه داریم باید بجای آن «برنتافتنی» گفت که بسیار سادهتر و آسانتر میباشد. آن ترجمانی که عبارت «غیرقابل اشتعال» را بکار میبرد اگر آگاهی درستی از زبان فارسی داشت بجای آن کلمهی «نسوزا» یا «نسوز» میگفت که هم سادهتر و هم روشنتر است. از این گونه مثالها فراوان میباشد.
مقصود آنکه در کوششهایی که امروز در زمینهی زبان فارسی کرده میشود باید یکی هم به پیشوندها و پسوندها پرداخت و معنیهای آنها را روشن گردانیده راه بکار بردنشان را نشان داد.
بویژه که امروز بیشتر نویسندگان سر و کار با ترجمه دارند و بکلمههای نوینی نیاز پیدا میکنند و بهترین راه برای پدید آوردن این گونه کلمهها و نامها بکار بردن پیشوند و پسوند و یا بهم پیوند کردن کلمههاست.
از اینجا نگارنده میخواهم در این دفتر یکی از پسوندهای فارسی را موضوع گفتگو گردانم و آن پسوند «کاف» یا «هاء» است که بآخر کلمههای فارسی میآید. زیرا در چند سال پیش که باین پسوند توجه نمودم آن را حرف شگفتی یافتم که از یکسوی تاریخچهی درازی دارد و از سوی دیگر معنیهای فراوانی را دربر گرفته است و اینست که بجستجو دربارهی آن پرداخته یک رشته آگاهیهایی بیندوختم که در این دفتر خواهم آورد.
و چون اصل پسوند «کاف» است که سپس شکلهای دیگری پیدا نموده چنانکه این شرح را خواهم سرود ، از اینجا دفتر را «کافنامه» نام نهادم.
این دفتر گذشته از فایدههای دیگر ، این فایده را هم دربر دارد که خوانندگان بدانند فارسی بر پایهی این میباشد و اگر از راهش درآییم خواهیم توانست آن را یکی از توانگرترین زبانها گردانیم و از نیازی که امروز بزبانهای اروپایی یا بعربی پیدا کردهایم دامن رها سازیم.
تهران ـ کسروی تبریزی
پابرگی :
1ـ دو کلمهایست که بجای Prefix و Suffix زبانهای اروپایی بکار میرود.
🔸 دیباچه
در این هنگام که در ایران جنبشی دربارهی زبان فارسی برخاسته و کسانی میخواهند این درخت کهن را بار دیگر سرسبز و بارور گردانند یکی از بهترین راههای این کار همانا پیشوندها و پسوندها را (1) که بجای رگهای آن درخت میباشد زنده گردانیدن است.
زبانهای آریایی که فارسی ما نیز یکی از آنهاست رُست آنها از دو راه است : یکی بهم پیوستن کلمهها. دیگری افزوده شدن پیشوند یا پسوند بکلمهها. بعبارت دیگر کلمههای نخستین یک زبان بسیار اندک میباشد ولی سپس از راه بهم پیوستن دو یا چند کلمه و یا بدستیاری پیشوند و پسوند شمارهی کلمهها چندین برابر میگردد. چنانکه در فارسی چهبسا که از یک کلمه ده کلمه بیشتر پدید میآید و من اینک مثالی یاد میکنم :
«راه» که کلمهای در فارسی است ازو کلمههای آینده پدید میآید : راهرو ، راهنما ، راهشناس ، راهبر ، راهزن ، راهدارخانه ، راهوار ، شاهراه ، همراه ، گمراه ، بیراه ، راهگذر ، راهگذری ، راهنمون ، راهی ، راهسپار ، چهارراه ، سربراه ، راهآورد و دیگر مانندهای اینها.
هر زبانی که روی بمردن میگزارد نخست راههای رُست را گم میکند و سپس کمکم روی بنابودی میگزارد. زبان ایران نیز در این چند قرن که گرفتار درآمیختگی با کلمههای عربی بوده نیروی رُست آن بسیار سست گردیده و از جمله پیشوندها و پسوندها برخی از آنها فراموش گردیده و از میان رفته و برخی که بازمانده بسیار کم بکار میرود و نویسندگان و گویندگان کم بآنها میپردازند.
کسانی اگر در نگارشهای امروزه باریکبین شوند خواهند دید که نویسندگان کمتر آگاهی از پیشوندها و پسوندها دارند و دستور بکار بردن آنها را میشناسند و از اینجاست که بیشتر عبارتهای ایشان نکوهیده و زشت است. مثلاً عبارت «غیرقابل تحمل» که ترجمهی یک عبارت اروپاییست و امروز در نگارشها و گفتگوها رواج گرفته اگر پاس شیوهی زبان فارسی را نگاه داریم باید بجای آن «برنتافتنی» گفت که بسیار سادهتر و آسانتر میباشد. آن ترجمانی که عبارت «غیرقابل اشتعال» را بکار میبرد اگر آگاهی درستی از زبان فارسی داشت بجای آن کلمهی «نسوزا» یا «نسوز» میگفت که هم سادهتر و هم روشنتر است. از این گونه مثالها فراوان میباشد.
مقصود آنکه در کوششهایی که امروز در زمینهی زبان فارسی کرده میشود باید یکی هم به پیشوندها و پسوندها پرداخت و معنیهای آنها را روشن گردانیده راه بکار بردنشان را نشان داد.
بویژه که امروز بیشتر نویسندگان سر و کار با ترجمه دارند و بکلمههای نوینی نیاز پیدا میکنند و بهترین راه برای پدید آوردن این گونه کلمهها و نامها بکار بردن پیشوند و پسوند و یا بهم پیوند کردن کلمههاست.
از اینجا نگارنده میخواهم در این دفتر یکی از پسوندهای فارسی را موضوع گفتگو گردانم و آن پسوند «کاف» یا «هاء» است که بآخر کلمههای فارسی میآید. زیرا در چند سال پیش که باین پسوند توجه نمودم آن را حرف شگفتی یافتم که از یکسوی تاریخچهی درازی دارد و از سوی دیگر معنیهای فراوانی را دربر گرفته است و اینست که بجستجو دربارهی آن پرداخته یک رشته آگاهیهایی بیندوختم که در این دفتر خواهم آورد.
و چون اصل پسوند «کاف» است که سپس شکلهای دیگری پیدا نموده چنانکه این شرح را خواهم سرود ، از اینجا دفتر را «کافنامه» نام نهادم.
این دفتر گذشته از فایدههای دیگر ، این فایده را هم دربر دارد که خوانندگان بدانند فارسی بر پایهی این میباشد و اگر از راهش درآییم خواهیم توانست آن را یکی از توانگرترین زبانها گردانیم و از نیازی که امروز بزبانهای اروپایی یا بعربی پیدا کردهایم دامن رها سازیم.
تهران ـ کسروی تبریزی
پابرگی :
1ـ دو کلمهایست که بجای Prefix و Suffix زبانهای اروپایی بکار میرود.
🔶 15ـ پاکخویی تکهی 11 از 21
🔸 (گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
پارهای چنانکه عادت دارند و هر سخنی را که میشنوند فهمیده و نافهمیده خرده بر آن گیرند و یا سخنی از خود برفزایند ، در برابر این گفتهها نیز چنین میگویند : «آنان ناگزیر بودند ، زمان درخواست آن را داشت» میگویم : چه ناگزیری داشتند؟!.. اگر سید شریف و دیگران آن نامه را به تیمور نمینوشتند چه زیانی میبردند؟! آیا جز اینست که از پول و اسب و رختی که از تیمور میگرفتند بیبهره میگردیدند؟!.. اگر باین بهانه گناه ایشان توان بخشودن پس دیگر چه گناهی بخشودنی نیست؟!..
وانگاه گیرم که ما از گناه ایشان چشم پوشیدیم دیگر چرا پیشواشان بشماریم؟!.. کسانی که تا این اندازه ناتوان بودهاند که نتوانستهاند از سود خود چشم پوشند و دامن بگناه نیالایند چه شایستهی پیشوایی باشند؟! چنین بینگارید مردی در بیابان دچار راهزنان گردیده و بهمراهی ایشان براهزنی پرداخته و ما کار را آسان گرفته از گناه او چشم پوشیدیم (با آنکه نباید پوشید) آیا باید پیشوایش هم پنداریم؟! ببینید خردها تا چه اندازه تیره گردیده؟! ببینید در برابر گفتههای ما چه بهانههایی میآورند؟!
کسانی که با زبونی و سرافکندگی میساختند و برهایی از آن نمیکوشیدند بلکه با گفتار و با کردار خود ننگ آن را هرچه فزونتر میگردانیدند ، گفتههای آنان نیز آلودهی زبونی خواهد بود و خوانندگان و شنوندگان از آنها جز زبونی و خواری یاد نخواهند گرفت و این بدترین زیانکاریست که ما امروز آن گفتهها را نگه داریم و جوانان را از خواندن و یاد گرفتن آنها بازنداریم.
ما ارج زمان خود میشناسیم. باید میانهی گذشته و اینزمان سدی پدید آوریم و گرفتاریها و آلودگیهای قرنهای پیشین را در همینجا بپایان رسانیم. این یکی از درخواستهای ماست که همیشه در راه آن میکوشیم و از همهی مردان پاکدل چشم یاری داریم.
از نشانههای زبونی که در گفتارهای اینان پدیدار است ، یکی جبریگریست که همیشه آن را بمیان میکشند و گناهی که از خودشان و از دیگران سر زده بگردن قضا و قدر اندازند. دیگری نکوهش از جهان و زندگیست که پیاپی آن را تکرار کنند و مردم را بگوشهنشینی و بیکاری برانگیزند. دیگری ستمکشی و تن به بندگی دادنست که آن را شکیبایی و بردباری نام نهند. از اینگونه بسیار است و ما چون نمیتوانیم در اینجا گفتگو از آنها بداریم میگذریم و میگزاریم.
یک کلمه میگوییم : کسانی که با زبونی و خواری میزیستند هرگز نتوانند آزادگی و گردنفرازی یاد دهند. این بدتر که بیشتر پندآموزیها که در کتابها است از این دورهها بیادگار است و آنچه از قرنهای پیش از زمانهای سرفرازی و آزادی در دست بوده بیشتر آنها را نیز در این قرنها بهم زدهاند و دست در آنها بردهاند و با بدآموزیهای خود درآمیختهاند. گفتههای دیگران بماند ، سخنانی که از پیغمبر اسلام و از یاران او بیادگار بوده و خود دستورهای بسیار سودمندی دربر داشته چنانکه گفتیم چندان دروغ بآنها افزودهاند که باید از همگی چشم پوشیدن. زیرا اگر یکی را کسی بگیرد و آن را راست بشمارد دیگری آخشیج آن را گرفته راست خواهد شمرد و این خود مایهی کشاکش و پراکندگی خواهد بود. (1)
پابرگی :
1ـ باید در این باره بیشتر و گشادهتر از این گفتگو کرد. کسانی میپندارند که میتوانند راست یا دروغ این رشته را بازشناسند ولی درست نیست. زیرا اگر چنین راهی درمیان بود پیشینیان اینکار را میکردند و آنهمه سخنان رسوا را در کتابهای خود گرد نمیآوردند. وانگاه کسانی که چنین دعوی را دارند اگر دو تن از ایشان را باهم نشانی و چند سخنی را از آنگونه بمیان آوری خواهی دید که سر هر کدام کشاکش باهم دارند. پس چگونه میتوان گفت آنها را میشناسند؟
این را هم بگوییم که اخبار فقهی از این گفتگوی ما بیرون است و ما را ایرادی بر فقه از این راه نیست بلکه ما فقه اسلامی را گرامی شمرده برآنیم که باید آن را رواج داد. این گفتگوی ما در پیرامون خبرهاییست که در زمینهی کردار و آیین زندگانی و مانند این از پیغمبر بزرگوار و جانشینان او میآورند. در این خبرها تا توانستهاند دست بردهاند و تا توانستهاند دروغها ساخته بنام پیغمبر و یاران او پراکنده نمودهاند.
[برای آشنایی با دیدگاههای نویسنده دربارهی فقه و حقوق ، کتاب «قانون دادگری» او دیده شود.]
🔸 (گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
پارهای چنانکه عادت دارند و هر سخنی را که میشنوند فهمیده و نافهمیده خرده بر آن گیرند و یا سخنی از خود برفزایند ، در برابر این گفتهها نیز چنین میگویند : «آنان ناگزیر بودند ، زمان درخواست آن را داشت» میگویم : چه ناگزیری داشتند؟!.. اگر سید شریف و دیگران آن نامه را به تیمور نمینوشتند چه زیانی میبردند؟! آیا جز اینست که از پول و اسب و رختی که از تیمور میگرفتند بیبهره میگردیدند؟!.. اگر باین بهانه گناه ایشان توان بخشودن پس دیگر چه گناهی بخشودنی نیست؟!..
وانگاه گیرم که ما از گناه ایشان چشم پوشیدیم دیگر چرا پیشواشان بشماریم؟!.. کسانی که تا این اندازه ناتوان بودهاند که نتوانستهاند از سود خود چشم پوشند و دامن بگناه نیالایند چه شایستهی پیشوایی باشند؟! چنین بینگارید مردی در بیابان دچار راهزنان گردیده و بهمراهی ایشان براهزنی پرداخته و ما کار را آسان گرفته از گناه او چشم پوشیدیم (با آنکه نباید پوشید) آیا باید پیشوایش هم پنداریم؟! ببینید خردها تا چه اندازه تیره گردیده؟! ببینید در برابر گفتههای ما چه بهانههایی میآورند؟!
کسانی که با زبونی و سرافکندگی میساختند و برهایی از آن نمیکوشیدند بلکه با گفتار و با کردار خود ننگ آن را هرچه فزونتر میگردانیدند ، گفتههای آنان نیز آلودهی زبونی خواهد بود و خوانندگان و شنوندگان از آنها جز زبونی و خواری یاد نخواهند گرفت و این بدترین زیانکاریست که ما امروز آن گفتهها را نگه داریم و جوانان را از خواندن و یاد گرفتن آنها بازنداریم.
ما ارج زمان خود میشناسیم. باید میانهی گذشته و اینزمان سدی پدید آوریم و گرفتاریها و آلودگیهای قرنهای پیشین را در همینجا بپایان رسانیم. این یکی از درخواستهای ماست که همیشه در راه آن میکوشیم و از همهی مردان پاکدل چشم یاری داریم.
از نشانههای زبونی که در گفتارهای اینان پدیدار است ، یکی جبریگریست که همیشه آن را بمیان میکشند و گناهی که از خودشان و از دیگران سر زده بگردن قضا و قدر اندازند. دیگری نکوهش از جهان و زندگیست که پیاپی آن را تکرار کنند و مردم را بگوشهنشینی و بیکاری برانگیزند. دیگری ستمکشی و تن به بندگی دادنست که آن را شکیبایی و بردباری نام نهند. از اینگونه بسیار است و ما چون نمیتوانیم در اینجا گفتگو از آنها بداریم میگذریم و میگزاریم.
یک کلمه میگوییم : کسانی که با زبونی و خواری میزیستند هرگز نتوانند آزادگی و گردنفرازی یاد دهند. این بدتر که بیشتر پندآموزیها که در کتابها است از این دورهها بیادگار است و آنچه از قرنهای پیش از زمانهای سرفرازی و آزادی در دست بوده بیشتر آنها را نیز در این قرنها بهم زدهاند و دست در آنها بردهاند و با بدآموزیهای خود درآمیختهاند. گفتههای دیگران بماند ، سخنانی که از پیغمبر اسلام و از یاران او بیادگار بوده و خود دستورهای بسیار سودمندی دربر داشته چنانکه گفتیم چندان دروغ بآنها افزودهاند که باید از همگی چشم پوشیدن. زیرا اگر یکی را کسی بگیرد و آن را راست بشمارد دیگری آخشیج آن را گرفته راست خواهد شمرد و این خود مایهی کشاکش و پراکندگی خواهد بود. (1)
پابرگی :
1ـ باید در این باره بیشتر و گشادهتر از این گفتگو کرد. کسانی میپندارند که میتوانند راست یا دروغ این رشته را بازشناسند ولی درست نیست. زیرا اگر چنین راهی درمیان بود پیشینیان اینکار را میکردند و آنهمه سخنان رسوا را در کتابهای خود گرد نمیآوردند. وانگاه کسانی که چنین دعوی را دارند اگر دو تن از ایشان را باهم نشانی و چند سخنی را از آنگونه بمیان آوری خواهی دید که سر هر کدام کشاکش باهم دارند. پس چگونه میتوان گفت آنها را میشناسند؟
این را هم بگوییم که اخبار فقهی از این گفتگوی ما بیرون است و ما را ایرادی بر فقه از این راه نیست بلکه ما فقه اسلامی را گرامی شمرده برآنیم که باید آن را رواج داد. این گفتگوی ما در پیرامون خبرهاییست که در زمینهی کردار و آیین زندگانی و مانند این از پیغمبر بزرگوار و جانشینان او میآورند. در این خبرها تا توانستهاند دست بردهاند و تا توانستهاند دروغها ساخته بنام پیغمبر و یاران او پراکنده نمودهاند.
[برای آشنایی با دیدگاههای نویسنده دربارهی فقه و حقوق ، کتاب «قانون دادگری» او دیده شود.]
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 27ـ رازی نهان که بیرون افتاد (تکهی دو از دو)
چنانکه نوشتهام در شوشتر خانوادههای باآزرم و نیکنام ـ از ملایان و بازرگانان ـ بسیار میبودند و آنان در این هنگام دلسوزی و مهربانی با ما دریغ نمیگفتند. از جمله حاجیسیدمهدی علوی و آقاسیدحسین امام و میرزاحسین (همراه سفر مسجدسلیمان) بنزد ما میآمدند و ما را از اندیشه و رفتار آشوبگران آگاه میگردانیدند. روزی یکی از آنان داستانی گفت که چون نمونهای از دُژرفتاری اوباش و آشوبگران است در اینجا میآورم : سیدی از همان خاندان امام بامداد بآواز زده شدن در ، از خواب بیدار میشود. رخت بتن کرده و دم در آمده و آن را باز میکند. ناگاه چند کس تفنگبدوش بر سر او ریخته یکی دستهایش میگیرد ، و دیگری دست به جیبهایش برده به تهی گردانیدن میپردازد ، و دیگری بجیبهای بغلی دست مییازد ، و چهارمی با مشت بسر و رویش میزند. در این میانه او لابه مینموده و پیاپی میپرسیده که آخر من چه کردهام ، و کسی پاسخ نمیداده. چون کار خود را بپایان میرسانند یکی در پاسخش میگوید : «پیر سوخته ، خان تو نه مخو» (1). دانسته میشود که خان یا حاکم شوشتر او را خواسته است.
در آغازهای آذرماه (١٣٠٣) که سه ماه کمابیش از آغاز گرفتاریهای ما میگذشت ، شبی رئیس دارایی با رئیس پست و چند تن از داوران عدلیه باز بنزد من آمدند. رئیس دارایی (میرزاحسینخان که گویا اکنون در تهرانست) بسخن پرداخته گفت : «دیشب در خانهی علیمحمدخان (حکمران شوشتر) بزم بادهگساری میبوده. بختیاریان چون مست شدهاند سخن از جنگ هندیجان و از کشتهشدگان آنجا بمیان آمده. گفتهاند : ما باید بخون آنها این مأمورین دولت را بکشیم. یکی گفته : من برادرم کشته شده بخون او رئیس عدلیه را خواهم کشت. دیگری گفته : من رئیس مالیه را گرفته وارونه به خر خواهم نشاند. بدینسان ماها را درمیان خود قسمت کردهاند. از سوی دیگر من آگاهم که اینان از خزعل فشنگ و افزار خواستهاند و همانکه رسید به دز خواهند تاخت و در چنان روزی ماها در زیر پا لگدمال خواهیم بود و باید از امروز چارهای کرد».
دیگران نیز بسخنانی پرداختند و راست میگفتند که بیم بیشتر را از رهگذر من میداشتند. گفتم : شما چه چاره میاندیشید؟. یکی گفت : «برویم در حسینیهی حاجیشیخجعفر بست نشینیم». از این سخن من بدم آمد. گفتم : یکی در همان حسینیه بست نشسته بود و ما فرستادیم و کشیدیم و آوردیم. اکنون چگونه خودمان بآن پناه بریم؟!. آنگاه فردا که دولت فیروز خواهد شد ما به او چه پاسخ دهیم؟!. در روز سختی کاری نباید کرد که سپس مایهی پشیمانی گردد.
پس از سخن بسیار گفتم : چون کوی حاجیشیخجعفر بییکسوست (2) و در آنجا کسی از آقاها نیست ، شما بروید و در آنجا دو خانه پیدا کنید ، یکی برای مردان و دیگری برای زنان ، همانکه جنگ را در پدید آمدن دیدیم برویم بآنجا و پهلوی هم باشیم ، و ما چون تفنگهایی در دست مأمورین میداریم آنها را نیز گرفته خود را نگه میداریم که اگر نیازی افتاد بیکبار دستبسته نباشیم. تا جنگست باهم گذرانیم تا چه پیش آید.
این را پذیرفتند ، فردا رفتند و دو خانهای دیدند ، و چون میگفتند : «هرچه زودتر بآنجا رویم». گفتم : هنوز جنگ پدیدار نشده و ما نباید خود را تا باین اندازه بترسانیم. بدینسان آرامشان گردانیدم.
در همین روزها مدعیالعموم تازه برای ما رسید. آقای افتخارالاشراف (برادر ناظمالممالک) که از تهران فرستاده بودند رسید ، و من چون نیکرفتاری و مهربانی این برادران را میشناختم خشنود گردیدم ، او نیز در گرفتاریها با ما همراه گردید.
پابرگیها از ویراینده :
1ـ معنی : پدر سوخته ، خان تو را میخواهد.
2ـ بییکسو = بیطرف
🔸 27ـ رازی نهان که بیرون افتاد (تکهی دو از دو)
چنانکه نوشتهام در شوشتر خانوادههای باآزرم و نیکنام ـ از ملایان و بازرگانان ـ بسیار میبودند و آنان در این هنگام دلسوزی و مهربانی با ما دریغ نمیگفتند. از جمله حاجیسیدمهدی علوی و آقاسیدحسین امام و میرزاحسین (همراه سفر مسجدسلیمان) بنزد ما میآمدند و ما را از اندیشه و رفتار آشوبگران آگاه میگردانیدند. روزی یکی از آنان داستانی گفت که چون نمونهای از دُژرفتاری اوباش و آشوبگران است در اینجا میآورم : سیدی از همان خاندان امام بامداد بآواز زده شدن در ، از خواب بیدار میشود. رخت بتن کرده و دم در آمده و آن را باز میکند. ناگاه چند کس تفنگبدوش بر سر او ریخته یکی دستهایش میگیرد ، و دیگری دست به جیبهایش برده به تهی گردانیدن میپردازد ، و دیگری بجیبهای بغلی دست مییازد ، و چهارمی با مشت بسر و رویش میزند. در این میانه او لابه مینموده و پیاپی میپرسیده که آخر من چه کردهام ، و کسی پاسخ نمیداده. چون کار خود را بپایان میرسانند یکی در پاسخش میگوید : «پیر سوخته ، خان تو نه مخو» (1). دانسته میشود که خان یا حاکم شوشتر او را خواسته است.
در آغازهای آذرماه (١٣٠٣) که سه ماه کمابیش از آغاز گرفتاریهای ما میگذشت ، شبی رئیس دارایی با رئیس پست و چند تن از داوران عدلیه باز بنزد من آمدند. رئیس دارایی (میرزاحسینخان که گویا اکنون در تهرانست) بسخن پرداخته گفت : «دیشب در خانهی علیمحمدخان (حکمران شوشتر) بزم بادهگساری میبوده. بختیاریان چون مست شدهاند سخن از جنگ هندیجان و از کشتهشدگان آنجا بمیان آمده. گفتهاند : ما باید بخون آنها این مأمورین دولت را بکشیم. یکی گفته : من برادرم کشته شده بخون او رئیس عدلیه را خواهم کشت. دیگری گفته : من رئیس مالیه را گرفته وارونه به خر خواهم نشاند. بدینسان ماها را درمیان خود قسمت کردهاند. از سوی دیگر من آگاهم که اینان از خزعل فشنگ و افزار خواستهاند و همانکه رسید به دز خواهند تاخت و در چنان روزی ماها در زیر پا لگدمال خواهیم بود و باید از امروز چارهای کرد».
دیگران نیز بسخنانی پرداختند و راست میگفتند که بیم بیشتر را از رهگذر من میداشتند. گفتم : شما چه چاره میاندیشید؟. یکی گفت : «برویم در حسینیهی حاجیشیخجعفر بست نشینیم». از این سخن من بدم آمد. گفتم : یکی در همان حسینیه بست نشسته بود و ما فرستادیم و کشیدیم و آوردیم. اکنون چگونه خودمان بآن پناه بریم؟!. آنگاه فردا که دولت فیروز خواهد شد ما به او چه پاسخ دهیم؟!. در روز سختی کاری نباید کرد که سپس مایهی پشیمانی گردد.
پس از سخن بسیار گفتم : چون کوی حاجیشیخجعفر بییکسوست (2) و در آنجا کسی از آقاها نیست ، شما بروید و در آنجا دو خانه پیدا کنید ، یکی برای مردان و دیگری برای زنان ، همانکه جنگ را در پدید آمدن دیدیم برویم بآنجا و پهلوی هم باشیم ، و ما چون تفنگهایی در دست مأمورین میداریم آنها را نیز گرفته خود را نگه میداریم که اگر نیازی افتاد بیکبار دستبسته نباشیم. تا جنگست باهم گذرانیم تا چه پیش آید.
این را پذیرفتند ، فردا رفتند و دو خانهای دیدند ، و چون میگفتند : «هرچه زودتر بآنجا رویم». گفتم : هنوز جنگ پدیدار نشده و ما نباید خود را تا باین اندازه بترسانیم. بدینسان آرامشان گردانیدم.
در همین روزها مدعیالعموم تازه برای ما رسید. آقای افتخارالاشراف (برادر ناظمالممالک) که از تهران فرستاده بودند رسید ، و من چون نیکرفتاری و مهربانی این برادران را میشناختم خشنود گردیدم ، او نیز در گرفتاریها با ما همراه گردید.
پابرگیها از ویراینده :
1ـ معنی : پدر سوخته ، خان تو را میخواهد.
2ـ بییکسو = بیطرف
🔶 زبان ایرانی - کافنامه : 274
🔸 بخش یکم : تاریخچهی پسوند (تکهی یک از سه)
همه میدانیم که بسیاری از کلمههای فارسی در آخر خود هاء دارد. هائی که نوشته شده ولی در خواندن و گفتن کلمه صدا از آن درنمیآید. چون : فرشته ، سایه ، نامه ، جامه ، رشته ، استره ، پیوسته ، تشنه ، گرسنه ، ناله ، خنده ، خامه ، چامه ، هنگامه ، دایه ، دروازه ، ماده ، مایه ، خشکه ، تره ، سبزه ، پنبه و صدها بلکه هزارها مانند اینها.
نخست باید دانست که در پهلوی که زبان دورهی اشکانیان و ساسانیان بوده بجای این هاء در آخر کلمهها کاف آورده میشده است. عبارت پایین از کارنامهی اردشیر بابکان که یکی از بازماندههای زمان ساسانیان است آورده میشود :
«اردوان شکوفت سهست و گوفت انکار گو آسوبار دوگانک دانیم برآن ورک چیه سژیت بوتن»
معنی آنکه : «اردوان شگفت مینمود و گفت انکار که سواره دوگانه را بدانیم آن بره که میسزد بودن» گواه بر سر دو کلمهی «دوگانک» و «ورک» است که امروز ما بجای آنها «دوگانه» و «بره» مینویسیم.
سپس گویا در آخرهای زمان ساسانیان بوده که این کاف تبدیل یافته و «گاف» گردیده که در جنوب «جیم» آورده میشده است.
این نکته را باید در اینجا بازنماییم که در زمانهای باستان در میانهی شمال و جنوب ایران بر سر صدای پارهای حرفها اختلاف بوده. از جمله نشانههای این اختلاف بر سر سه حرف تا بامروز بازمانده که در اینجا یاد میکنیم :
1ـ بیشتر شینهای شمال در جنوب سین میشده است. از اینجا بجای «فرستادن» که ازآنِ جنوب بوده در شمال «فرشتن» گفته میشده که کلمهی «فرشته» یادگار آن میباشد.
نیز «رشتن» و «ریسیدن» که هر دو امروز هم بکار میرود آن یکی لهجهی شمال و این یکی لهجهی جنوب بوده.
«شمیران» و «شمیرام» و «شمیرم» که در شمال نام یک رشته آبادیهاست و در جنوب بجای آنها «سمیران» و «سمیرم» را مییابیم. (1)
2ـ بجای «زاء»های شمال بیشتر در جنوب «دال» آورده میشده چنانکه «دانستن» که لهجهی جنوب است ما بجای آن در لهجه آذری «زونوسنی» داریم. همچنین در بیشتر لهجههای کهن شمالی از کردی و زبان جهودان همدان و مانند اینها بجای دال زاء بکار میرود.
نیز «داماد» که لهجهی جنوب است ما در سمنانی آن را «زوما» میبینیم.
3ـ بیشتر گافهای شمال در جنوب جیم میگردیده. چنانکه «گهرام» و «گهران» که در شمال نام یک رشته آبادیهاست (2) در جنوب بجای آن «جهرم» داریم.
پابرگی :
1ـ شمیران در ایران و این پیرامونها نه یکی دو جا بلکه تا آنجا که ما شمردهایم بیش از بیست جا بوده و همهی آنها سردسیر است. در جنوب هم گذشته از سمیرم میانهی اسپهان و فارس ، سمیرانی هم در خود فارس بوده که اکنون نیست. در این باره «دفتر نامهای شهرها و دیهها» دیده شود.
2ـ در این باره نیز بدفتر «نامهای شهرها و دیهها» برگشت شود.
🔸 بخش یکم : تاریخچهی پسوند (تکهی یک از سه)
همه میدانیم که بسیاری از کلمههای فارسی در آخر خود هاء دارد. هائی که نوشته شده ولی در خواندن و گفتن کلمه صدا از آن درنمیآید. چون : فرشته ، سایه ، نامه ، جامه ، رشته ، استره ، پیوسته ، تشنه ، گرسنه ، ناله ، خنده ، خامه ، چامه ، هنگامه ، دایه ، دروازه ، ماده ، مایه ، خشکه ، تره ، سبزه ، پنبه و صدها بلکه هزارها مانند اینها.
نخست باید دانست که در پهلوی که زبان دورهی اشکانیان و ساسانیان بوده بجای این هاء در آخر کلمهها کاف آورده میشده است. عبارت پایین از کارنامهی اردشیر بابکان که یکی از بازماندههای زمان ساسانیان است آورده میشود :
«اردوان شکوفت سهست و گوفت انکار گو آسوبار دوگانک دانیم برآن ورک چیه سژیت بوتن»
معنی آنکه : «اردوان شگفت مینمود و گفت انکار که سواره دوگانه را بدانیم آن بره که میسزد بودن» گواه بر سر دو کلمهی «دوگانک» و «ورک» است که امروز ما بجای آنها «دوگانه» و «بره» مینویسیم.
سپس گویا در آخرهای زمان ساسانیان بوده که این کاف تبدیل یافته و «گاف» گردیده که در جنوب «جیم» آورده میشده است.
این نکته را باید در اینجا بازنماییم که در زمانهای باستان در میانهی شمال و جنوب ایران بر سر صدای پارهای حرفها اختلاف بوده. از جمله نشانههای این اختلاف بر سر سه حرف تا بامروز بازمانده که در اینجا یاد میکنیم :
1ـ بیشتر شینهای شمال در جنوب سین میشده است. از اینجا بجای «فرستادن» که ازآنِ جنوب بوده در شمال «فرشتن» گفته میشده که کلمهی «فرشته» یادگار آن میباشد.
نیز «رشتن» و «ریسیدن» که هر دو امروز هم بکار میرود آن یکی لهجهی شمال و این یکی لهجهی جنوب بوده.
«شمیران» و «شمیرام» و «شمیرم» که در شمال نام یک رشته آبادیهاست و در جنوب بجای آنها «سمیران» و «سمیرم» را مییابیم. (1)
2ـ بجای «زاء»های شمال بیشتر در جنوب «دال» آورده میشده چنانکه «دانستن» که لهجهی جنوب است ما بجای آن در لهجه آذری «زونوسنی» داریم. همچنین در بیشتر لهجههای کهن شمالی از کردی و زبان جهودان همدان و مانند اینها بجای دال زاء بکار میرود.
نیز «داماد» که لهجهی جنوب است ما در سمنانی آن را «زوما» میبینیم.
3ـ بیشتر گافهای شمال در جنوب جیم میگردیده. چنانکه «گهرام» و «گهران» که در شمال نام یک رشته آبادیهاست (2) در جنوب بجای آن «جهرم» داریم.
پابرگی :
1ـ شمیران در ایران و این پیرامونها نه یکی دو جا بلکه تا آنجا که ما شمردهایم بیش از بیست جا بوده و همهی آنها سردسیر است. در جنوب هم گذشته از سمیرم میانهی اسپهان و فارس ، سمیرانی هم در خود فارس بوده که اکنون نیست. در این باره «دفتر نامهای شهرها و دیهها» دیده شود.
2ـ در این باره نیز بدفتر «نامهای شهرها و دیهها» برگشت شود.
🔶 15ـ پاکخویی تکهی 12 از 21
🔸 (گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
3ـ همیشه باید جدایی گزاشت میانهی کسانی که گاهی بهوس و یا بخودنمایی پندی بر زبان رانند و چون غم مردم نخورند و پایهای برای کار خود ندارند هر زمان سخن دیگرگونه نمایند : آنچه در اینجا گفتهاند در جای دیگر وارونهی آن را گویند ، آنچه امروز سرودهاند فردا آن را فراموش سازند ؛ با نیکمردانی که غم مردم خورند و در اندرزی که سرایند رستگاری جهان را خواهند ، از زیان نترسند و پروای سود نکنند ، آنچه گفتند هرگز فراموش نکنند و چیزی بآخشیج آن نگویند.
این دو دسته از هم جداست. چنانکه در پزشکی پیرهزنان و پیرهمردانی را که به هر رنجوری رسند بنادانی درمانی گویند بپای پزشکان نتواند برد ، پندآموزی نیز این حال را دارد. هوسکاران نادان را با غمخواران جهان یکسان نتوان شمرد.
آن دسته همیشه هستند و جز یکمشت خودنمایان بلهوس نیستند و این گناه ایشان است که هوسکاری را در اینراه بکار میبرند و مایهی گمراهی و سرگردانی مردم میشوند. بدان میماند کسانی بر سر سهراهها و چهارراهها بایستند و با راهروان بر سر بازی و شوخی باشند که چون یکی میرسد ، گاهی اینسو را نشان دهند ، گاهی آنسو را نمایند و از گمراهی و سرگردانی ایشان دلخوشی نمایند.
این خود گرفتاریست که در یک توده گفتگو از نیک و بدِ زندگانی و سخنرانی از خویهای ستوده و ناستوده را آسان گیرند و هر کس بتواند بآن پردازد. یک دسته آن را راه روزی گیرند و از بهرِ گرمی بازار هر روز سخن رنگین دیگری رانند و همیشه دربند خوشایند مردم باشند. یک دسته آن را زمینهی سخنبافی و قافیهپردازی گردانند و با اندیشهی کوتاه خود گفتههایی پدید آورند. چنین کاری زیانهای بسیار بزرگی در دنبال خود خواهد داشت و پایان آن نابودی توده خواهد بود.
مردم بیش از همه به پندآموزان نیاز دارند. گذشته از برانگیختگان خدا که بنیاد رستگاری را گزارند و راه بروی مردمان باز کنند ، کسانی هم باید همواره میان مردمان باشند و گمراهان را براه بازآرند و به نادانان دستور راه رفتن آموزند. بچنین راهنمایانی همیشه نیاز هست ولیکن کسانی باید که پاکدل باشند و راستی غم توده را خورده درپی رستگاری آنان باشند و از هوسکاری و خودنمایی دوری گیرند. در قرنهای گذشته چنین کسانی بسیار کم بودهاند و بیشتر کسانی که عنوان پیشوایی داشتهاند و هر یکی گفتههایی بازگزاردهاند ، جز هوسبازان و خودنمایان نبودهاند و از گفتهها و نوشتههاشان جز سود خود نجستهاند.
🔸 (گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
3ـ همیشه باید جدایی گزاشت میانهی کسانی که گاهی بهوس و یا بخودنمایی پندی بر زبان رانند و چون غم مردم نخورند و پایهای برای کار خود ندارند هر زمان سخن دیگرگونه نمایند : آنچه در اینجا گفتهاند در جای دیگر وارونهی آن را گویند ، آنچه امروز سرودهاند فردا آن را فراموش سازند ؛ با نیکمردانی که غم مردم خورند و در اندرزی که سرایند رستگاری جهان را خواهند ، از زیان نترسند و پروای سود نکنند ، آنچه گفتند هرگز فراموش نکنند و چیزی بآخشیج آن نگویند.
این دو دسته از هم جداست. چنانکه در پزشکی پیرهزنان و پیرهمردانی را که به هر رنجوری رسند بنادانی درمانی گویند بپای پزشکان نتواند برد ، پندآموزی نیز این حال را دارد. هوسکاران نادان را با غمخواران جهان یکسان نتوان شمرد.
آن دسته همیشه هستند و جز یکمشت خودنمایان بلهوس نیستند و این گناه ایشان است که هوسکاری را در اینراه بکار میبرند و مایهی گمراهی و سرگردانی مردم میشوند. بدان میماند کسانی بر سر سهراهها و چهارراهها بایستند و با راهروان بر سر بازی و شوخی باشند که چون یکی میرسد ، گاهی اینسو را نشان دهند ، گاهی آنسو را نمایند و از گمراهی و سرگردانی ایشان دلخوشی نمایند.
این خود گرفتاریست که در یک توده گفتگو از نیک و بدِ زندگانی و سخنرانی از خویهای ستوده و ناستوده را آسان گیرند و هر کس بتواند بآن پردازد. یک دسته آن را راه روزی گیرند و از بهرِ گرمی بازار هر روز سخن رنگین دیگری رانند و همیشه دربند خوشایند مردم باشند. یک دسته آن را زمینهی سخنبافی و قافیهپردازی گردانند و با اندیشهی کوتاه خود گفتههایی پدید آورند. چنین کاری زیانهای بسیار بزرگی در دنبال خود خواهد داشت و پایان آن نابودی توده خواهد بود.
مردم بیش از همه به پندآموزان نیاز دارند. گذشته از برانگیختگان خدا که بنیاد رستگاری را گزارند و راه بروی مردمان باز کنند ، کسانی هم باید همواره میان مردمان باشند و گمراهان را براه بازآرند و به نادانان دستور راه رفتن آموزند. بچنین راهنمایانی همیشه نیاز هست ولیکن کسانی باید که پاکدل باشند و راستی غم توده را خورده درپی رستگاری آنان باشند و از هوسکاری و خودنمایی دوری گیرند. در قرنهای گذشته چنین کسانی بسیار کم بودهاند و بیشتر کسانی که عنوان پیشوایی داشتهاند و هر یکی گفتههایی بازگزاردهاند ، جز هوسبازان و خودنمایان نبودهاند و از گفتهها و نوشتههاشان جز سود خود نجستهاند.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 28ـ جنگی که رخ داد (تکهی یک از دو)
روز دوشنبه دهم آذر هنگام شام ، من بدیدن یکی از بازرگانان رفته بودم. در بیرون آمدن ، نمیدانم کدام یک از آقاسیدحسین امام یا میرزاحسین همراهم آمد و در راه گفت : «از ناصری فرمان رسیده که بقلعه حمله کنند. امشب گرد قلعه را خواهند گرفت که فردا بجنگ پردازند».
آن شب را من کمتر خوابیدم و چون اندیشیدم دیدم راهی در پیش روی ما نیست و ما باید بیوسان پیشامدها باشیم و به هر پیشامدی در هنگام رخ دادن چارهای (اگر توانیم) بکنیم. برای هر ساعتی نقشهی جداگانه بکشیم.
بامداد برخاسته بعدلیه رفتم. مدعیالعموم و دیگران همه میبودند. چگونگی را گفتم. پرسیدند : «چه باید کرد؟». گفتم : اگر جنگ برخاست باید نقشهای برای نگهداری خود بکشیم. در این سخن میبودیم که دیدم میرزاحسین از در رسید و مرا بکنار کشیده گفت : «مرا آیتالله (حاجیشیخ محمدکاظم نوهی حاجیشیخجعفر) فرستاد. میفرمایند اشرار ، قلعه را احاطه کردهاند و الان جنگ خواهد شد. ولی من وظیفهی دولتخواهی خود را فراموش نکردهام ، جارچی خواهم فرستاد که در بازار جار کشند که محاربه با دولت حرام است. آقای رئیس عدلیه گواه باشند که من بوظیفهی خود عمل کردم».
در همان هنگام که این سخن میرفت آواز شلیک تفنگ برخاست و پشت سر آن تاکتاک شصتتیر شنیده گردید. دانستیم که جنگ آغاز شده. کارمندان عدلیه بهم درآمدند و رنگها از روها پرید. من کاری که کردم پیامی بخانه فرستادم که از ما نگران نباشید و اگر ترسی پیش آمد خانه را رها کرده خود را بخانهی یکی از همسایگان رسانید. سپس رو به مدعیالعموم گردانیده گفتم : بزودی مژدهای بما خواهد رسید و این جنگ با فیروزی دولت پایان خواهد پذیرفت. پیام حاجیشیخ محمدکاظم را برایشان آگاهی داده گفتم : «حاجیشیخ محمدکاظم مردی دنیادار است. اگر پیشرفت دولتیان را نفهمیده بودی باین پیام برنخاستی. همانا خبری رسیده که ما نمیدانیم».
کوتاهسخن : جنگ با سختی میرفت و آواز تفنگ و شصتتیر شنیده میشد. ما نشسته گفتگو میکردیم. من میکوشیدم که بیم و ترس کم باشد. برخی داستانها میگفتم. شوخیها میکردم. از ده تن تفنگچیان عدلیه تنها یکی آمده آن هم تفنگ خود را گزارده بیرون رفته بود. من گاهی آن را بدست گرفته بشوخی میگفتم : اگر بما بتازند من با همین جنگ خواهم کرد.
🔸 28ـ جنگی که رخ داد (تکهی یک از دو)
روز دوشنبه دهم آذر هنگام شام ، من بدیدن یکی از بازرگانان رفته بودم. در بیرون آمدن ، نمیدانم کدام یک از آقاسیدحسین امام یا میرزاحسین همراهم آمد و در راه گفت : «از ناصری فرمان رسیده که بقلعه حمله کنند. امشب گرد قلعه را خواهند گرفت که فردا بجنگ پردازند».
آن شب را من کمتر خوابیدم و چون اندیشیدم دیدم راهی در پیش روی ما نیست و ما باید بیوسان پیشامدها باشیم و به هر پیشامدی در هنگام رخ دادن چارهای (اگر توانیم) بکنیم. برای هر ساعتی نقشهی جداگانه بکشیم.
بامداد برخاسته بعدلیه رفتم. مدعیالعموم و دیگران همه میبودند. چگونگی را گفتم. پرسیدند : «چه باید کرد؟». گفتم : اگر جنگ برخاست باید نقشهای برای نگهداری خود بکشیم. در این سخن میبودیم که دیدم میرزاحسین از در رسید و مرا بکنار کشیده گفت : «مرا آیتالله (حاجیشیخ محمدکاظم نوهی حاجیشیخجعفر) فرستاد. میفرمایند اشرار ، قلعه را احاطه کردهاند و الان جنگ خواهد شد. ولی من وظیفهی دولتخواهی خود را فراموش نکردهام ، جارچی خواهم فرستاد که در بازار جار کشند که محاربه با دولت حرام است. آقای رئیس عدلیه گواه باشند که من بوظیفهی خود عمل کردم».
در همان هنگام که این سخن میرفت آواز شلیک تفنگ برخاست و پشت سر آن تاکتاک شصتتیر شنیده گردید. دانستیم که جنگ آغاز شده. کارمندان عدلیه بهم درآمدند و رنگها از روها پرید. من کاری که کردم پیامی بخانه فرستادم که از ما نگران نباشید و اگر ترسی پیش آمد خانه را رها کرده خود را بخانهی یکی از همسایگان رسانید. سپس رو به مدعیالعموم گردانیده گفتم : بزودی مژدهای بما خواهد رسید و این جنگ با فیروزی دولت پایان خواهد پذیرفت. پیام حاجیشیخ محمدکاظم را برایشان آگاهی داده گفتم : «حاجیشیخ محمدکاظم مردی دنیادار است. اگر پیشرفت دولتیان را نفهمیده بودی باین پیام برنخاستی. همانا خبری رسیده که ما نمیدانیم».
کوتاهسخن : جنگ با سختی میرفت و آواز تفنگ و شصتتیر شنیده میشد. ما نشسته گفتگو میکردیم. من میکوشیدم که بیم و ترس کم باشد. برخی داستانها میگفتم. شوخیها میکردم. از ده تن تفنگچیان عدلیه تنها یکی آمده آن هم تفنگ خود را گزارده بیرون رفته بود. من گاهی آن را بدست گرفته بشوخی میگفتم : اگر بما بتازند من با همین جنگ خواهم کرد.
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
ما چه میخواهیم؟.pdf
4.2 MB
📘 ما چه میخواهیم؟
✍ احمد کسروی
🔍 جستار : خواستها و آیین ما ، کیشها و دیگر گمراهیها ، معنی راست دین ، پیوستگی دین و دانش
📊 شمار ساتها : ۲۲۰
🖨 بازپسین پراکنش : مرداد 1398
🔶 این کتاب از سوی «باهماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
✍ احمد کسروی
🔍 جستار : خواستها و آیین ما ، کیشها و دیگر گمراهیها ، معنی راست دین ، پیوستگی دین و دانش
📊 شمار ساتها : ۲۲۰
🖨 بازپسین پراکنش : مرداد 1398
🔶 این کتاب از سوی «باهماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
🔶 سیزدهم مرداد 1323 : 1
🔸 گفتار آقای کسروی (تکهی یک از سه)
بنام پاکْآفریدگار
روز آدینه سیزدهم مرداد 1323 بزمی بنام جشن مشروطه در خانهی آقای کسروی برپا گردید. گروهی از پاکدینان و دیگران فراهم میبودند. آقای کسروی بپا برخاسته بسخن پرداخت :
* * *
سپاسگزارم که آقایان از راههای دور آمدهاند که در این جشن باهم باشیم. ما امروز را بنام مشروطه «روزبه» گرفته بجشن پرداختهایم. در جشنهای دیگر نیز گفتهایم که عید (یا چنانکه ما نام گزاردهایم : روزبه) آن روزیست که در تاریخ یک توده پیشامد بزرگ و تاریخی رخ داده باشد ، و توده برای یادآوری از آن پیشامد و ارجشناسی از کسانی که پا درمیان داشتهاند ، آن روز را برگزینند و همه ساله در چنان روزی جشن گیرند و یاد گذشته را تازه گردانند.
روزبه یا عید باین معنیست. این عیدهایی که در ایران میگیرند ما معنایی برای آنها نمیتوانیم شناخت و اینست آنها را نمیتوانیم پذیرفت. ما از روزبههای ایران یکی امروز را پذیرفتهایم که جشن مشروطه است ، دیگری نوروز را که آغاز سال میباشد.
اما اینکه ما روز سیزدهم را گرفتهایم ، در حالی که خود مجلس شورا و دیگران روز چهاردهم را میگیرند ، در این باره نیز فیروزی با ماست. داستان آنست که چون در ایران جنبش مشروطهخواهی میرفت مظفرالدینشاه روز یکشنبه چهاردهم جمادیالثانی ۱۳۲۴ (که از روی تاریخ شمسی سیزدهم مرداد ۱۲۸۵ میبود) فرمان مشروطه را داد. در سال آینده که مجلس شورا برپا و شور مشروطهخواهی در سراسر کشور کارگر میبود با دستور مجلس همان روز چهاردهم جمادیالثانیه را عید گرفتند و در تهران و شهرستانها جشنهای بسیار باشکوهی برپا گردانیدند. سالها چنین میبود که روز چهاردهم جمادیالثانیه عید گرفته میشد تا چون تاریخ قمری را بکنار نهاده تاریخ خورشیدی را بجای آن روان گردانیدهاند این عید را نیز خورشیدی گردانیدهاند. ولی دانسته نیست که آیا در حساب دچار لغزش گردیده بجای سیزدهم مرداد ، چهاردهم را گرفتهاند یا شمارهی سیزده را ناخجسته (نحس) شمارده دانسته و فهمیده آن را بچهارده انداختهاند.
هرچه بوده ما نمیبایست پیروی از آنان نماییم. ما حساب درست توانیم کرد و سیزده نیز در نزد ما شوم یا ناخجسته نمیباشد. شوم یا ناخجسته ، بودنِ چنین پندارهای درمیان مردم است. ما باید این روز را روزبه گیریم و این بسود ماست که از دیگران جدا باشیم.
مشروطه (یا چنانکه ما نام نهادهایم : سررشتهداری توده) بهترین شکل حکومتهاست و این یک فیروزی تاریخی برای ایران بود که مردان نیکی همچون بهبهانی و طباطبایی برخاستند و دربار خودکامهی قاجاری را برانداختند و ایران را دارای مشروطه گردانیدند. مشروطه را همهی تودههای بزرگ پذیرفته بودند ایران هم بایستی پذیرد.
ولی جای افسوس است که مردم ایران ارج مشروطه را نمیدانند و خود را آمادهی آن نگردانیدهاند. این مردم هنوز معنی مشروطه را ندانستهاند تا ارج آن شناسند. بماند آنکه روستاییان که دستهی انبوه مردمند از مشروطه تنها نامش را شنیدهاند ، بماند آنکه بازاریان از مشروطه جز کینهی آن را در دل نمیدارند ، جوانان درسخوانده از معنی مشروطه ناآگاهند.
وزارت فرهنگ در پروگرام خود یک درسی از مشروطه و معنی آن نگنجانیده و این را بایای خود ندانسته که در کشور مشروطه جوانان را از معنی آن آگاه گرداند و آنان را برای چنین زندگانی بپروراند.
🔸 گفتار آقای کسروی (تکهی یک از سه)
بنام پاکْآفریدگار
روز آدینه سیزدهم مرداد 1323 بزمی بنام جشن مشروطه در خانهی آقای کسروی برپا گردید. گروهی از پاکدینان و دیگران فراهم میبودند. آقای کسروی بپا برخاسته بسخن پرداخت :
* * *
سپاسگزارم که آقایان از راههای دور آمدهاند که در این جشن باهم باشیم. ما امروز را بنام مشروطه «روزبه» گرفته بجشن پرداختهایم. در جشنهای دیگر نیز گفتهایم که عید (یا چنانکه ما نام گزاردهایم : روزبه) آن روزیست که در تاریخ یک توده پیشامد بزرگ و تاریخی رخ داده باشد ، و توده برای یادآوری از آن پیشامد و ارجشناسی از کسانی که پا درمیان داشتهاند ، آن روز را برگزینند و همه ساله در چنان روزی جشن گیرند و یاد گذشته را تازه گردانند.
روزبه یا عید باین معنیست. این عیدهایی که در ایران میگیرند ما معنایی برای آنها نمیتوانیم شناخت و اینست آنها را نمیتوانیم پذیرفت. ما از روزبههای ایران یکی امروز را پذیرفتهایم که جشن مشروطه است ، دیگری نوروز را که آغاز سال میباشد.
اما اینکه ما روز سیزدهم را گرفتهایم ، در حالی که خود مجلس شورا و دیگران روز چهاردهم را میگیرند ، در این باره نیز فیروزی با ماست. داستان آنست که چون در ایران جنبش مشروطهخواهی میرفت مظفرالدینشاه روز یکشنبه چهاردهم جمادیالثانی ۱۳۲۴ (که از روی تاریخ شمسی سیزدهم مرداد ۱۲۸۵ میبود) فرمان مشروطه را داد. در سال آینده که مجلس شورا برپا و شور مشروطهخواهی در سراسر کشور کارگر میبود با دستور مجلس همان روز چهاردهم جمادیالثانیه را عید گرفتند و در تهران و شهرستانها جشنهای بسیار باشکوهی برپا گردانیدند. سالها چنین میبود که روز چهاردهم جمادیالثانیه عید گرفته میشد تا چون تاریخ قمری را بکنار نهاده تاریخ خورشیدی را بجای آن روان گردانیدهاند این عید را نیز خورشیدی گردانیدهاند. ولی دانسته نیست که آیا در حساب دچار لغزش گردیده بجای سیزدهم مرداد ، چهاردهم را گرفتهاند یا شمارهی سیزده را ناخجسته (نحس) شمارده دانسته و فهمیده آن را بچهارده انداختهاند.
هرچه بوده ما نمیبایست پیروی از آنان نماییم. ما حساب درست توانیم کرد و سیزده نیز در نزد ما شوم یا ناخجسته نمیباشد. شوم یا ناخجسته ، بودنِ چنین پندارهای درمیان مردم است. ما باید این روز را روزبه گیریم و این بسود ماست که از دیگران جدا باشیم.
مشروطه (یا چنانکه ما نام نهادهایم : سررشتهداری توده) بهترین شکل حکومتهاست و این یک فیروزی تاریخی برای ایران بود که مردان نیکی همچون بهبهانی و طباطبایی برخاستند و دربار خودکامهی قاجاری را برانداختند و ایران را دارای مشروطه گردانیدند. مشروطه را همهی تودههای بزرگ پذیرفته بودند ایران هم بایستی پذیرد.
ولی جای افسوس است که مردم ایران ارج مشروطه را نمیدانند و خود را آمادهی آن نگردانیدهاند. این مردم هنوز معنی مشروطه را ندانستهاند تا ارج آن شناسند. بماند آنکه روستاییان که دستهی انبوه مردمند از مشروطه تنها نامش را شنیدهاند ، بماند آنکه بازاریان از مشروطه جز کینهی آن را در دل نمیدارند ، جوانان درسخوانده از معنی مشروطه ناآگاهند.
وزارت فرهنگ در پروگرام خود یک درسی از مشروطه و معنی آن نگنجانیده و این را بایای خود ندانسته که در کشور مشروطه جوانان را از معنی آن آگاه گرداند و آنان را برای چنین زندگانی بپروراند.
🔶 زبان ایرانی - کافنامه : 275
🔸 بخش یکم : تاریخچهی پسوند (تکهی دو از سه)
همچنین گاف پسوند که گفتیم در آخرهای ساسانیان جانشین کاف بوده در جنوب آن را «جیم» بر زبان میراندهاند. دلیل این سخن گذشته از آگاهیهایی که ما از راه زبانشناسی داریم و یاد کردیم اینکه تازیان که در همان زمان ارتباط با ایران یافته سپس هم بایران درآمدهاند در بسیاری از کلمههای فارسی بجای گاف پسوند «قاف» گزاردهاند و بایستی این کار را بکنند زیرا گاف را در زبان خودشان ندارند. چون : یلمق ، دلق ، خندق ، جوزق ، روذق و مانند اینها. ولی در برخی از کلمهها بجای آن «جیم» آوردهاند و این نیست مگر آنکه خود ایرانیان آن را با جیم میگفتهاند و اینان که آن حرف را در زبان خود دارند دیگر نیازی به تغییر آن ندیدهاند و بدانسان کلمه را بزبان خود آوردهاند. چون : فالوذج ، نموذج ، لوزینج ، تاختج ، فیروزج ، شاهدانج و مانندهای اینها.
بعبارت دیگر تازیان هر کلمهای را که از زبان مردم شمال شنیدهاند چون آخر آن گاف بوده که آنان در زبان خود ندارند آن را تبدیل کردهاند ولی کلمههایی را که از جنوبیان گرفتهاند چون آخر آنها جیم بوده که در زبان عربی هست از اینجا آن را بحال خود نگاه داشتهاند. اینکه کسانی هر کلمه را که با جیم مییابند «معرب» میپندارند بنیاد درستی ندارد و راستی چگونگی آنست که ما گفتهایم.
باری پسوند مدتها این حال را داشت که در شمال گاف بود و در جنوب جیم ولی بر این حال نیز نپایید و پس از زمانی گاف یا جیم تبدیل به «هاء» یافت چنانکه در بسیاری از گافهای دیگر این تبدیل روی داده است.
سپس هم چون «هاء» حرف آهستهایست و صدای بسیار نرمی دارد کمکم صدای آن از میان رفت و بحال امروز افتاده و هرگز صدایی از آن برنمیخیزد و تنها از زبر حرف پیشین است که بودن آن دانسته میشود.
آذری که زبان کهن آذربایجان بوده و شاخهای از فارسی بشمار میرود و تا چند قرن پیش در سراسر آذربایجان رواج داشته تا کمکم از میان رفته و ترکی جای آن را گرفته در آن زبان گویا پیش از کاف الفی آورده میشده و اینست که امروز که کاف و جانشین آن (هاء) از میان رفته بجای زبر در کلمههای آذری الف دیده میشود. چون : آستانا ، آستارا ، آشکارا ، میانا ، بهدانا و مانندهای آن که فراوان است و امروز در زبان تبریزیان بکار میرود.
از یک عبارت یاقوت در معجمالبلدان پیداست که این حال در ششصد سال پیش نیز در آذربایجان بوده نه تنها امروز هست. زیرا او دربارهی «خونج» که آبادیای در میانهی عراق و آذربایجان بوده و بگفتهی حمدالله مستوفی همانجاست که امروز کاغذکنان نام داده شد مینگارد : «خود بومیان خونا میخوانند».
در شهرهای جنوب هم گاهی بجای کاف یا جانشین آن (هاء) واو آورده میشود. همچون یارو ، کاسو ، پسرو و مانند اینها. کلمهی «گردو» نیز از این شمار است چنانکه سپس یاد آن خواهیم کرد. ولی ما نمیدانیم آیا این واو تبدیل از گاف یا جیم است چنانکه گاهی در کلمههای دیگر این تبدیل روی داده و یا در آنجا نیز پیش از گاف الفی آورده میشده و این واو جای آن را گرفته است. به هر حال این یقین است که در پارهای کلمهها واو بجای پسوند کاف بکار میرود.
گاهی نیز میانهی پسوند کلمهی «چیم» افزوده میشود. چون : سراچه ، دریاچه ، بازارچه ، کمانچه ، خوانچه ، دولابچه ، تیمچه ، باغچه ، تپانچه ، پاچه ، بیلچه ، دولچه و بسیار مانندهای اینها. پیداست که در پهلوی بجای «چه» «چک» بوده است.
🔸 بخش یکم : تاریخچهی پسوند (تکهی دو از سه)
همچنین گاف پسوند که گفتیم در آخرهای ساسانیان جانشین کاف بوده در جنوب آن را «جیم» بر زبان میراندهاند. دلیل این سخن گذشته از آگاهیهایی که ما از راه زبانشناسی داریم و یاد کردیم اینکه تازیان که در همان زمان ارتباط با ایران یافته سپس هم بایران درآمدهاند در بسیاری از کلمههای فارسی بجای گاف پسوند «قاف» گزاردهاند و بایستی این کار را بکنند زیرا گاف را در زبان خودشان ندارند. چون : یلمق ، دلق ، خندق ، جوزق ، روذق و مانند اینها. ولی در برخی از کلمهها بجای آن «جیم» آوردهاند و این نیست مگر آنکه خود ایرانیان آن را با جیم میگفتهاند و اینان که آن حرف را در زبان خود دارند دیگر نیازی به تغییر آن ندیدهاند و بدانسان کلمه را بزبان خود آوردهاند. چون : فالوذج ، نموذج ، لوزینج ، تاختج ، فیروزج ، شاهدانج و مانندهای اینها.
بعبارت دیگر تازیان هر کلمهای را که از زبان مردم شمال شنیدهاند چون آخر آن گاف بوده که آنان در زبان خود ندارند آن را تبدیل کردهاند ولی کلمههایی را که از جنوبیان گرفتهاند چون آخر آنها جیم بوده که در زبان عربی هست از اینجا آن را بحال خود نگاه داشتهاند. اینکه کسانی هر کلمه را که با جیم مییابند «معرب» میپندارند بنیاد درستی ندارد و راستی چگونگی آنست که ما گفتهایم.
باری پسوند مدتها این حال را داشت که در شمال گاف بود و در جنوب جیم ولی بر این حال نیز نپایید و پس از زمانی گاف یا جیم تبدیل به «هاء» یافت چنانکه در بسیاری از گافهای دیگر این تبدیل روی داده است.
سپس هم چون «هاء» حرف آهستهایست و صدای بسیار نرمی دارد کمکم صدای آن از میان رفت و بحال امروز افتاده و هرگز صدایی از آن برنمیخیزد و تنها از زبر حرف پیشین است که بودن آن دانسته میشود.
آذری که زبان کهن آذربایجان بوده و شاخهای از فارسی بشمار میرود و تا چند قرن پیش در سراسر آذربایجان رواج داشته تا کمکم از میان رفته و ترکی جای آن را گرفته در آن زبان گویا پیش از کاف الفی آورده میشده و اینست که امروز که کاف و جانشین آن (هاء) از میان رفته بجای زبر در کلمههای آذری الف دیده میشود. چون : آستانا ، آستارا ، آشکارا ، میانا ، بهدانا و مانندهای آن که فراوان است و امروز در زبان تبریزیان بکار میرود.
از یک عبارت یاقوت در معجمالبلدان پیداست که این حال در ششصد سال پیش نیز در آذربایجان بوده نه تنها امروز هست. زیرا او دربارهی «خونج» که آبادیای در میانهی عراق و آذربایجان بوده و بگفتهی حمدالله مستوفی همانجاست که امروز کاغذکنان نام داده شد مینگارد : «خود بومیان خونا میخوانند».
در شهرهای جنوب هم گاهی بجای کاف یا جانشین آن (هاء) واو آورده میشود. همچون یارو ، کاسو ، پسرو و مانند اینها. کلمهی «گردو» نیز از این شمار است چنانکه سپس یاد آن خواهیم کرد. ولی ما نمیدانیم آیا این واو تبدیل از گاف یا جیم است چنانکه گاهی در کلمههای دیگر این تبدیل روی داده و یا در آنجا نیز پیش از گاف الفی آورده میشده و این واو جای آن را گرفته است. به هر حال این یقین است که در پارهای کلمهها واو بجای پسوند کاف بکار میرود.
گاهی نیز میانهی پسوند کلمهی «چیم» افزوده میشود. چون : سراچه ، دریاچه ، بازارچه ، کمانچه ، خوانچه ، دولابچه ، تیمچه ، باغچه ، تپانچه ، پاچه ، بیلچه ، دولچه و بسیار مانندهای اینها. پیداست که در پهلوی بجای «چه» «چک» بوده است.
🔶 15ـ پاکخویی تکهی 13 از 21
🔸 (گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
چه دلیلی بهتر از اینکه بیشتر ایشان به هر راهی درآمدهاند و هر گونه رنگی بخود گرفتهاند. کسی که براهنمایی مردم برمیخیزد ، نخست باید یک راهی را برگزیند و خویشتن آن را پیماید تا بتواند دیگران را هم بدان خواند. ولی اینان چنین راهی را نداشتهاند و هر یکی مسلمانی را با صوفیگری یا با فلسفه بهم درآمیخته و چیزهایی نیز از خود بر آنها افزوده بودند. اینکه آقای مدرسی بر پارهای از پیشینیان پرداختن بستارهشناسی و رمل و فال را ایراد گرفته بسیار بجاست. (1) چه آنان اگر بیپایی این چیزها را نمیدانستهاند چگونه میتوانند پیشوا و دانشمند بشمار باشند؟ اگر میدانستند پس برای چه بآنها پرداختهاند؟.. راستی هم اینست که آنان بیبنیادی اینها را میدانستند ولی از آنجا که مردمان بویژه فرمانروایان و توانگران دلبستگی باین چیزها داشتند و ارجی بآنها میگزاردند ، اینان آنها را دنبال کردهاند تا پول بیندوزند و نزد مردم ارجمندتر گردند. (2)
همین رفتار را در زمینهی پندآموزی و نمودن راه دین داشتهاند و بیش از همه درپی سود خود بودهاند. اینان هنوز مردان آبرومندی بودهاند و هر کدام کم یا بیش آراستگی داشتهاند. بماند سخنبافان بیآبرو و ستایشگران چاپلوس که هر یکی از آنان نیز گفتههایی از خود بازگزاردهاند.
پابرگیها از ویراینده :
1ـ اشارهایست برشته گفتارهای مدرسی چهاردهی در پیمان همان سال شمارهی دوم. ایراد مدرسی در آن گفتار به پیشگویی پیشینیان از راه «ستارهشماری» است. ستارهشماری دانشی نیست و سراسر بیپاست و از آن جز فریبکاری و گمراهی برنخیزد. لیکن ستارهشناسی دانش ارجداریست. جدا کردن این دو معنی از هم و واژهگزینی برای آنها را کسروی در گفتار ماه دیگر انجام داده. اینست میبینیم در اینجا مدرسی و کسروی هر دو همان واژهی ستارهشناسی را بکار بردهاند. ولی پس از این کسروی آنها را هر یک در جای درست خود بکار برده است.
2ـ نوادگان ستارهشماران را باید قطبهای صوفیان امروزی و برخی پیشوایان دیگر ـ چه ایرانی و چه بیگانه ـ دانست. هنوز این بیخردیها از جهان رخت برنبسته بلکه باید گفت کمترین تکانی نخورده. هنوز در این روزگار پیشرفت شگفتآور دانشها ، پیشگویان بسیاری در این گوشه و آن گوشهی جهان نمودارند و برخی پیروانی نیز دارند. پارهای از آنها سر سال نو مسیحی و پارهای دیگر در هر سال ایرانی یک رشته سخنانی ـ که بیشتر تاریک و ناروشنست ـ بهم بافته بعنوان پیشگوییهای امسال و یا سالهای آینده بیرون میدهند. شنیدنیست که مردان و زنان آراستهای با عنوانهای لیسانس و دکتری از این پیشگوییها دنبالهروی میکنند و چشم براه درست درآمدن آنها و بیشتر گردیدن ارج مرشدان خود میباشند.
🔸 (گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
چه دلیلی بهتر از اینکه بیشتر ایشان به هر راهی درآمدهاند و هر گونه رنگی بخود گرفتهاند. کسی که براهنمایی مردم برمیخیزد ، نخست باید یک راهی را برگزیند و خویشتن آن را پیماید تا بتواند دیگران را هم بدان خواند. ولی اینان چنین راهی را نداشتهاند و هر یکی مسلمانی را با صوفیگری یا با فلسفه بهم درآمیخته و چیزهایی نیز از خود بر آنها افزوده بودند. اینکه آقای مدرسی بر پارهای از پیشینیان پرداختن بستارهشناسی و رمل و فال را ایراد گرفته بسیار بجاست. (1) چه آنان اگر بیپایی این چیزها را نمیدانستهاند چگونه میتوانند پیشوا و دانشمند بشمار باشند؟ اگر میدانستند پس برای چه بآنها پرداختهاند؟.. راستی هم اینست که آنان بیبنیادی اینها را میدانستند ولی از آنجا که مردمان بویژه فرمانروایان و توانگران دلبستگی باین چیزها داشتند و ارجی بآنها میگزاردند ، اینان آنها را دنبال کردهاند تا پول بیندوزند و نزد مردم ارجمندتر گردند. (2)
همین رفتار را در زمینهی پندآموزی و نمودن راه دین داشتهاند و بیش از همه درپی سود خود بودهاند. اینان هنوز مردان آبرومندی بودهاند و هر کدام کم یا بیش آراستگی داشتهاند. بماند سخنبافان بیآبرو و ستایشگران چاپلوس که هر یکی از آنان نیز گفتههایی از خود بازگزاردهاند.
پابرگیها از ویراینده :
1ـ اشارهایست برشته گفتارهای مدرسی چهاردهی در پیمان همان سال شمارهی دوم. ایراد مدرسی در آن گفتار به پیشگویی پیشینیان از راه «ستارهشماری» است. ستارهشماری دانشی نیست و سراسر بیپاست و از آن جز فریبکاری و گمراهی برنخیزد. لیکن ستارهشناسی دانش ارجداریست. جدا کردن این دو معنی از هم و واژهگزینی برای آنها را کسروی در گفتار ماه دیگر انجام داده. اینست میبینیم در اینجا مدرسی و کسروی هر دو همان واژهی ستارهشناسی را بکار بردهاند. ولی پس از این کسروی آنها را هر یک در جای درست خود بکار برده است.
2ـ نوادگان ستارهشماران را باید قطبهای صوفیان امروزی و برخی پیشوایان دیگر ـ چه ایرانی و چه بیگانه ـ دانست. هنوز این بیخردیها از جهان رخت برنبسته بلکه باید گفت کمترین تکانی نخورده. هنوز در این روزگار پیشرفت شگفتآور دانشها ، پیشگویان بسیاری در این گوشه و آن گوشهی جهان نمودارند و برخی پیروانی نیز دارند. پارهای از آنها سر سال نو مسیحی و پارهای دیگر در هر سال ایرانی یک رشته سخنانی ـ که بیشتر تاریک و ناروشنست ـ بهم بافته بعنوان پیشگوییهای امسال و یا سالهای آینده بیرون میدهند. شنیدنیست که مردان و زنان آراستهای با عنوانهای لیسانس و دکتری از این پیشگوییها دنبالهروی میکنند و چشم براه درست درآمدن آنها و بیشتر گردیدن ارج مرشدان خود میباشند.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 28ـ جنگی که رخ داد (تکهی دو از دو)
در آن میان ناگهان تاکتاک شصتتیر از نزدیکتر شنیده شد. من گفتم این نشان فیروزی است. زیرا شصتتیر را دولتیان میدارند ، و این نزدیکی تاکتاکِ او میرساند که پیشرفت از سوی ایشانست. این را گفته بپا برخاستم. چند دقیقهای نگذشت که غوغای بلندی از کوچه شنیده شد. کسانی پنداشتند که اوباش برای تاراج عدلیه میآیند و از ترس بهم برآمدند. لیکن در همان هنگام آواز مأمور عدلیه از بیرون در شنیده شد که داد میزد : «آقای رئیس بیایید. تفنگچیان شکست خوردهاند ، فرار میکنند». این را که شنیدیم همه بسوی در دویدیم. چون باز کردیم دیدیم تفنگچیان دسته بدسته میگریزند. دانسته شد یک دسته از سپاهیان با شصتتیر از دز بیرون آمده از سوی دیگری پشت سر تفنگچیان را گرفتهاند ، و همانکه شصتتیر گشاده شده تفنگچیان سنگرها را رها کرده رو بگریز آوردهاند.
ما بیکار نایستاده چون در همان هنگام تفنگچیان عدلیه میرسیدند جلو آشوبگران را بسته تفنگشان را از دستشان گرفتیم. بیدرنگ میرزاعباسخان را برای سامان دادن بشهر و جلوگیری از آشوب برگزیده تفنگچیان عدلیه را همراه او گردانیدیم. ادارهی حکمرانی پر از فرش و سماور و دیگر افزار و کاچال (1) میبود که بختیاریها با زور از خانهها گرفته بودند. میرزاعباسخان نخست بسراغ آنجا رفته برای جلوگیری از تاراج ، درها را قفل کرد.
دانسته شد شب گذشته لشکری که از لرستان آهنگ خوزستان کرده بود به دزفول رسیده و آن شهر را گرفته ، و در همان هنگام تلگرافی بنام من فرستاده رسیدن خود را آگاهی دادهاند. ولی تلگرافچی که خود از نافرمانان میبود تلگراف را بمن نرسانده بنزد آقاها برده. آنان که چگونگی را دانستهاند باآنکه آمادهی جنگ شده و پیرامون دز را گرفته بودند ، همان شبانه دو سه تن از سران ایشان ببهانهی دیدن شیخ به ناصری گریختهاند ، و امروز که جنگ شده کمکم تفنگچیان گریختن آنها را دانسته سست گردیدهاند و سرانجام با یک تاختی از سوی دز سنگرها را رها کرده گریختهاند ، حاجیشیخمحمدکاظم از تلگراف آگاه میبوده که آن پیام را بمن فرستاده.
به هر حال جای خشنودی بود که جنگی که آغاز شده بود باین آسانی پایان پذیرفت و بیمهایی که ما را میبود همه از میان رفت. ما که روز را با آن ترس آغاز کرده بودیم ، نیمهروز تازه میگذشت که رشتهی کارهای شهر را بدست خود گرفتیم.
شنیدنی بود که همان ساعت تلگرافی رسید که چون باز کردم دیدم از میرزااحمدخان عمارلوست. مینویسد : «به سِمَت حکمران خوزستان همراه اردوی فاتح به دزفول رسیدهایم. تا ورود اینجانب جنابعالی حکومت را کفالت کنید و انتظامات را برقرار گردانید ...». من خندیدم و گفتم شهری که سه ماه در آن رنجها برده اندوهها خوردهایم و اکنون بدینسان در دست ماست ، او میخواهد با یک تلگراف بما واگزارد. آن را دور انداختم و پاسخی ندادم.
عصر آن روز به دز رفته بسپاهیان سپاس گزاردیم و آفرینها گفتیم. چنین نهادیم که شهر همچنان در دست میرزاعباسخان باشد. فردا هم دستهای از لشکر دزفول رسیدند. با مدعیالعموم و دیگران بدیدنشان رفتیم. فرماندهشان سرهنگ محمدعلیخان بلوچ مردی ساده میبود. نخست درشتیها میداشت. سپس که مرا شناخته و داستانهای گذشته را دانسته بود فروتنی مینمود و در هر کاری اندیشهی مرا میخواست. بنام درآمدن این سپاه نخست جشنی در دز گرفته شد و شهر چراغان گردید. سپس جشن باشکوهتری در ادارهی عدلیه گرفتیم که آن شب گفتاری من دربارهی خوزستان و خزعل راندم و این گفتار در حبلالمتین بچاپ رسید.
پابرگیها از ویراینده :
1ـ کاچال = اثاث خانه
🔸 28ـ جنگی که رخ داد (تکهی دو از دو)
در آن میان ناگهان تاکتاک شصتتیر از نزدیکتر شنیده شد. من گفتم این نشان فیروزی است. زیرا شصتتیر را دولتیان میدارند ، و این نزدیکی تاکتاکِ او میرساند که پیشرفت از سوی ایشانست. این را گفته بپا برخاستم. چند دقیقهای نگذشت که غوغای بلندی از کوچه شنیده شد. کسانی پنداشتند که اوباش برای تاراج عدلیه میآیند و از ترس بهم برآمدند. لیکن در همان هنگام آواز مأمور عدلیه از بیرون در شنیده شد که داد میزد : «آقای رئیس بیایید. تفنگچیان شکست خوردهاند ، فرار میکنند». این را که شنیدیم همه بسوی در دویدیم. چون باز کردیم دیدیم تفنگچیان دسته بدسته میگریزند. دانسته شد یک دسته از سپاهیان با شصتتیر از دز بیرون آمده از سوی دیگری پشت سر تفنگچیان را گرفتهاند ، و همانکه شصتتیر گشاده شده تفنگچیان سنگرها را رها کرده رو بگریز آوردهاند.
ما بیکار نایستاده چون در همان هنگام تفنگچیان عدلیه میرسیدند جلو آشوبگران را بسته تفنگشان را از دستشان گرفتیم. بیدرنگ میرزاعباسخان را برای سامان دادن بشهر و جلوگیری از آشوب برگزیده تفنگچیان عدلیه را همراه او گردانیدیم. ادارهی حکمرانی پر از فرش و سماور و دیگر افزار و کاچال (1) میبود که بختیاریها با زور از خانهها گرفته بودند. میرزاعباسخان نخست بسراغ آنجا رفته برای جلوگیری از تاراج ، درها را قفل کرد.
دانسته شد شب گذشته لشکری که از لرستان آهنگ خوزستان کرده بود به دزفول رسیده و آن شهر را گرفته ، و در همان هنگام تلگرافی بنام من فرستاده رسیدن خود را آگاهی دادهاند. ولی تلگرافچی که خود از نافرمانان میبود تلگراف را بمن نرسانده بنزد آقاها برده. آنان که چگونگی را دانستهاند باآنکه آمادهی جنگ شده و پیرامون دز را گرفته بودند ، همان شبانه دو سه تن از سران ایشان ببهانهی دیدن شیخ به ناصری گریختهاند ، و امروز که جنگ شده کمکم تفنگچیان گریختن آنها را دانسته سست گردیدهاند و سرانجام با یک تاختی از سوی دز سنگرها را رها کرده گریختهاند ، حاجیشیخمحمدکاظم از تلگراف آگاه میبوده که آن پیام را بمن فرستاده.
به هر حال جای خشنودی بود که جنگی که آغاز شده بود باین آسانی پایان پذیرفت و بیمهایی که ما را میبود همه از میان رفت. ما که روز را با آن ترس آغاز کرده بودیم ، نیمهروز تازه میگذشت که رشتهی کارهای شهر را بدست خود گرفتیم.
شنیدنی بود که همان ساعت تلگرافی رسید که چون باز کردم دیدم از میرزااحمدخان عمارلوست. مینویسد : «به سِمَت حکمران خوزستان همراه اردوی فاتح به دزفول رسیدهایم. تا ورود اینجانب جنابعالی حکومت را کفالت کنید و انتظامات را برقرار گردانید ...». من خندیدم و گفتم شهری که سه ماه در آن رنجها برده اندوهها خوردهایم و اکنون بدینسان در دست ماست ، او میخواهد با یک تلگراف بما واگزارد. آن را دور انداختم و پاسخی ندادم.
عصر آن روز به دز رفته بسپاهیان سپاس گزاردیم و آفرینها گفتیم. چنین نهادیم که شهر همچنان در دست میرزاعباسخان باشد. فردا هم دستهای از لشکر دزفول رسیدند. با مدعیالعموم و دیگران بدیدنشان رفتیم. فرماندهشان سرهنگ محمدعلیخان بلوچ مردی ساده میبود. نخست درشتیها میداشت. سپس که مرا شناخته و داستانهای گذشته را دانسته بود فروتنی مینمود و در هر کاری اندیشهی مرا میخواست. بنام درآمدن این سپاه نخست جشنی در دز گرفته شد و شهر چراغان گردید. سپس جشن باشکوهتری در ادارهی عدلیه گرفتیم که آن شب گفتاری من دربارهی خوزستان و خزعل راندم و این گفتار در حبلالمتین بچاپ رسید.
پابرگیها از ویراینده :
1ـ کاچال = اثاث خانه
🔶 سیزدهم مرداد 1323 : 2
🔸 گفتار آقای کسروی (تکهی دو از سه)
در ایران از روز نخست خامی این بود که نخواستند مردم را از معنی مشروطه آگاه گردانند و آنان را برای زندگانی با سررشتهداری توده آماده گردانند. بچنین کاری نیاز ندیدند. خود پیشگامان ، مشروطه را تنها این میدانستند که قانونهایی باشد و مجلسی برای شور و قانونگزاری برپا گردد.
در حالی که مشروطه بسیار والاتر از اینست. مشروطه آنست که مردمی که در یک کشوری میزیند آنجا را خانهی خود دانند و آبادیش را خواهند و در راه آزادیش آمادهی جنگ و جانفشانی باشند. آنگاه بیستملیون توده (یا بیشتر یا کمتر) در زندگانی همدست باشند که هر یکی پروای آسایش و خوشبختی دیگران کند.
یک مردمی که میشورند و از دولت خودکامه مشروطه میخواهند تو گویی چنین میگویند : «ما میخواهیم با آزادی زندگی کنیم و خودمان دست بهم داده این کشور را راه بریم. خودمان سپاه آماده گردانیم ، خودمان ادارهها بنیاد گزاریم ، خودمان زمینها را آباد سازیم ...» و بدین عنوانست که سررشته را از دست دربار میگیرند و دستگاه فرمانروایی پادشاهان را برمیاندازند. از اینرو هر کسی باید دربند کشور و آزادی و آبادی آن باشد و کوشش و جانفشانی را در آن راه بایای خود شمارد.
از آنسوی مردمی که بیستملیون یا بیشتر تودهای پدید آورده در یکجا میزیند تو گویی پیمانی باهم بستهاند که در زندگانی همدست و همدرد باشند و در پیشامدها پشتیبانی به یکدیگر کنند. اگر از سوی شمال دشمنی رخ نمود جنوبیان خود را کنار نکشند و برای جلوگیری به یاوری شتابند. اگر شهرستانی در شرق گزند از آتش یا از لرزش زمین دید غربیان بیپروایی ننمایند و از دستگیریها بازنیستند. یک جمله بگویم : بیستملیون مردم همچون یک خاندان باهم زیند.
اینهاست معنی مشروطه. مشروطه تنها بودن قانونها و برپا شدن مجلس شورا نیست. از اینجاست که مردمی که مشروطه میخواهند باید خود را آمادهی آن گردانند. مردمی که با مشروطه توانند زیست جز آنهایند که در زیر یوغ استبداد زیستهاند.
در زیر یوغ استبداد کسی را دربارهی کشور بایایی بگردن نیست. یک پادشاه خودکام بهمگی فرمان میراند و رشتهی کارهای کشور نیز در دست اوست. ولی در مشروطه راهبردن کشور بگردن خود توده است و هر کسی باید خود را پاسخده[=مسئول] آن شناسد و باندازهی خود از کوشش و جانفشانی بازنایستد.
لیکن در ایران در جنبش مشروطهخواهی اینها دانسته نشد و اینست ما میبینیم پس از چهل سال هنوز ده درصد مردم معنی مشروطه را نمیدانند و آن شایندگی[=لیاقت] و آمادگی که میبایست نمیدارند.
🔸 گفتار آقای کسروی (تکهی دو از سه)
در ایران از روز نخست خامی این بود که نخواستند مردم را از معنی مشروطه آگاه گردانند و آنان را برای زندگانی با سررشتهداری توده آماده گردانند. بچنین کاری نیاز ندیدند. خود پیشگامان ، مشروطه را تنها این میدانستند که قانونهایی باشد و مجلسی برای شور و قانونگزاری برپا گردد.
در حالی که مشروطه بسیار والاتر از اینست. مشروطه آنست که مردمی که در یک کشوری میزیند آنجا را خانهی خود دانند و آبادیش را خواهند و در راه آزادیش آمادهی جنگ و جانفشانی باشند. آنگاه بیستملیون توده (یا بیشتر یا کمتر) در زندگانی همدست باشند که هر یکی پروای آسایش و خوشبختی دیگران کند.
یک مردمی که میشورند و از دولت خودکامه مشروطه میخواهند تو گویی چنین میگویند : «ما میخواهیم با آزادی زندگی کنیم و خودمان دست بهم داده این کشور را راه بریم. خودمان سپاه آماده گردانیم ، خودمان ادارهها بنیاد گزاریم ، خودمان زمینها را آباد سازیم ...» و بدین عنوانست که سررشته را از دست دربار میگیرند و دستگاه فرمانروایی پادشاهان را برمیاندازند. از اینرو هر کسی باید دربند کشور و آزادی و آبادی آن باشد و کوشش و جانفشانی را در آن راه بایای خود شمارد.
از آنسوی مردمی که بیستملیون یا بیشتر تودهای پدید آورده در یکجا میزیند تو گویی پیمانی باهم بستهاند که در زندگانی همدست و همدرد باشند و در پیشامدها پشتیبانی به یکدیگر کنند. اگر از سوی شمال دشمنی رخ نمود جنوبیان خود را کنار نکشند و برای جلوگیری به یاوری شتابند. اگر شهرستانی در شرق گزند از آتش یا از لرزش زمین دید غربیان بیپروایی ننمایند و از دستگیریها بازنیستند. یک جمله بگویم : بیستملیون مردم همچون یک خاندان باهم زیند.
اینهاست معنی مشروطه. مشروطه تنها بودن قانونها و برپا شدن مجلس شورا نیست. از اینجاست که مردمی که مشروطه میخواهند باید خود را آمادهی آن گردانند. مردمی که با مشروطه توانند زیست جز آنهایند که در زیر یوغ استبداد زیستهاند.
در زیر یوغ استبداد کسی را دربارهی کشور بایایی بگردن نیست. یک پادشاه خودکام بهمگی فرمان میراند و رشتهی کارهای کشور نیز در دست اوست. ولی در مشروطه راهبردن کشور بگردن خود توده است و هر کسی باید خود را پاسخده[=مسئول] آن شناسد و باندازهی خود از کوشش و جانفشانی بازنایستد.
لیکن در ایران در جنبش مشروطهخواهی اینها دانسته نشد و اینست ما میبینیم پس از چهل سال هنوز ده درصد مردم معنی مشروطه را نمیدانند و آن شایندگی[=لیاقت] و آمادگی که میبایست نمیدارند.